Zamannyń jańa mindetteri

Jalpy álemge ortaq oqıǵalar – koronavırýs pandemııasy, munaı nary­ǵyndaǵy baǵalar shaıqasy, álem­dik resessııa Qazaqstanda da ómir­diń ár salasynda ózgerister tizbe­gi­niń bastalýyna sebepshi boldy. Koro­navırýstyń taralý qaýpine baılanys­ty jarııalanǵan karantın eldiń bas­qa­rý, áleýmettik, ekonomıkalyq, teh­­­no­logııalyq, adamı resýrstaryn ju­­myl­­dyrý tetigine aınaldy.

Memleket saıasatynyń áleýmettik vektory dástúrli lıberaldyq úlgi sheńberinen shyǵyp, áleýmettik mem­lek­ettiń konstıtýsııalyq prınsıpi shy­naıy ómirde aldyńǵy qatarǵa shyq­ty. Sonymen qatar búgingi kúnniń sura­nystaryna jaýap bere alatyn jańa tásilder men ádisterdiń qajet eken­digi aıqyn kórinýde. Buǵan biz Qor­daı oqıǵasy kezinde kóz jetkizdik. О́tken oqıǵa qazaqstandyq sosıýmnyń taǵy bir problemalyq jaǵyn kórsetip qana qoıǵan joq, ol memlekettiń mun­daı iske tez nazar aýdaryp, sheshim qa­byl­daı alatyndyǵynyń kórsetkishi bol­dy.

Osy rette myna jaıdy basa aıtýy­myz kerek: kóp etnosty qoǵam retin­de Qa­zaqstan úshin birlik máselesi qa­shan­­­da basty másele bolǵan jáne solaı bolyp qala beredi. Al álemde de osy­ǵan uqsas qaqtyǵystardyń bolyp tu­r­ýy bul baǵytta tıisti qadamdar ja­­sal­ýy kerek ekendigin aıǵaqtaıdy.

Birlik memlekettik qurylys, qo­ǵam­­d­yq dıskýrs, azamattardyń óz már­­tebesi men qoǵamdyq úderis­ter­­degi ornyn jeke qabyldaýy deń­­ge­ıin­de qurylady. Biriktirýshi qun­dy­lyq­tar­daǵy ortaq túsinistikke qol jet­kizý qoǵamdaǵy birlik pen keli­sim­niń, ja­ńar­tylǵan qoǵamdyq shart ne­gi­zinde qa­lyp­tasqan tyǵyryqtan shy­ǵý­dyń joly bolyp tabylady.

Qoǵamda qazaqstandyq biregeılik úlgisi, onyń qandaı qundylyqtarǵa negi­z­delýi ­kerektigi jáne qazaqstandyq bire­geılik pen birlikti nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­­­talǵan memlekettik saıasat qa­laı júze­ge asyrylyp jatqandyǵy qyzý talqylanýda. Qazirgi kezde bul úde­ris­terdiń qoǵamdyq sanany jań­ǵyr­týmen baılanysty ekendigi jáne onyń ajyramas bóligi bolyp tabylaty­nyn eskerý qajet. Biregeılikti, ult birligin jáne qoǵamdyq sanany jań­ǵyr­týdy túsinýde san túrli pikir­ler bar. Olardyń negizinde «aza­mattyq ult» túsiniginiń ózine etnos­t­yq, máde­nı, tildik biregeılikti qan­sha­lyq­ty syı­ǵyza alatynyn túsiný bar.

Bizdiń oıy­myz­sha, eń aldymen, azamattyq ult degenimizdiń ózi saıa­sı jáne máde­nı dep atalatyn eki kom­po­nent­ten turatynyn túsiný qajet. Mem­le­ket­tik saıasatta osy kompo­nent­ke qa­­tysty ıdeologııalyq qury­­lym­dar­dy qalyptastyrýda tepe-teńdik saqtalýynyń mańyzy zor. Saıası jáne mádenı turǵydan alǵandaǵy etnostyq komponent ult pen memlekettiń ózin­dik ereksheligi men biregeıligin saq­taıtyn ıadro bolyp tabylady. Qazir­gi qoǵamda ol tehnologııalyq, zııat­kerlik komponentterge saýalnama júrgizý esebinen qarapaıym, tipti pragmatıkalyq zattardan kóri­ne­di. Onyń ishinde eńbek etıkasy, quqyqtyq moral jáne bas­qa­rý máde­nıe­ti de bar.

 Taǵy bir mańyzdy másele – bire­geı­len­dirý úderisi – bul urpaqtar baılanysy. Urpaqtardyń tarıhı baılanysy qazirgi jáne bolashaq qalyptasatyn jadtyń irgetasy, bastapqy konstrýk­sııa­sy bolyp tabylady. Ol qazaq­stan­dyqtardyń barlyq býyndaryna tán qasıetterdiń, ádetterdiń, qundy­lyqtardyń jáne mentaldyq usta­nymdardyń jıyntyǵynan tura­dy. О́ziniń tarıhı aýmaǵyndaǵy qazaq­tar­dyń avtohtondylyǵyn eskere otyryp, qazaq halqynyń tarıhı jady men sanasy, al belgili bir tarıhı kezeńnen bastap, elimizdi mekendeıtin barlyq etnos­tardyń tarıhı jady men sanasy – ulttyq sana-sezimniń negizi retinde mura­ny baılanystyrýshy negiz bolyp taby­lady.

 Bul jerde otbasy men bilim berý ınstıtýty arqyly tárbıe jáne bilim berý júıesi mańyzdy ról atqarady. Bilim berý ınstıtýtyna bilim jına­ǵyn berý júıesi retinde emes, ultty mádenı tolyqtyrý ınstıtýty re­tin­de qaraý qajet. Qazirgi jaǵdaı erek­she­ligine sáıkes qashyqtan oqytý múm­kin­dik­terine baǵdarlaný bilim jáne tárbıe berýdiń strategııasy men fılosofııasyn ult qalyptastyrýshy ıns­tıtýt retinde ázirleý talap etiledi.

Tap osy bilim jáne tárbıe berý ınstıtýty qoǵamdyq qarym-qaty­nastardyń etnostandyrýdan ınter­mád­enıettilikke evolıýsııalyq jolmen kóshýin jańǵyrtýdy júzege asyra alady. Bul qazaq halqynyń túrli mádenıet­terdiń ókilderine degen ashyq­tyǵy men qyzyǵýshylyǵyn bildiretin mentaldyq ereksheliginiń arqa­synda júzege asady.

Jańa tarıhymyzda biz álemniń túrli elderinde ashyqtyǵymyz ben beıimdelýshiligimizdi kórsetip júrmiz, bul polımádenı keńistiktegi qarym-qatynastardyń tarıhı jadymyzda saqtalýynyń arqasy. Qazirgi zamanǵy adam úshin bul – óziniń kúndelikti qabyldaý modelin, oılaý ereksheligin, sezimderi men minez-qulqyn naqty baǵalaýǵa múmkindik beretin mádenı jáne áleýmettik kapıtal. Dál osy qa­sıetter búginde qazaqtardyń kóp etnosty jáne kóp konfessııa­ly qo­ǵam­­da biriktirý mıssııasyn atqa­rýy­na múmkindik beredi. Mine, son­­dyqtan da qazir Qazaqstannyń barlyq etnostarynyń ıntegrasııasy mem­lekettik saıasat baǵyttalýy tıis qoǵam­dyq trendterdiń biri bolýy kerek.

Integrasııa degenimiz – bul tıisti bir ortaǵa, qoǵamǵa kóptegen qatysýshylardy tartýdyń serpindi prosesi. Bul alýan túrli qoǵamnyń bar­lyq músheleriniń ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne mádenı ómirge tıimdi qa­tysýyn qamtamasyz etetin bolady. Integ­rasııa mańyzdy mindetti sheshedi – ol adamnyń jalpymemlekettik jáne jergilikti deńgeılerde óziniń qatysy bar, tıistilik sezimin damytýǵa yqpal etedi. Jáne muny qoǵamnyń barlyq músheleri qoldaıdy ári ol óziniń sıpaty boıynsha ınklıýzıvti bolyp tabylady.

Búginde etnosaralyq qaty­nas­tar­dyń barlyq júıesin jań­ǵyr­týǵa, osy máseledegi memlekettik saıasatta jańa júıeli kózqarasty qalyptastyrýǵa úlken qoǵamdyq suranys qalyptasty. Sondyqtan el basshylyǵy aldymyzǵa memlekettik etnosaıasattyń jańa tıim­di tetikterin ázirleý, qolda bardy jań­ǵyrtý jáne oǵan azamattardyń qaty­sý­yn jandandyrý boıynsha jedel min­det­ter qoıyp otyr.

Mundaı jumys, memleket pen qoǵamnyń zııatkerlik jáne basqarý re­sýrs­taryn tarta otyryp, qazir qar­qyn­­men júrgizilýde.

Bul máselede bir-birimen tyǵyz baılanysty eki quramdas bólik bar.

Birinshiden, etnosaralyq qaty­nas­tar, qoǵamdyq kelisim men jal­pyul­ttyq birlikti qamtamasyz etý sala­syndaǵy memlekettik basqarýdy kúshti, áreketke qabiletti ýákiletti organ júzege asyrýǵa tıis.

Osy fýnksııalardyń kópshiligin qamta­masyz etken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kúshti jaǵy eldiń barlyq etnostarynyń azamattyq ıntegrasııa prosesterine daıyn bolýyn qalyptastyrý bolyp tabylady. Atalǵan máselede Qazaqstannyń etnostyq ortasynda odan basqa balama jobalar joq ekendigi – Assambleıa qyzmetiniń tabysty ekendiginiń dáleli. 

Bilim, mádenıet, syrtqy vektor, qazaqstandyq qoǵam ıntegrasııasynyń mádenı, ekonomıkalyq jáne áleýmettik negizderi salalyq memlekettik or­gan­­dardyń etnosaralyq ózara is-qı­mylǵa mindetti túrde qatysýyn talap etedi. Mysaly, memlekettik tildi meńgerý máselesinde negizgi róldi bilim salasy atqarýǵa tıis, onda árbir orta mektep túlegi qaı etnosqa ja­ta­tyn­dy­ǵyna qaramastan, mem­lekettik til­de fýnksıonaldyq saýat­ty­lyq deńge­ıin­de sóıleı alýy, oqýy jáne jaza bilýi tıis.

Tap osy ýákiletti organ – meıli ol Etnosaralyq qatynastar máseleleri jónindegi komıtet nemese arnaıy agenttik bolsyn – barlyq memlekettik organdardyń etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy jumystarynyń alýan túrli spektrin júıeli jáne dáıekti túrde birizdendirip, baǵyttap otyrýǵa tıis.

Ekinshiden, qoldanbaly etnosaıa­sat máseleleri boıynsha myqty talda­ma­lyq ınfraqurylym – «aqyl-oı orta­ly­ǵy» qajet.

Etnosaralyq qatynastar – bul eko­no­mı­kalyq, mádenı, áleýmettik, saıası jáne t.b. yqpal etý faktorlarynyń zor aýqymy jınaqtalý jáne belgili bir jańa sapalyq ózgeriske túsý núk­te­si.

Osy jaǵdaılar eskerile otyryp, memlekettik etnosaıasat tereń pysyq­tal­ǵan, ǵylymı negizdelgen jáne tek­se­rilgen sıpatqa ıe bolýy tıis.

Ahýaldy ǵylymı taldaý jáne da­mý­­­dyń boljamdy ssenarııleri júr­­­­­gizilip otyrǵan saıasatta paıda­la­­­ný­­ǵa baǵyttalýy tıis. Kóp etnosty qo­­ǵam­da janjaldardyń paıda bolý qaý­pi qashanda bolady. О́kinishke qaraı, biz osyndaı qubylyspen bet­pe-bet keldik. Memlekettik saıasat olar­­dyń aldyn alýǵa jumys isteýi úshin tal­da­malyq jumys turaqty monı­to­rıng­­tik qarqyndy derekterge, sapaly zertteýlerge qurylyp, kólem­di derek­­terdi taldaýǵa arnalǵan zama­na­ýı tal­­damalyq ónimder paıdalanyl­ýy qajet.

Bolashaqta bizdi bul baǵytta aýqym­dy, asa kóp jumys kútip tur.

Birinshi kezekte, elimizde etnos­ara­lyq qatynastardy odan ári damytýdyń memlekettik paıymy men tásilderin aı­qyn­daıtyn tujyrymdama deń­geıin­degi strategııalyq qujat qajet. Aldy­m­y­zǵa osyndaı mindet qoıyldy.

Árıne bul qujatta jobalyq bas­qa­rý, boljaýdyń ssenarıılik ádis­te­ri sııaqty jańa múmkindikter men ádister, sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń, QHA-nyń Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń, etnomádenı bir­­lestikterdiń jınaqtalǵan tájirı­be­si sózsiz kórinis tabýy tıis.

Memleketimizde jarııalanǵan karantın bizdiń bárimizge belgili bir ki­diris jasaýǵa – aldaǵy damýdyń eń ja­handyq jáne ózekti máselelerin uǵy­nýǵa múmkindik beredi. О́ıtkeni ka­rantın bir kezderi aıaqtalady. Sóıtip, biz­diń ortaq damýymyzdyń ta­by­s kepili – birligimizdi ny­ǵaı­­tý bo­ıynsha qaýyrt jáne mańyzdy ju­mys­tyń jańa kezeńi bas­talady.

Aıgúl SÁDÝAQASOVA,

Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Ortalyq Azııa óńirindegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵynyń basshysy