1941 jyly 22 maýsymda nemis fashısteriniń Keńester odaǵyna qanquıly shabýyly jankeshtilikpen jasaldy. Bul urandap kelip bir-birine qarsy shapqan qan maıdan emes, jasyrynyp kelip jaǵadan alǵan jaýdyń buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen zulmaty. Tańǵy saǵat tórttiń kezinde shyrt uıqyda jatqan keńes jaýyngerlerin jańbyrsha jaýǵan oqtyń astyna alý – maıdan dalasynyń tarıhynda alǵash kezdesken qatygez soǵys órti edi. Buǵan aıǵaq – shekara shebin kúzetken qaharman qala Brest qamaly jáne ony qorǵaýda ólispeı berispegen, janpıdalyqpen erlik kórsetken keńes jaýyngerleriniń umytylmas qaharmandyǵy.
Ákemiz Ábdirazaq Mámıev – 22 maýsym kúngi nemis fashısteri tań bozynda tarpa bassalǵan qandy shaıqasta uıqysynan shoshyp oıanyp, aılar boıy jaýmen qoıan-qoltyq alysyp, sol qamaldy qorǵaǵan jaýynger edi.
Lenındik syılyqtyń ıegeri, maıdanger jazýshy Sergeı Smırnovtyń «Brest qamaly» kitabynda qamal qorǵaǵan qazaq jaýyngerleri týraly jaqsy aıtylǵan. Ár jyldary jaryq kórgen qazaqstandyq qalamgerler Serik Ábdiraıymov, Madrıd Rysbekovtyń maqalalarynda, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Brest qamalyn qorǵaýshy ofıser Ǵabbas Jumatov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Láıla Ahmetovanyń zertteý eńbekterinde, qarýlas maıdangerlerdiń estelikterinde Ábdirazaq Mámıevtiń eren erligi, qan maıdandaǵy azapty ómiri týraly kóptegen derek bar. Endi sol derekterdiń bir-ekeýine silteme jasasaq.
Birinshisi – aǵa leıtenant Baıahmet Beıisov soǵys bastalǵan alǵashqy kúni maıdandas, qarýlas jerlesterimen Brest qamalyn qandaı qıyn jaǵdaıda qorǵaǵandary týraly 1960 jyldyń 5-mamyrynda jazǵan «Uly Otan soǵysy týraly» degen esteliginde:
«Almaty oblysy Kegen aýdanynda muǵalimdik qyzmette júrgenimde, 1939 jyly Sovet Armııasy qataryna alyndym. Almaty oblysynan: Kegen, Eńbekshiqazaq, Jambyl aýdandarynan bir top qazaq jigitteri Brest qamalyndaǵy 6-shy atqyshtar dıvızııasynda, 125-atqyshtar polki, 1-shi jáne 2-shi batalondarynda boldyq. Esimde qalǵandary – Álibek Arynov, Ábdirazaq Mámıev, Totybet Baımuhanbetov, Ábilda Balǵabaev. Bizdiń polk komandırimiz aldymen Berkov, sodan soń Dýlkeıt boldy. Al Landyshev pen Shablovskıı 1-shi jáne 2-shi batalondardyń komandırleri bolǵan. Osy komandırler 5-6 shaqyrym jerdegi Ońtústik qamaldaǵy oqý-jattyǵýǵa, shamamen 10-12 shaqyrym jerdegi (ýkrepraıon) áskerı nyǵaıtý qurylys jumystaryna aparatyn. Kúndiz-túni tynym bolmaıtyn. Otyrǵan jerimizde uıyqtap, azdap bolsa da tynyǵyp alatynbyz. Esimde jaqsy qalǵany, oqý-jattyǵý ótkizetin jerge deıin júgirtetin. Pýlemet pen jańa shyqqan «Tokarev» atty vıntovkany soǵysta durys qoldaný, onyń materıaldyq bólshekterin shashyp, qaıta jınaý shapshańdyǵyn jáne mergendikpen 500 metrden dál tıgizip, kózdeýdi úıretti.
Bizdiń jerles jigitterimiz, barlyq jattyǵý túrlerinen komandırler maqtaýyna únemi ıe bolyp, «óte jaqsy» nemese «jaqsy» degen baǵalar qoıylatyn. Bizdiń kazarma, Brest qamalynyń batysqa qaraǵan jaǵyndaǵy, soltústik qaqpaǵa jaqyn jerden bastalatynyn, qalaı jyljıtynymyzdy kartadan kórsetetin.
Soǵystyń aldynda kazarmada 2-shi batalonnan tek keıbir shtab qyzmetkerleri, mýzvzvod pen sharýashylyq bólimsheleri jáne umytpasam, 4-shi rota men kezekshi jaýyngerler qaldyrǵanyn biletinbiz. Al 1941 jylǵy 21 maýsym kúni tús aýa bastaǵanda, nyǵaıtý aýdanyn (ýkrepraıon) Landyshev pen Shablovskıı bastaǵan batalondardyń keıbir rotalar jaýyngerleri kazarmaǵa jınala bastaǵany esimde. Onyń ishinde meniń jerlesterim Balapan, Álibek, Ábdirazaq, Ospan boldy.
Biz nemistermen alǵashqy soǵysty osy Brest qamalynda qarsy aldyq. Oqý-jattyǵý polıgonynan jáne áskerı qurylys jumystarynan kelgen jaýyngerler sharshap, qatty uıyqtap jatqanda, 22 maýsymnyń azanynda nemisterdiń bomba men snarıad jarylysy dúmpýlerinen shoshyp, shynymdy aıtsam, sasyp oıandyq. Qarý alyp, kazarmanyń tómen túsetin baspaldaqtary qırap qalǵandyqtan, 2-shi qabattan sekirdik. Áýeden túsken myńdaǵan snarıadtar, qamaldyń árbir sharshysyna jańbyrdaı jaýdy. Kóptegen jaýynger nemisterdiń birinshi soqqysynan-aq kazarmada, qaısybiri odan shyǵysymen-aq júgirip bara jatyp mert boldy. Keıbireýleri jalańash, kıimderi men qarýlaryn qoldaryna alyp, soǵysýǵa da úlgermeı qaldy.
Azdan soń Shablovskıı da kelip jetti. Ol bastaǵan toppen, nemisterge biraz soqqy bersek te, olardyń kenetten shabýyl jasaǵany jáne jaýyngerler sanynyń kóptigi, qarýlarynyń basymdyǵy bizge qıyndyq týdyra bastady. Biraz ýaqyt nemister snarıadpen bombalaýdy toqtatqan sııaqty boldy. Sonan soń shamamen 10-15 mınýttan keıin nemis tankileri, artynda motosıklderi men avtomattarymen jasaqtalǵan jaıaý soldattary kórinip, ústin-ústin oq jaýdyra bastady. Biz qamaldaǵy kez kelgen bekinis oryndaryna ornalastyq, birazy qıratylyp tastalǵan. Biraq dúmpýler men ot tútinderinen jaýdy kórý qıyn bola bastady. Osy jerde, nemis áskerlerimen betpe-bet kezdesip, qolma-qol urysynda kiristik. Bul jerde qorshaýda qalǵanymyzdy kórdik. Sol kezde budan shyǵý, menińshe, barlyǵymyzdyń birinshi maqsatymyz boldy ǵoı deımin. Kúl-talqan shaıqastan soń ǵana, aldymyz endi ashylǵandaı boldy. Shamamen 25-30 shaqty bir top jaýynger, qamaldyń soltústik-batys qaqpasy arqyly, tań atqanda ǵana áreń shyqtyq.
Osyndaı qıyn urystan soń Gomelge sheginýimizge týra keldi. Shamamen 3-4 shaqyrym óttik. Jolda men snarıad jarylysynan es-tússiz qalyp, kontýzııa alǵanymdy keıinnen, saýyqqanda ǵana janymdaǵy jaýyngerlerden bildim. Olardan jerles baýyrlarymdy suraǵan kezde, olar 1-shi batalon komandıri Landyshev bastaǵan toppen basqa baǵytqa ketkenin aıtty.
Batalon komandıri Landyshev tiri kórinedi. Shablovskıı nemisterdiń qolyna túsip mert bolǵan. Polk komandıri Dýlkeıt bir top jaýyngermen jaraqat alyp, nemisterdiń qolyna tutqynǵa túsipti, degendi estidik.
Jaý qolyna túsken jaýyngerlerimizdiń tutqynda júrip-aq, dushpanǵa qarsy batyl is-áreketterin jalǵastyryp júrgenderin estidik. Jaýǵa berilmeı, olardan aman qutylyp, keıinnen partızandar qataryna qosylyp baryp, jaýǵa qaıta shabýyl jasap, osyndaı batyl is-áreketterimen Otanǵa ólsheýsiz paıdasyn tıgizýleri qandaı keremet! – deýshi edik. Mundaı tek asqan batyrlardyń qolynan keletinin, ejelde óz elimizde de estıtinbiz. Sondyqtan naǵyz batyrlar – osylar, dep sanaıtynmyn. Olardyń qatarynda, meniń atalǵan qazaqstandyq baýyrlarym bar bolsa, olar jaýdan qutylyp shyǵar, óıtkeni ábden shyńdaldy ǵoı, dep bul jaǵdaıǵa úmitpen qaraıtynmyn. О́ıtkeni biz kúndelikti ómirde aralasqanymyzda, áskerı oqý-jattyǵýlarda bolǵanymyzda bizderdiń batyr ata-babadan taraǵan joǵarǵy rýhtaǵy jigitter ekenimizdi ózara bilip, sezinetinbiz», degen sózderi sol kúngi zulmat soǵystyń alapat qyrǵynyn kóz aldyńa eriksiz elestetedi.
Ábdirazaq Mámıev Brest qamalyn jaýǵa bermeı bir aı boıy qorǵaǵan 125-atqyshtar polkine qarasty 2-batalonnyń 4-shi rotasynda 3-shi vzvodynda mergen boldy. Ákemiz kózi tirisinde bizge qanquıly soǵys týraly, qalaı soǵysqany týraly sheshilip, eshteme aıtpaıtyn. Kóbine tuıyq kúıinde, únsiz qalatyn. Biz odan ári ol kisini mazalamaıtynbyz. Qas batyrǵa tán erlik kórsetkenin Brest qamalyn qorǵaǵan qaharmandar týraly jazylǵan tarıhı kitaptar men estelikterden oqyp bildik.
«Batyr qala – Brest qamaly» mýzeıinde 125-atqyshtar polkiniń quramynda soǵysqan 117 qazaqstandyq jaýyngerdiń tizimi tur. Jaýynger Mámıev Ábdirazaq Mámıulynyń tusyna «Komandırin qutqaryp qalǵan, erligimen erekshe kózge túsken» degen anyqtama berilgen. Bul sózdiń mánisin mýzeıde saqtalǵan batalon komandıri, kapıtan Georgıı Landyshevtiń esteliginen kórýge bolady.
Onda: «Biz soǵys bastalǵan kúnnen bir qasyq sýǵa zar boldyq. О́zenge ketken soldattyń tiri qaıtqany neken-saıaq. Qasyqtap jınaǵanymyzdy barynsha únemdep paıdalanyp otyrdyq. Túrimiz qazannyń túp kúıesindeı. Bir-birimizdi áreń tanıtyn halge jettik. Meni jaralanǵan jerimde qaldyrmaı, ıyǵyna salyp kóterip júrgen kishi serjant Mámıevtiń ózi de ólim halinde-tuǵyn. Ústi-basy qan-josa bolatyn. Jaý oıda joqta bas saldy. Biraq jigerimizdi jasyta almady. Namysymyzdy qoldan bermedik. Qolǵa ońaılyqpen túsken joqpyz».
Osy estelik sózdi jazǵan G.Landyshev aýyr jaralanǵanda: «Qolǵa tirideı túspeımin, atyp tasta! Muny oryndamasań áskerı trıbýnal tártibimen jaýapqa tartylasyń», dep baǵynyshty jaýyngeri, kishi serjant Á.Mámıevke qansha qatań buıryq berse de, ol: «Men sizdi óz qolymmen óltire de almaımyn, jaý qolynda qaldyrmaımyn da», dep arqalap júredi. Alaıda fashıst qorshaýynan shyǵa almaı, jaý qolyna túsedi.
Keıin ekeýi de tutqynnan qutylyp, soǵys maıdanyna qaıtadan qosylady. 1984 jyly ómirden ótken G.Landyshevtyń: «Eger Mámıevteı aqyldy ári qajyr-qaıraty mol jaýynger bolmasa, men tiri qalar ma edim, qalmas pa edim. Biz qanquıly nemisterdi óz ordasynda tunshyqtyra alar ma edik, almas pa edik?!» degen sózderin óz aýzynan estigenin Brest qamalyndaǵy Qorǵanys murajaıynyń dırektory general V.Gýbarenko bizge aıtyp bergen edi.
Keıin Brest qamalyn qaharmandyqpen qorǵaǵan erligi úshin Ábdirazaq Mámıevke joǵary nagrada Qyzyl Juldyz ordeni berilgende komandıri Georgıı Landyshevten quttyqtaý hat keledi. «Sen Qyzyl Juldyz ordeninen de bıik qurmetke laıyqtysyń. Quttyqtaımyn! Polkovnık Landyshev», dep jazylǵan. Ákemiz bul hatqa qatty rıza bolyp, erekshe qýanyshqa bólenip, kóńili qatty bosap edi.
Ekinshi derek. Brest qamalyn qorǵaýshylar qatarynda qazaqtyń dańqty kúıshisi Qurmanǵazy atamyzdyń nemeresi Tólegen Qurmanǵazıev te bolǵan. Shaıqas kezinde ol da qatty jaralanyp, nemisterdiń qolyna túsedi. Alǵash qala shetindegi suryptaý lagerinde bolyp, keıin Polshanyń Bıalo-Podlıaskodaǵy lagerine alyp keledi. Á.Mámıev bul lagerge eki apta buryn túsken eken. T.Qurmanǵazıevtiń uly Kákimniń óz ákesi týraly:
«...Jaraqattyń saldary bolar, on-on bes metrdeı jer júrip baryp qulap túsedi. Arjaǵy esinde joq. Kózin ashsa, beıtanys qazaq jigiti qasynda otyrǵanyn kóredi. Jaraqatyn tazalap, muqııat tańyp tastapty. Keıin kómek bergen tutqyn soldat: «Senderdi alyp kelgende, kórsin dedi me, nemister bárimizdi alańǵa alyp shyqty. Meniń tusyma kelgen kezde qulap qaldyń. Qasymdaǵy tutqyndardyń kómegimen ishke alyp kelip, jaraqatyńdy qarasam, asqynyp ketipti. Sol jerde shıneldiń etegin kúıdirip basyp, tańyp tastadym», dedi.
О́zine nemis lagerinde birinshi kómek kórsetken soldattyń Almaty oblysy Jambyl aqynnyń aýylynan, famılııasy Mámıev ekenin, ákem árdaıym aıtyp otyratyn», degen dereginen eki alyp óner ıeleriniń urpaqtary azapty kezde bir-birine súıeý bolǵany – Allanyń bergen dármeni shyǵar!
Sol lagerden ákemiz bir top tutqyndarmen ormanǵa aǵash kesýge barǵanda «Lıýdova gvardııalary» degen polıak partızandarynyń kómegimen jaý qolynan aman-esen qutylyp shyǵady. Biraz ýaqyt partızan otrıadynda bolyp, 1942 jyly shilde aıynda Qyzyl Armııaǵa qaıta qosylady. 3-shi Ýkraına maıdanyndaǵy 1006-shy atqyshtar polkinde soǵysqa qaıta kirip, basqynshy jaýǵa qarymta soqqy berýde talaı shaıqasqa qatysady. Sondaı qantógis aıqastyń birinde, ońtústik Býg ózeninde bolǵan qııan-keski urysta aýyr jaraqat alyp, Tbılısı qalasyndaǵy áskerı gospıtalda emdeledi. Alaıda oń aıaǵyn emdep jazý múmkin bolmaı, kestirip, 1944 jyly qarasha aıynda syńar aıaǵymen elge oraldy. Týǵan jerine kelgen soń, beıbit ómirge aralasyp, anamyz Turar Muqanqyzymen taǵdyry jarasyp, otaý tikti. Ekeýi de ustazdyq eńbegimen baqytty ǵumyr keshti. Alty ul, eki qyz kórdi, kóptegen nemere-shóbere súıdi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynyń ardageri Ábdirazaq Mámıev beıbit kezde de halqy qadir tutqan ulaǵatty ustaz, ardaqty azamat boldy. Ákemizdiń erligi memleket tarapynan: Qyzyl Juldyz ordeni, «Ýkraınany azat etkeni úshin», «Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 20, 30 jyldyq» merekelik medaldary jáne «SSSR Qarýly kúshterine 50 jyl», V.I.Lenınniń týǵanyna 100 jyl» medaldarymen marapattaldy
Á.Mámıevtiń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń eń qıyn da qanquıly sátin bastan keshken, júregine óshpesteı jara salǵan Brest qamaly tarıhı ǵumyryn áli jalǵastyryp tur. Áskerı boryshyn ótegen kezdegi, ıaǵnı soǵys bastalar aldynda túsken fotosýreti, ómirbaıany, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta kórsetken erligi úshin alǵan orden-medaldary, ózge de qujattary «Batyr qala – Brest qamalyndaǵy» memorıaldyq kesheniniń mýzeıine qoıylǵan. Biz er esiminiń el esinde osylaı máńgi saqtalǵanyna shúkirshilik deımiz.
Muhıt MÁMI,
ardager ákeniń urpaǵy