Bala kezimizden bastap áýeli týǵan tilimizdi, tarıhymyz ben mádenıetimizdi qasterleýge úırendik. Tarıhty bilý úshin ár adam ózi turyp jatqan ólkeniń, qalanyń tarıhyn bilýi mańyzdy. О́lkeniń tarıhyn bilmeı, basqa elderdiń tarıhyn aıtqannan esh paıda joq. Aıtaıyn dep otyrǵanym, biz ólketaný máselesine kóbirek mán berýimiz kerek. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osy máselege basa nazar aýdaryp, «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynǵany málim. Baǵdarlamanyń basty maqsaty óskeleń urpaqty týǵan jerdiń tarıhyn bilýge, ólketaný jumystaryn júrgizip, otansúıgishtikke tárbıeleý edi. Bul maqalany qolǵa alýdaǵy maqsatymyz da sol ıdeıadan týyp otyr.
О́tkenińdi bilmeı bolashaqqa boljam jasaý múmkin emes. Nur-Sultan qalalyq memlekettik arhıvinde saqtaýly júz jyl burynǵy derekter men fotosýretterdi tilge tıek ete otyryp, toǵyz joldyń torabyndaǵy qalada alǵashqy salynǵan meshitter men shirkeýler tarıhy týraly az-kem áńgime qozǵamaqpyz.
Handyq bılik taratylǵan soń, Reseı 1822 jylǵy «Sibir qyrǵyzdarynyń (qazaqtar) jarǵysyna» súıene otyryp, qazaq dalasynda Orta júzdi basqarýdyń jańa júıesin engize bastaıdy. Jarǵy boıynsha Orta júzdiń jeri Batys Sibir general-gýbernatorlyǵynyń Omby oblysy boıynsha syrtqy okrýgterden, árbir okrýg 10-12 aýyldy biriktiretin 15-20 bolystyqtan quraldy. Sóıtip 1824 jyly Kókshetaý, Qarqaraly okrýgteri, 1831 jyly Aıagóz, 1832 jyly 9 qańtarda Nıkolaı 1-shi Aqmola okrýgin ashý jóninde sheshim qabyldaıdy.
Jarǵynyń 124 tarmaǵy boıynsha árbir okrýgte okrýgtik prıkaz, onyń músheleri, keńse sheneýnikteri, aýdarmashy men tilmashtaryna arnalǵan úı; duǵa jasaıtyn jáne dinbasylary turatyn úı; 150-den 200-ge deıin adam qabyldaı alatyn aýrýhana úıi; kazaktarǵa arnalǵan kazarma ǵımarattary salynýy kerek edi.
Tarıhqa barlap qarasaq, el jadynda máńgi qalǵan tulǵalarymyz barshylyq. Mysaly, 1832 jyly 22 tamyzda Aqmola okrýginiń aǵa sultany bolyp saılanǵan Qońyrqulja Qudaımendın (aǵa sultan qyzmetin 1832-1842 jyldary, 1845-1849 jyldary atqardy) óz mindetin oryndaýǵa kirisedi. Q. Qudaımendın 1833 jyly 28 qańtarda Ombydaǵy general-leıtenant de Sen-Loranǵa hat jazady. Onda Aqmola okrýgin ornalastyrýǵa qatysty 1832 jylǵy 11-shi maýsymdaǵy № 1928-m jazba buıryǵynyń 9 tarmaǵynda qyrǵyzdarǵa (qazaqtarǵa) duǵa jasap, olardy túzý jolǵa baǵyttap otyratyn bir moldany 100 som jalaqymen jumysqa alý jónindegi mindettemeni ázirge prıkazdaǵy qyzmetker tilmash knıaz Asfendııar Chanyshev oryndap júrgenin jetkizip, soǵan oraı okrýgtik prıkazda oǵan moldanyń mindetin qosa atqarýdy júktep, sol jyldyń 1-shi qańtarynan bastap 100 som jalaqy tólenýine ruqsat suraıdy.
Aqmoladaǵy alǵashqy («eski meshit», «birinshi meshit», «aǵash meshit» degen ataýlary bar) meshittiń qurylysy Qońyrqulja Qudaımendınniń qarajatyna 1838 jyly Aqmola bekinisi irgesinen boı kóteredi. О́z qarjysymen meshit saldyrǵan Qońyrqoja esimi áli kúnge deıin zor qurmetpen atalady. Meshittiń janynan 1842 jyly dinge senýshilerdiń qoldaýymen dinı oqý orny ashylady, shaǵataı (tatar), arab tilderinde jazý, oqýdy úıretedi, qajetti oqýlyqtar men kitaptardy ata-analary men týysqandary qamtamasyz etip turady. 1843 jyly jergilikti musylman balalaryn oqytatyn Býrabı moldaǵa kishigirim úı salynady.
Nur-Sultan qalasy
memlekettik arhıviniń
Ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy
Ǵazıza ISAHAN