Sharyn shatqaly

Munda 5 mıllıon jyldan bergi tabıǵat eskertkishteriniń izi bar

Qyzǵylt tústi qum jotalarynan túzilgen Sharyn shatqalyna dendep engen saıyn kúnderdiń kúninde bul qyrattardy da jaýyn shaıyp, jel ushyryp áketer degen bir oı jylt eteri haq. Artynsha dál qazir tabanymyz tıip turǵan Sharyn shatqaly – paleolıt, mezolıt, neolıt dep úsh kezeńge bólinetin Tas dáýiriniń alǵashqysy paleolıt (kónetas) b.z.d. 2,6 mln. – 12/10 myńjyldyqqa deıingi dáýiriniń eskertkishi ekeni sanada qylań beredi. Qylań berip qana qoımaı, jer sharyndaǵy osynaý eń iri ekzotıkalyq oryn qupııalaryn ashýǵa bastaıdy. Sýsyldaǵan qyzǵylt topyraq ispetti kórinetin erekshe shaıylǵan formalar, jeldengen relefter birtindep baǵzy zamandarda qum taýlarynan jasalǵan ertegiler álemine alyp kete barady...

«Sharyn shatqaly týraly maǵlumattar merzimdi basylym­darda ǵana emes ınternet jeli­sinde de óte kóp jazylǵan. Biraq sonyń deninde birizdilik joq. Kó­shirmeler. Negizi tabıǵat – ana­nyń injý-marjany bolyp sanalatyn Sharyn shatqaly týraly sóz qozǵaǵanda aldymen dınozavrlar dáýiriniń jurnaǵy hám halyqaralyq kadastr boıynsha joǵalyp bara jatqan soǵdy ereni jaıly aıtyp qana qoımaı sol qundylyqty saqtap, keler urpaq ókiline jetkizý máselesin kótergen lazym. Qudaıǵa shúkir, 1964 jyldan bastap tabıǵat eskertkishi dep sanalyp, memlekettik qorǵaýǵa alynǵan eren toǵaıy búginde 5014 gektar jerdi alyp jatyr. Toǵaıda 7 eresek adam qol ustasa sheńberlene turǵanda qushaqtary áreń jetetin eren aǵashy bar» dedi Almaty oblysynyń Raıymbek, Uıǵyr, Eńbekshiqazaq aýdandary aýmaǵynda QR Úkimetiniń 2004 jylǵy № 213 kaýlysyna sáıkes uıymdastyrylyp, búginde 93,2 myń ga jerdi alyp jatqan Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵat baǵy­nyń bas dırektory Toqtam Bektemisov.

Ásili, tabıǵat-ana sheber ǵoı. Sharyn shatqalyn qaq jara batystan shyǵysqa qaraı aryndaı aqqan Sharyn ózeni teńiz deńgeıinen 6995 metr bıiktikte jatqan álemdegi ekinshi bıik shyń qasıetti Hantáńirinen bas­taý alatyn Shalkóde, Qarqara, Kegen, Shet Merki, Orta Merki, Keńsý, Temirlik atty úlkendi-kishili taý ózenderin qosyp alyp Ile darııasyna baryp quıady. Bul jerde ulylyq haqynda aıta ketken jón. Adýyndy ózen sekildi Sharyn shatqalynyń keremettigi sol, álemde soǵdy ereni syndy tabıǵat eskertkishi bar Úlken shatqal Soltústik Amerıkada, al Kishi shatqal Sharynda ǵana saqtalǵan. Soǵdy eren toǵaıynyń ǵalamattyǵy deımiz be, múmkin qudirettiń kúshi shyǵar, áıteýir bul óńirde ónetin ósimdikter múlde bólek, túri de mol. Sonyń áseri bolar ań-qustary, tipti balyq, baqa, shaıan, qurt-qumyrsqasyna deıin daralanyp, úńile qalsańyz kóne zaman qupııalarynan syr tartatyn da tárizdi. Búginde Ulttyq baqta 940 túrli ósimdik ósedi, onyń 60-qa jýyǵy endemıkter. 21 túrli ósimdik qorǵaýǵa alynyp Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen. Sút qorektilerdiń 60, qustardyń 300, baýyrmen jorǵalaýshylardyń 20, balyqtyń 10 túri bar. Baǵzy zamandarda osy óńirde tirshilik etip, qudirettiń kúshimen joıylyp ketken pilderdiń, mastodonttardyń, múıiztumsyqtardyń, qorqaý qasqyrlardyń, stenon jylqy­sy­nyń qańqalary ár, ár jerlerden tabylyp, saıahatshy-mamandar pikirlerimen rastalǵany taǵy bar. Kóne tarıh jádigerleri jaıly sóz qozǵap otyrǵan sebebimiz, ataqonysymyz bolǵan ulttyq baq aýmaǵyndaǵy Sarytoǵaıǵa bala kúnimizde san ret kelip, tabıǵat tańǵajaıyptaryn tamashalap, ádemi bir áserge bólene sábılik sezimdi jarysa aǵytatynbyz. Kelesi kezdesýde birimizden ekin­shimiz asyp túsý, ıaǵnı tosyn áńgime aıtyp, teń-tusymyzdy uıytý úshin qarııalardy qajaǵanda «qyzyl qamaldar ańǵary», «jalmaýyz kempir shatqaly» degen ataýlardy estıtinbiz. О́ńir ózenderi batysqa bet alǵanda Sharyn ózeni nege shyǵysqa qaraı aǵady? Quddy sańyraýqulaq ispetti qalqaıyp atty adamnan da bıik ári endi bolyp turǵan qyzǵylt qumnan túzilgen shyńdy alapat daýyldy – jel nege qulatpaıdy? Ań-qusyn aıtpaǵanda san alýan ósimdikteri ózindik ereksheligimen nege daralanady degen suraqtardy aǵytatynymyz taǵy bar edi..

«Sharyn shatqalynyń klımaty – kontınentaldy. Qo­ńyr­jaı klımattyq beldeý­ge kiredi. Materıktiń ishinde aýmaq­tyń geografııalyq ornymen, muhıttarǵa alystyǵymen, tómengi endikpen, atmosferalyq aına­lymnyń jaǵdaıymen anyqtalady. Qys­ty kúni aýmaqqa Sibir barı­kalyq joǵary silemderi, jazda Orta Azııalyq termııalyq depressııa áser etedi. Kóktemi sozylyp, qubylmaly bolady. Keı jyldary úsik júrip, qar jaýady. Kúzde qarsy jáne sıklondy qubylystar kúsheıedi. Ulttyq baqtyń negizgi aýmaǵy Ile taýaralyq shuńqyrynyń orta­lyq bóliginen aıqyn kórinedi. So­nymen birge, shyǵystan batysqa qa­raı qýańshylyq baıqalady. Baty­synda jáne Sógeti – Buǵyty si­lem­derinde kóktemde 325 mm, al shy­ǵysynda 125 mm jaýyn jaýady» deıdi Ulttyq baq bas dırektory.

Sharyn shatqalynyń relefi týraly sóz qozǵal­­­­ǵanda basa nazar aýdaratyn ǵylymı negizdegi bir maǵlumat: Soltústik Tıan-Shannyń soltústik-shyǵys bóligi men Sharyn ózeniniń orta jáne tómengi aǵysy ornalasqan jer bederi men komponentteri esh jerde qaıtalanbaıdy. Ári landshaftarynyń qalyp­tasýy men dıfferensııasynyń negizindegi marfa­qurylymy men marfabederi ǵylymı hám estetıkalyq mańyzy zor qubylys. Zerdege toqıtyn taǵy bir qundylyq qalyptasýy endogendik jáne ekzogendik qubylystardyń araqatynasynyń aqparat kózi bolyp esepteledi. Jer bederiniń osy kúngi beınesi neogen dáýirinde dıfferensııal­dy tektonıkalyq qozǵalystyń nátıjesinde, kompleksti denýdasııa jáne akkýmýlıasııa proses­teriniń nátıjesinde qalyptasqan. Tizbeleı berseńiz Sharyn shatqa­lynda birinen ekinshisi asyp túsetin qundylyqtar sanatyna kiretin soǵdy ereninen basqa, ıaǵnı tórtkúl dú­­­nıede sırek kezdesetin aýǵan teregi, ártúrli japyraqty terek, ile ushqaty, semenov úıeń­kesi, jońǵar reomıýrııasy, ile sekseýili ósedi. Sonymen qatar, sırek kez­desetin qolańtas, jylanshy qyran, qara degelek, úki, ıtelgi, jurtshy, orta azııa­lyq baqa, shubar batbat kesirtke de bar .

Qoryta aıtqanda, osynaý baǵa jetpes tabıǵat eskertkishteri qalaı qorǵalýda? Ulttyq baqtaǵy Úlken Buǵyty taýynyń soltústik shyǵysynda qaraquıryqtar men tekelerdiń jaıylymdaryn keńeıtip, sekseýil sekildi 61 túrli sırek kezdesetin ósimdikterdi qorǵaý durys júıege qoıylǵany qýantady. Negizi Kyzyl Qarasaı qaraquıryqtyń jáne dýadaq, búrkit, ıtelgi ómir súretin óńiri bolǵandyqtan, Ulttyq baq bas dırektory tikeleı qamqorlyǵyna alǵan. Tek Qazaqstanda kezdesetin buta-aǵash tektes sorań sekildi ósimdikterdiń 11 túri qamqorlyqqa alynyp, erekshe balneologııalyq baǵaly mıneral sýy bar gıdro­lo­gııalyq nysan da kútiledi.

«Ulttyq baq qyzmetkerleriniń tól mindeti – tabıǵı keshenderdi qor­ǵaý, saqtaý, zertteý jáne qal­pyna keltirý, ǵylymı jumys­tardy júrgizý, ekologııalyq aǵartýdy uıymdastyrý, ekolo­gııa­lyq tý­rızm­di, rekreasııany, shektel­gen sharýa­shylyq qyzmetti uıym­dastyrý jáne júzege asyrý bolyp tabylady. Respýblıkalyq bıýdjetten qarjy­lan­dyrylyp, jumys isteıtin 46 adam turaqty eńbek­aqylaryn alyp, óz ara úzdiksiz radıobaılanyspen, avto­kóliktermen, minis attarymen qamtama­syz etil­gen. Aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda tabıǵı keshen­der­di qorǵaý maqsatynda 144 reıd uıymdastyrylyp, ta­bıǵat zań­dylyǵyn buzýshylyqtyń 2 faktisi anyq­taldy. Soǵan sáıkes, 2 adamǵa ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama toltyrylyp, aıyppul salynyp, keltirilgen zalal bıýdjetke quıyldy.

Ulttyq baq boıynsha 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystarynyń jospary jasalynyp, soǵdy ereniniń orman ósirýshilik-ekologııalyq jaǵdaıyn baǵalaý jáne onyń tabıǵı túrde qaıta jańǵyrý jolyn zertteý, janýarlar dúnıesine monıtorıng jasaý, sútqorektiler men qustardy túgendeý jáne mekendeıtin ortasyn anyqtaý, ósimdikter dúnıesiniń túrlik gerbarıı jıyntyqtaryn jasaý jáne tómengi satydaǵy ósimdikter (sańyraýqulaqtar, baldyrlar) dúnıesin túgendeý barysynda birqatar jumys atqaryldy. Osy oraıda jyl saıyn ǵylymı negizde júıeli jumys júrgizilip, Tabıǵat jylnamasy kitaby jasalynady.

Ulttyq baq aýmaǵynda 49 shaqyrymdyq 3 týrıstik marshrýt bar. Olar – Sharyn eren toǵaıy, Qazaqstannyń jeti keremetiniń qataryna kiretin Sharyn shatqaly jáne beıitter men qorǵandar. Bul marshrýttar Almaty obly­synda týrızmdi damytý maqsatynda Ile-Alataý, Altynemel, Kólsaı kólderi, Sharyn atty tórt ulttyq baq boıynsha birlesip jasalynǵan «Jetisýdyń altyn aınalymy» atty birikken marshrýtyna en­gizildi. Bizdiń tarapymyzdan ba­ǵyt­tarda kórý alańdary, fotosýretterge túsý oryndary, avto­turaq jasalynyp, kıiz úıler, aınalymdarda 12 oryndyq 2 qonaq úı al Ulttyq baq ortalyǵynda 40 oryndyq qonaq úı jumys is­teı­di. Nátıjesinde aǵymdaǵy jyly 1500 týrıst qabyldanyp, mem­lekettik bıýdjetke 265 myń teń­ge, arnaıy esep shotqa 2000 myń teńg e quıyldy», dedi Sharyn mem­lekettik ulttyq tabıǵat baǵynyń bas dırektory Toqtam Bektemisov.

Tutastaı alǵanda, úlken ja­ýapker­­shilikti talap etetin bul jumys eń bastysy turǵylyqty halyqpen til tabysa otyryp, saıahatqa kelýshilerdiń eshnárseni búldirmeýin jiti baqylaýda ustaýdy qajet etedi. Ulttyq baq aýmaǵynda 3 ga jerde ýaqytsha orman tuqym baǵy (pıtomnık) egilip, ártúrli aǵash kóshetteri ósiriledi. Turǵyndardy otynmen qamtamasyz etý maqsatynda 165 tekshe metr otyn daıyndaldy. Jyl saıyn ótkiziletin «Parkter sherýi» tabıǵatty qorǵaý aksııasy kezinde aýdan ortalyǵyndaǵy mektepterdiń qatysýymen park keńsesi tóńiregine 550 myń teńgelik 2 myń túp kóshet otyrǵyzyldy. Toqtam Bektemisovtiń osy eń­be­gi memleket tarapynan da eske­rilip, 2010 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy «Týrızminiń qurmet­­­­ti qyz­metkeri», 2013 jyly «Eko­logııa salasynyń úzdigi» tós­bel­gilerimen marapattaldy. Tabı­ǵat eskert­­­kishterin kóziniń qara­shyǵyndaı qorǵap, tabı­ǵat-anaǵa jan-tánimen berile qyzmet etip, onymen syrlasa biletin janǵa bul da bir iltıpat belgisi emes pe?!

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy.