Qazaqtyń han doıbysy − ulttyq sport túriniń biri bolyp tabylady. Atalmysh oıyn túriniń elmizde damýyna úles qosyp júrgen Ánýar Qabdoldauly men uıym quryp, oıynǵa arnaıy patent alýǵa sebebin tıgizgen Qaırat Jaqııauly deıtin taldyqorǵandyq azamat. Osyndaı ult ónerine janashyr adamdardyń eseli eńbeginiń arqasynda búginde han doıbysy Qazaq elimen qaıta qaýyshty.
Qazaqtyń han doıbysy − ulttyq sport túriniń biri bolyp tabylady. Atalmysh oıyn túriniń elmizde damýyna úles qosyp júrgen Ánýar Qabdoldauly men uıym quryp, oıynǵa arnaıy patent alýǵa sebebin tıgizgen Qaırat Jaqııauly deıtin taldyqorǵandyq azamat. Osyndaı ult ónerine janashyr adamdardyń eseli eńbeginiń arqasynda búginde han doıbysy Qazaq elimen qaıta qaýyshty.
Bul oıynnyń tarıhy tym tereńde jatyr. Aıtalyq, Almaty oblysy Esik qalasy mańynan tabylǵan «Altyn adamǵa» qazba jumystaryn júrgizý barysynda han doıbysynyń oıyn tastary tabylǵan. Kıiz úı pishindes tastar ártúrli qazaqy oıý-órnektermen naqyshtalyp, pildiń súıeginen jasalǵan eken. Arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde ǵalymdar bul tastardyń qoldanysta bolǵan merzimin Úısin memleketi dáýirimen sáıkestendirip otyr.
Han doıbysy oıynynyń ereksheligi, munda Qazaq handyǵynyń demokratııalyq bılik júıesi oıyn túrinde kórsetilgen. Jalpy, doıby oıyny – adamzat aqyl oıynyń jemisi. Adam óziniń maqsat-múddesin iske asyrý jolynda tórt buryshty shaǵyn torkóz taqta ishine saıası kózqarastardyń kúresin salyp qoıǵan.
Qazaq uǵymynda doıby oıyny ekige bólinedi. Tekti jáne teksiz doıby bolyp. Teksiz doıby – ózimizdiń kúnde oınap júrgen kádimgi qarapaıym oıyn. Munda qaı tas birinshi bolyp mejege jetse, sol bı bola alady. Dál osy oıynnan qarap otyrsańyz, eshqandaı da tektilik baıqalmaıdy. Kim myqty bolsa, sol el basqarady degen sóz. Al, tekti doıby degenimiz – han doıbysy. Onyń jeke hany, bıi, begi, alasha halqy bolady. Tentegi men qarashasy taǵy bar.
Árqaısysynyń tórtkóz tor taqtada ártúrli atqarady. Olar qandaı erlik jasasa da, óz dárejesinen bir eli aýytqymaıdy. Hany – han, bıi bı bolyp qala beredi. Bul oıynnyń taǵy bir ǵanıbeti, han tek óziniń qasqa jolymen ǵana júredi. Ol basqa jerde bıligin júrgize almaıdy, tek yqpal ete alady. Oıynnyń júris-turysy da ózgeshe. Ondaǵy júrister alǵa jáne eki janyna qaraı baǵyttalady. Artqa qaıtpaıdy. Bylaısha aıtqanda, qazaqtyń «er eki sóılemeıdi» degen dástúr zańyn saqtaıdy.
Qazaqta «altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen maqal bar. Tórteýmiz túsinikti. Al, altaý degenimiz kim? Altaý ol – «Han doıbysy» oıynynyń keıipkerleri. Taratyp aıtar bolsaq: han, bı, bek, alash, tentek, qarasha. Bular barlyǵy árkez basshysyna qulaq asyp, qıly-qystaý zamanda bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵarýy kerek. Qysqasy, altaýy ala bolmaýǵa tıis.
Oıynǵa qatysýshy eki adam hannyń rólin atqarady. Al, han bolǵan soń, qol astynda birshama halyq bolady, sondaı-aq jaýlary da bolatyny sózsiz. Aldyńyzdaǵy tórtkóz tortaqtany ertedegi soǵys alańy retinde qaraısyz. Kimniń aqyl-aılasy joǵary bolsa, saıası aqyly basym bolsa, sol adam jeńiske jetetindigi belgili.
Han doıbysy – bilgen adamǵa syry men qyry tereń, quny ólsheýsiz, fılosofııalyq máni zor, bolashaǵy baıandy, ata-babalarymyzdan qalǵan taptyrmas mol muranyń biri bolyp sanalady. Doıbynyń eń ǵajaıyby onyń kestesinde. Keste – oıý-órnektermen naqyshtalǵan.
Al taqtadaǵy ortaq fıgýra qazaqtyń kıiz úıi. Kıiz úıdiń syrtyndaǵy oıý-órnekteri, shańyraǵynyń túsi, olardyń dárejesi, naqtylaı aıtsaq, hany men qarashasyn, bı men batyryn anyqtaýǵa kómektesedi. Han kestesi jeti qazyna men jeti yrystan quralady. Onda tórt qanatty oıý han taǵynyń belgisi. «Qarashasyz han bolmaıdy, quıryqsyz qus bolmaıdy», degendeı, hannyń eki serigi bolady. Oń jaǵynda – serkesi, sol jaǵynda qyran búrkiti.
Han taǵynyń oń jaǵyna el-jurt ornalasady. Olar bılerden, bekterden, alashtardan quralady. Bıler – kileń kók tústi, Bekteri – kileń qyzyl tústi, Alashtar – qara tústi bolady. Al hannyń sol jaǵyna teli-tentekter ornalasady. Jalpy jıyrma tórt úıden quralǵan eki handyq aqedik, kókedik bolyp ersili-qarsyly oınaıdy. Qaı jeńgeni jalpaq dúnıege bılik aıtady.
Osy jerde aqedik handyǵy jaıly qysqasha tanystyryp óteıik. Handyqtyń tóbeli tóri bolǵan han taǵymen hannyń qara qasqa jolynda tórt qan