Qazaqstannyń turǵyn úı qurylysy sapasyn «Besoba sındromy» kezip júr. Qazirgi tańda «qurylys sapasy», «Besoba sındromy» degen sózder sınonımǵa aınalǵan. Qazaqstanda qurylys sapasy nege nashar dese, «Besoba sındromy» jaılap alǵan ǵoı deıdi. Al «Besoba sındromy» dese, alaıaqtyq, kózboıaý, jaýapsyzdyq, «otkat», sybaılastyq degen sumdyqtar órip shyǵady.
«Teatr kıim ilgishten bastalatyny» sııaqty, bizde qurylystyń qandaı túri bolmasyn tenderden bastalady. Jabaıy kapıtalızmniń jemqor sheneýnikteri oılap tapqan bul «tender» degen báleńiz belgili bir maqsatqa bıýdjetten bólingen qarjyny bóliske salýdyń tamasha tásiline aınaldy. Áıtpese, keshegi keńes zamanynda tendersiz-aq talaı tamasha qurylys nysandary boı kóterdi ǵoı. «Balyq basynan shirıdi» demekshi, búgingi tenderińiz bolashaq qurylys nysanynyń sapasyna syzat túsiretin alǵashqy baspaldaq eken.
Qazaqstannyń turǵyn úı qurylysy sapasyn «Besoba sındromy» kezip júr. Qazirgi tańda «qurylys sapasy», «Besoba sındromy» degen sózder sınonımǵa aınalǵan. Qazaqstanda qurylys sapasy nege nashar dese, «Besoba sındromy» jaılap alǵan ǵoı deıdi. Al «Besoba sındromy» dese, alaıaqtyq, kózboıaý, jaýapsyzdyq, «otkat», sybaılastyq degen sumdyqtar órip shyǵady.
«Teatr kıim ilgishten bastalatyny» sııaqty, bizde qurylystyń qandaı túri bolmasyn tenderden bastalady. Jabaıy kapıtalızmniń jemqor sheneýnikteri oılap tapqan bul «tender» degen báleńiz belgili bir maqsatqa bıýdjetten bólingen qarjyny bóliske salýdyń tamasha tásiline aınaldy. Áıtpese, keshegi keńes zamanynda tendersiz-aq talaı tamasha qurylys nysandary boı kóterdi ǵoı. «Balyq basynan shirıdi» demekshi, búgingi tenderińiz bolashaq qurylys nysanynyń sapasyna syzat túsiretin alǵashqy baspaldaq eken.
Biz sońǵy jyldary ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq salany jappaı jaılap alǵan jemqorlyq qylmys týraly jıi aıtamyz. Sol jemqorlyqqa memlekettik aýqymda jaıly jaǵdaı týǵyzatyn, bıýdjetten bólingen maqsatty qarjylardy jumsaýǵa ruqsat beretin osy tenderler bolyp shyqty. Elimizdegi «jeń ushynan jalǵasqan mundaı jemqorlyqtyń» tereńdegeni sonshalyq, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine qater tóndire bastady. Tóndirgeni sol emes pe, kúni keshe ǵana shetel «asqan» aǵaıyndy Bergeı jáne Amanjan Rysqalıevtardyń Atyraý oblysynda jasaǵan jemqorlyqtarynyń saldarynan memlekettik bıýdjetten jymqyryp ketken qarjylary 72 mıllıard teńgeni qurap otyrsa, Qazaqstannyń búkil densaýlyq salasyna 2012 jyly bıýdjetten bólingen qarjy 78 mıllıard teńge bolǵan eken. Sóıtip, qandaı da bolmasyn qurylys nysanynyń bolashaǵy saýdaǵa salynatyn tenderde jeńiske jetý úshin aldyn ala sheneýnikterdiń, tenderlik komıssııa músheleriniń aýzyn «maılaý» qajet. «Jazylmaǵan zań» júzinde júzege asyrylatyn bul qylmystyq parany «otkat» deıdi. «Otkatsyz» birde-bir memlekettik tender ótkizilmeıtinin mınıstrden bastap, qarapaıym qurylysshyǵa deıin biledi. Biraq, bilse de bilmegen bolady. О́ıtkeni, ol – «jazylmaǵan zań», bılik tutqasyn ustaǵandardyń baılyq kózi.
Tender ótkizýdegi basty maqsat – bolashaq nysandy salatyn merdiger uıymnyń tapsyrmany oryndaı alatyn áleýetin anyqtaý. Basqasha aıtsaq, merdiger qurylys kompanııasynyń nysandy sapaly ári der kezinde salýǵa ekonomıkalyq, tehnıkalyq múmkindigi mol, materıaldyq jáne qarjylaı qýaty jetkilikti bolýy kerek. Al bizdiń qurylys salasynda ótkiziletin keıbir tenderlerde jumys júrgizetin jalǵyz traktory men jarty krany da joq jalǵan kompanııalar jobalyq-smetalyq quny mıllıondaǵan, tipti, mıllıardtaǵan teńge bolatyn qurylys nysandarynyń tenderin jeńip ala beredi. Tipti, taqyr jerde turatyn eki-úsh adamnan quralǵan «aty bar, zaty joq» kompanııanyń júzdegen mıllıon teńge turatyn tenderdi utyp alǵan mysaldary Qazaqstan úshin tańsyq emes. О́ıtkeni, olardyń bılik tizginin ustaǵan nemese tenderlik komıssııada otyrǵan «kókeleri» myqty.
Sóıtip, jańaǵy taqyrdan paıda bolǵan jalǵan kompanııa jalpy quny júzdegen mıllıon teńge turatyn qurylys nysanynyń zańdy túrde bas merdiger uıymy bolyp shyǵa keledi. Osyndaı janashyrlyq «kómegi» úshin olar bolashaq qurylys nysanyna bólingen qarjynyń 15-20 paıyzyn, keıbir jaǵdaılarda 30 paıyzyn kókeleriniń kómeıin maılaıtyn «otkatqa» bóledi. Qalǵan qarjynyń jartysy n óz paıdalaryna jaratyp, qalǵan jartysyna qurylys salatyn qosalqy merdiger kompanııalardy («sýbpodrıadshık») jaldaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, bizde qurylys nysanyn salýǵa bólingen smetalyq qarjynyń jartysy qurylys salýǵa ruqsat beretin, jer bóletin jáne basqa quzyrly organdarǵa «para» retinde jumsalady eken. Qalǵan qarjy qurylys nysanyn salýǵa jetimsiz bolǵandyqtan merdiger uıymdar barlyq múmkin bolǵan jaǵdaıdan únemdep, meılinshe, arzan ári sapasyz qurylys materıaldaryn paıdalanady. Qurylysshylardyń jalaqysynan da jonyp-jymqyryp, tipti, az-muz aqsha tólep, gastarbaıterlerdi kóptep tartady. Nátıjesinde, elimizdiń qurylys alańdarynda tıisti tájirıbesi men kásibı mamandyǵy joq adamdar jumys jasaıdy, bul jańadan salynǵan turǵyn úıler men áleýmettik ǵımarattardan kórip otyrǵandaı, ókinishti zardaptarǵa soqtyrady.
Qazaqstannyń qurylys salasyn jaılaǵan sapasyzdyq mysaldary júıkeńdi shymyrlatyp, záreńdi ushyrady. Tynymsyz BAQ-tar kún qurǵatpaı taratyp jatqan bul habarlar «Besoba sındromynan» zárezap bolǵan halyqtyń úreıin alýda. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ómirge kelgen «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda Shymkent qalasynda ótken jyly «Alpamys» atty balalar baqshasy paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Zamanaýı jańa úlgimen 320 búldirshinge arnap salynǵan «Alpamys» bala baqshasynyń bul óńirde balamasy joq. Memlekettik bıýdjettiń 420 mıllıon teńge qarjysyna salynǵan osy jańa bala baqshanyń paıdalanýǵa berilgenine bir jyl bolmaı jatyp, qulaýǵa shaq qaldy. Bıylǵy jazdaǵy nóserli jańbyrdan keıin «Parasat Servıs» JShS-niń Temirtaý qalasynda turǵyzǵan jańa balabaqsha ǵımaratynyń irgetasy opyryla bastady...
Petropavl qalasynyń Iýbıleınyı kóshesi, 9 «B» mekenjaıynda 2011 jyly ǵana paıdalanýǵa berilgen 9 qabatty turǵyn úıdiń qabyrǵalary qaqyrap ketti. Kommýnaldyq jalǵa berilgen bul jańa turǵyn úıden baspana kezeginde 17-20 jyl boıy turǵan bıýdjettik sala qyzmetkerleri, múgedekter páter kiltin alǵan bolatyn. Turǵyndardyń qýanyshy uzaqqa sozylmady. Bıylǵy jyldyń basynda arnaıy qurylǵan komıssııa jańadan salynǵan bul turǵyn úıdi «apatty jaǵdaıda» dep tapty. Ol, ol ma, «qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, apatty jaǵdaıdaǵy 9 qabatty úıge kórshiles salynyp jatqan Iýbıleınaıa kóshesi, 9 «V» mekenjaıyndaǵy 126 páterli taǵy bir jańa turǵyn úı qurylysy «paıdalanýǵa jaramsyz» dep tanyldy. Soltústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasynyń aǵa prokýrory T.Shúketaevtyń aıtýynsha, bul qurylys nysanyn salýǵa 514 mıllıon teńge bıýdjet qarjysy jumsalypty. Quny suraýsyz bıýdjet qarjysy taǵy da jelge ushty.
Osydan eki-úsh jyl buryn Aqmola oblysynda paıdalanýǵa berilgen týberkýlezge qarsy dıspanserdiń jańa ǵımaraty jyl ótpeı jatyp jaramsyz bolyp qaldy. Tóbesi opyrylyp, qabyrǵalary sógilgen bul ǵımaratta em qoldaný tipti, múmkin bolmady. Bıýdjetten bólingen 300 mıllıon qarjy taǵy da qurdymǵa ketti. Tize bersek, mundaı keleńsiz mysaldardy memlekettik bıýdjet qarjysymen qurylys nysandaryn salyp jatqan barlyq óńirlerden kóptep keltirýge bolady. Eń keremeti, osy aıtylǵan oqıǵalardyń barlyǵynda da bıýdjettiń mıllıondaǵan qarjysyn talan-tarajǵa salyp, sapasyz qurylys nysandaryn paıdalanýǵa bergen merdiger qurylys uıymdary da, ony qabyldap alǵan quzyrly organdar da jaýapqa tartylǵan joq. Budan shyǵatyn qorytyndy, bizde bıýdjet qarjysynyń naǵyz janashyr ıesi joq. Halyq bıýdjet qarjysynyń óz ıgiligi ekenin tolyq túsinip bolǵan joq. Al bılik basyndaǵylar úshin halyqqa qatystynyń bári qadirsiz.
Qazaqstandaǵy qurylys sapasynyń masqarasyn shyǵaryp, shańyraǵy ortasyna túsken «Besoba» turǵyn úı kesheni biraz máseleniń betin ashyp berdi. Onyń eń bastysy, qurylys salasyn jegi qurttaı qaýlap ketken «otkattyń» saldarynan nysandy turǵyzýǵa qarjynyń jetispeýshiligi bolyp otyr. Qarjy talan-tarajǵa túskendikten qurylys kompanııalary arzan, sapasyz qurylys materıaldaryn qoldanady. Bul týraly Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy Uzaqbaı Aıtjanov bir suhbatynda bylaı deıdi: «Sapasyz qurylys materıaldarynan turǵyzylǵan ǵımarattyń beriktigi nashar, ondaǵy qaýipsizdik te tómen bolady. Árbir qurylys nysanynyń qaýipsizdigi – ony erteńgi kúni meken etetin adamdardyń qaýipsizdigi dep túsingen abzal. Mine, osydan kelip ulttyq qaýipsizdik máselesi týyndaıdy. Al syrty jyltyr, ishki sapasy syn kótermeıtin materıaldardan salynǵan qurylys qaýipsizdikke kesel. Máselen, qurylysta armatýra – eń qajetti tuǵyr bolyp tabylady. Osy armatýra óz elimizde óndirilmegendikten, Reseı men Ýkraınadan alatyn edik. Keıingi jyldary o lardyń ornyn Qytaı armatýrasy almastyra bastady. Syrtynan qarasań, eshbir aıyrmashylyǵy joq, ekeýi de som temir, al sapasy jaǵynan kelsek, Qytaı armatýrasy álsiz, uzaqqa shydamaı opyrylyp ketedi. Ony oılap jatqan eshkim joq, baǵasy arzan Qytaı armatýralaryn beton arasyna quıyp tastaıdy. Qanshaǵa baratyny belgisiz, ázirge tiregi álsiz ǵımarattar boı túzep jatyr.
Qazaqstanda qurylys ındýstrııasy damıdy degeli qashan. Basqasy basqa, tonnalap shetel asyrylyp jatqan qazaqstandyq temir qaldyqtarynan (metallolom) armatýra shyǵaratyn óndiris qalyptastyrýǵa bolady ǵoı. Mamandardyń aıtýynsha, biz qurylys materıaldarynyń 80 paıyzdan astamyn shetelderden tasymaldaıdy ekenbiz. Onyń ishindegi eń qomaqtysy Qytaıdan ákelinetin qurylys materıaldary kórinedi. Osydan-aq, bizdegi qurylys sapasynyń deńgeıin kórýge bolady.
Ekinshi jaǵynan shetelden qurylys materıaldaryn satyp alý degen sóz sol elderdiń ekonomıkasyna mıllıardtaǵan dollar qarjy quıý degen sóz. Iаǵnı bóten eldiń bıýdjetin tolyqtyryp, ekonomıkasyn kóterýge úles qosý. Bul máseleniń astarynda da ulttyq qaýipsizdiktiń kókeıkesti jaǵdaıattary jatyr. Sondyqtan, bul memleket nazarynda bolatyn óte kúrdeli másele. Keıbir mamandardyń aıtýynsha, bizdiń elimizdegi qazirgi qurylys salasynyń damýy ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń deńgeıine jetpeıtin kórinedi. Ol kezeńde búkil respýblıkamyzdyń aýmaǵynda júıeli túrde qurylys jumystary júrgizildi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, sol jyldary elimizde ondaǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jumys jasady. Olardyń árqaısysy qurylysqa qajetti materıaldardy anyqtap, olardy ázirleý tehnologııalaryn qalyptastyratyn. Búginde osy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń izi de joq. 80-shi jyldary Qazaqstanda 4 iri sement zaýyty bolatyn. Qazirgi sany bar, sapasy joq sement zaýyttary sol 4 zaýyttyń shyǵaratyn óniminiń jartysyn da ıgere almaı otyr. Qurylys materıaldaryn shyǵaratyn qanshama fabrıkalar men daıyn qurylys bloktaryn shyǵaratyn kombınattar qıratyldy. Sol kezeńde elimizdiń barlyq oblystarynda derlik sılıkat kirpishin shyǵaratyn zaýyttar jumys istep, sılıkat ónimderiniń óndirisi damyǵan edi. Qazir sol sılıkat kirpishin shyǵaratyn zaýyttardyń jurnaǵy qalmady. Qurylys salasynyń mamandary qurylys bloktaryn, sılıkat kirpishterin shyǵaratyn sol bir óndiristi qaıtadan qolǵa alý qajettigin alǵa tartady. О́z qolymyzben qıratqan nárseni qaıtadan qalpyna keltirý de ońaı bolyp jatqan joq.
Qurylystyń sapasyna áser etetin ekinshi mańyzdy faktor, qurylys alańdaryndaǵy mamandardyń kásibı biliktiligi ekendigi daýsyz. «Besoba sındromy» bul salada da qordalanǵan biraz kemshiliktiń betin ashty. «Besoba» turǵyn úı keshenin salýǵa qatysqan ınjenerlerdiń biri shańyraǵy ortasyna túsken bul bes qabatty turǵyn úıdi О́zbekstannan kelgen gastarbaıterlerdiń salǵanyn, olardyń eshqaısysynyń kásibı qurylysshy mamandyǵy bolmaǵandyǵyn, qurylystyń irgetasy standarttarǵa saı talaptarmen júrgizilmegendigin aıtady. «Besoba» turǵyn úı kesheni qulaǵannan keıin, osy qurylys nysanyn kim qabyldap aldy, qalaı paıdalanýǵa berildi degen oryndy suraqtar týyndady. Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń sáýlet-qurylys baqylaý departamentiniń málimdeýinshe, qurylys nysany salynyp jatqanda bes deńgeıli tekserý-baqylaý kezeńinen ótedi eken. Birinshiden, qurylys alańyndaǵy jumysty master-prorabtar turaqty túrde baqylaıdy, ekinshiden, qurylys nysanyn josparlaǵan uıym qurylys nysanynan joba talaptaryna sáıkes avtorlyq baqylaý júrgizedi. Úshinshiden, arhıtektýra jáne qala qurylysy departamenti salynyp jatqan qurylys nysanynan belgilengen normalar boıynsha tehnıkalyq qadaǵalaý jasaıdy. Tórtinshiden, tapsyrys berýshi uıym merdiger uıymmen tehnologııalyq kelisimshart jasasyp, soǵan sáıkes qurylys sapasyna baqylaý jasaıdy. Besinshiden, qurylys jumysy aıaqtalǵannan keıin Arhıtektýra jáne qala qurylysy departamentiniń jumys komıssııasy paıdalanýǵa beriletin turǵyn úı keshenin qabyldap alady. Sodan keıin baryp osy komıssııa jasaǵan qorytyndy qujattarǵa sáıkes arnaıy qurylǵan memlekettik komıssııa turǵyn úı qurylysyn qabyldap, tıisti memlekettik qabyldaý aktisin jasaıdy.
«Besoba» turǵyn úı kesheniniń mysaly kórsetkendeı, qaǵaz júzinde tekserý organdarynan da, baqylaý jasaıtyn komıssııalardan da kende emes ekenbiz. Endeshe, sapa nege syn kótermeıdi? «Baqsam baqa eken», demekshi, gáp jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqta jatyr. Qurylys salasyndaǵy jemqorlyqtyń tereńdegeni sonshalyq, búkil álemde ekonomıkanyń eń jaýapty da kúrdeli salasy bolyp sanalatyn quryly