«Qıssas-ul ánbııa» – Bul shyǵarma qaı jerde týǵan?

Qazirgi zertteýlerde Rabǵýzı­diń týǵan jeri Horezm nemese Orta Azııa aýmaǵynda dep jalpylama aıty­lyp júr. B.Kenjebaıuly 1969 jylǵy maqalasynda mynadaı má­limetter keltiredi: «Rabǵuzy Oǵyz Rabat degen shahardyń qazysy bolyp istegen adam. «Qısa ánbııany» ol álgi shahardyń ákimi, áıgili bek Nasyretden Toqboǵa degen ki­siniń tapsyrýy, ótinýi boıynsha, soǵan baǵyshtap jazǵan. Jáne óz zamanynyń dástúri bo­ıynsha sol Toqboǵaǵa syı etip tartqan. Al Toqboǵa musylman dinine, túrik ǵuryp-ádetine engen, ádebıetti súıetin monǵol bolsa kerek». Altynorda zertteýshisi Alma Qyraýbaevanyń kitabyna súıensek, onyń ákesi «Rabat Oǵyz qystaǵynyń qazysy» bolǵan, al «Rabǵýzı» degen laqapty tý­ǵan jerine baılanysty alǵan eken. О́zbek zertteýshisi E.I.Fozılov­tyń pikirinshe, ol Horezmniń Ra­botýǵýz degen jerinde týǵan. Aby­roıly folklorıst Seıit Qas­qabasovtyń pikirine súıensek, áıgili shyǵarmanyń avtory Maýa­rannahrda, «Rabatı Oǵyz» degen jerde týǵan jáne onyń Rabǵýzı degen búrkenshek aty sodan shyq­qan. Alaıda, sońǵy kezge deıin Maýa­rannahrda nemese Horezm jerinde naqty myna eldi meken Rabat Oǵyz qystaǵyna saı keledi degen másele sheshimin áli tappaǵan.

Osy máselege baılanysty, ıaǵnı Rabǵýzıdiń týǵan qystaǵynyń or­nyn anyqtaýda jınaqtalǵan ar­heologııalyq, toponımıkalyq materıaldardy tıpologııalyq tal­daý jasaı otyryp Rabat Oǵyz eldi mekeni Qazaqstannyń qazirgi Túr­kistan oblysy Otyrar aýdanynda Rabat atty arheologııalyq nysanǵa saı degen tujyrymǵa keldik.

Birinshiden, bul tóbe – arheo­logııa­lyq nysan qazirge deıin Rabat dep atalady. Rabat eskertkishi Syr­­­darııa boıymen Shynazdan Túr­­kis­tanǵa taıaý turǵan Úshqaıyq ótkeline deıin bes aı boıy aralap ótken N.V.Rýdnevtiń 1900 j. 24 aqpanda «Týrkestanskıe vedomos­tı» atty gazette jarııalaǵan «Zab­ro­shen­nyı ýgolok» atty ma­­qa­la­syndaǵy baıyrǵy eldi me­kender tiziminde kórsetiledi. 1903 j. N.V.Rýdnev jarııalaǵan Syrdarııanyń orta aǵysyndaǵy eskertkishter kartasynda «Býg. Rabat» dep belgilengen. Bul es­­kertkishti zerdeli arheolog Ke­mel Aqyshev basqarǵan Oń­tústik Qazaqstan keshendi arheo­logııalyq ekspedısııasy 1970 jyly zerttegen. Arheologııalyq es­kertkish tórtburyshty, aýdany 100h80h80h80 m, bıiktigi 8 ­m qu­landy. «Qazaqstannyń tarıhı já­ne mádenı eskertkishter jı­yn­­­­tyǵy. Ońtústik Qazaqstan oblysy» atty ensıklopedııalyq basylymda ol IV-VIII ǵǵ. eskert­kishine jatqyzylǵan. Dál osy aqpar esh ózgerissiz Oty­rar aýda­ny eskertkishtter jıyn­tyǵynda qaıtalanǵan. Rabat atty eldi mekenniń ǵaryshtyq fo­tosýretinde onyń aınalasyn qor­shaǵan bekinis qaldyqtary – qorǵan qabyrǵa izderi baıqalady.

Rabat atty tóbeshikti – arheo­logııalyq nysandy arnaıy baryp kórgenimizde onyń ústinde 24h24h4-5 sm kúıdirgen kirpishter tobyna tap boldyq. Bul osy orynda bolǵan ortaǵasyrlyq qurylystyń bólshekteri bolsa kerek. Mundaı kirpish Orta Azııa men Qazaqstanda HIV ǵ. eskertkishterinde kezdesedi. Osyǵan qarap bul eldi mekende HIV ǵ., ıaǵnı Rabǵýzıı zama­nynda tirshilik bolǵan deýge negiz bar. Al Orta Azııa men Qa­zaqstan aýmaǵyndaǵy IV-VIII ǵǵ. arheologııalyq jáne arhı­tek­týralyq eskertkishterde kúı­gen kirpishter múlde kezdes­peıdi, tek kúımegen kesekter qol­­­danylǵan. Rabat atty eldi me­ken Syrdarııanyń soltústik jaǵalaýynda, kerýen jol boıynda ornalasqan strategııalyq eldi meken bolsa kerek.

Árıne ataýynda Rabat kom­ponenti bar eldi mekender Or­ta Azııada orta ǵasyrda az bol­maǵan. О́zbekstanda Rabatı-Má­lik, Qyrǵyzstanda Tashrabat. Syr­darııanyń tómengi aǵysynda Kóp­rabat, Shahrabat, Qosrabat, Túrkistan oblysynda Saıram men Qazyǵurt taýy arasynda Sultanrabat, Dáýletrabat, Rabat atty eldi mekender bar.

Nasreddın Rabǵýzıdiń týǵan jeriniń aty jáı Rabat emes, ol «Rabat Oǵyz» nemese «Rabatýǵuz» dep belgilenýi onyń ornyn lokalızasııalaýǵa múmkinshilik beredi dep oılaımyz. Iаǵnı, Nasreddın Rabǵýzı týǵan jerde «Rabat» pen «Oǵyz» ataýlary úılesýi kerek.

Osyndaı jaǵdaı Otyrardaǵy Rabat eskertkishinde baıqalady. Otyrardaǵy Rabat eldi meken orny qasynda О́gizsaı atty eski arna bar. Bul arnaǵa О́gizsaı ataý­men qatar О́giz jylǵasy degen toponım qatar qoldanylady. V.A.Kallaýrdyń 1900 jyly ja­rııa­laǵan maqalasynda Syrda­rııanyń eski arnasy «О́giz jylǵa­sy» («Ýgýz – Jılgasy») dep atala­tynyn, arnanyń basy Arys óze­niniń Syrdarııaǵa qosylar tusy­nan joǵaryraq bastalyp, Qy­zylqumnyń ishine enetini kór­setiledi. I.A.Kastaneniń 1910 j. basylǵan kitabynda «Hýkýz» nemese «Ýgýz-Djılga» týraly aqpar kez­desedi. 1903 j. N.V.Rýdnev jasaǵan Syrdarııanyń boıyndaǵy eskertkishterdiń alǵashqy kartasynda «Býg. Rabat» jáne «Sýhoe rýslo Ogýzsaı» dep belgilengen jer­ler kórsetilgen. Osy jerde Rabat pen Oǵyz ataýlary qatar tur. Osydan bul eldi meken «Rabat Oǵyz» nemese «Rabatýǵuz» dep aıtylǵan dep boljaımyz.

Kóne túrki tilinde «ýgýz» sózi úlken ózendi bildiredi eken. Al Syrdarııa ózeni VIII ǵ. kóne túrki derekterinde «Ienchý-gýz» – «Injý ózen» dep atalypty. Mahmýd Qashqarı sózdigine júginsek: «О́kúz – Jeıhun. Úlken ózenderdiń bar­lyǵy osylaı atalady. ... Túrki halyqtary jasaıtyn óńirlerdegi birtalaı ózender men darııalar da ókúz dep atalady». Qazaq tili­niń túsindirme sózdigi boıynsha «jylǵa» – qar, jańbyr sýy aǵa­tyn shaǵyn ózekshe, oıpań jer. Ázer­baıjan tilinde djılga – «sýhaıa dolına, ovrag». Sondyqtan naq bul jerdegi О́giz jylǵasy nemese О́giz­saı degenimiz Syrdarııanyń eski arnasyn bildiretin ataý.

Rabattóbeden О́gizsaı bes-alty shaqy­rymdaı jerde or­na­las­­qan. Baıyrǵy arna Bas shtabtyń Túrkistan degen 1:500000­ mas­shtab­taǵy 1963 jy­ly daıyn­dal­ǵan jáne 1970 jy­ly qaıta basylǵan kartasynda­ О́gizsaı («Ogızsaı»), 1982 j. basylǵan Túrkistan (II-42-09 K-42-IH ) degen 1:200000 mas­shtabtaǵy kartada jáne 1982 jyly basylǵan Bal­takól (II-42-08 K-42-VIII) degen 1:200000 masshtabtaǵy karta­da Syrdarııanyń sol jaǵyndaǵy qurǵaq arna О́gizsaı («sýhoe rýslo Ogızsaı») dep belgilengen. Rabattóbe men О́gizsaı arnasy arasynda Rabataryq degen aryq, al Rabattóbeden soltústik-batys baǵyttaǵy aımaq kartada «ýrochıshe Rabat» dep kórsetiledi.

Joǵaryda biz ózbek zertteý­shisi E.I.Fozılovtyń Nasreddın Rab­ǵýzıdiń Horezmniń Rabotýǵýz de­gen jerinde týǵan degenin aıtyp óttik. Al Otyrar ıeligi Shyń­ǵyshan áskerleri keler aldynda Horezm memleketi aýmaǵyna kirgenin eskerý qajet. Ol kezden kóp ǵasyrlar ótse de bul jaǵdaı umytylmaǵanyn Mahmud ıbn Ýálıdiń «Bahr al-asrar fı manakıb al-ahıar» eńbeginen ańǵarý qıyn emes. HVII ǵasyr ortasynda jazylǵan shyǵarmada «Otyrar – Ias­synyń ar jaǵynda ornalasqan qa­la, ol Sultan Muhammed Horezm­­­shah kezinde onyń memleketiniń shyǵys ja­ǵyndaǵy shekaralyq qalasy boldy. Osy qalanyń Ho­rezmshah tarapynan qoıylǵan basshysy – Inalshyqtyń Shyń­ǵyshan saýdagerlerin óltirýi Shyń­ǵyshannyń Maýarannahrǵa jáne basqa elderge shabýyl jasaýyna sebep boldy. Ne ketti sol joǵaldy. Bul qala osyndaı alasapyran men talas kezinde talqandaldy, qazirgi kezde qańyrap qaldy. Bul qaladan kóp ǵalym shyqqan. Otyrar órkendegen kezde onyń turǵyndary izgiligimen, shahar ǵajaıyp kórkimen álemge áıgili edi», – delinedi. Iаǵnı, Oty­rardaǵy «Rabat Oǵyz» HIII ǵ. basyn­daǵy jaǵdaımen Horezm je­rinde ornalasqan deýge de bolady.

Joǵaryda keltirilgen arheo­logııalyq, toponımıkalyq, tarıhı materıaldardy taldaý negizinde «Qıssas-ul ánbııa» týyndygeri Nasreddın Rabǵýzıdiń týǵan jeri qazirgi Túrkistan oblysy Otyrar aýdany aýmaǵynda О́gizsaıǵa nemese О́giz jylǵasyna jaqyn or­­na­lasqan Rabat atty qazirgi arheologııalyq nysan ekenin kór­setip tur. Otyrardaǵy Rabatty bas­­qa rabat atty eldi mekenderden ajy­ratý úshin orta ǵasyrda onyń О́gizsaı qasynda ornalasqanyn eskerip «Rabat Oǵyz» nemese «Rabatýǵuz» dep ataǵan degen tu­jyrym jasaımyz. Atalmysh óńirde túrktiń oǵyz butaǵy meken etkeni óz aldyna bir josyq. Ázirge aıtarymyz, «Qısas-ul ánbııanyń» Otyrar shaharynyń aýmaǵynda – Rabat Oǵyz qalashyǵynda týǵany! Aıtýly shyǵarma «Otyrar ór­kenıetiniń» bir injý týyndysy!

Qulbek ERGО́BEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

Muhtar QOJA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory