Álem ekonomıkasyn HH ǵasyrda túbegeıli ózgertip, adamzat tarıhynyń sońǵy 100 jylynda tuǵyrly oryndy menshiktegen, energııanyń qaınar kózine aınalǵan munaı osyǵan deıin strategııalyq resýrs sanatynda bolǵany daýsyz. Áıgili Denıel Ergın aıtqandaı: «qazirgi tańda munaı – tek ekonomıkaǵa arnalǵan bette ǵana emes, sonymen qatar gazet-jýrnaldardyń birinshi betinde de talqylanatyn birden-bir ónim. Munaı burynǵysynsha jeke adamdar úshin de, fırmalar úshin de jáne barlyq elder úshin de ıgilik kózi bolyp qala beredi».
Bul resýrs ejelden belgili bolǵanyna qaramastan, ony kúndelikti ómirde keńinen qoldanýǵa hımıkter tek HIH ǵasyrdyń aıaǵynda ǵana jol ashty. Alǵashynda onyń quramdas bóligi – kerosın turǵyn úılerdi jaryqtandyrýda keń etek jaıyp, teńiz kıti maıyn naryqtan yǵystyrdy. Ol kezde kerosınmen ilese shyǵatyn benzınge suranys bolmaǵandyqtan, ol paıdasyz zat sanalatyn. Bul resýrstyń adam ómiriniń eń mańyzdy qajettiligine aınalýy ishten janý dvıgatelderi arqyly júretin transport paıda bolyp, olardyń negizgi otyny retinde ártúrli munaı ónimderin paıdalanǵan kezeńnen bastaldy.
Búgingi tańda adam ómiri osy resýrsqa táýeldi bolǵany sonshalyq, keıde biz ómirimizdi munaısyz tipti de elestete almaımyz. Qazir atalǵan ónimge adamdardyń qozǵalysy men júk tasymaly táýeldi, sonymen qatar munaıdan kıim, turmystyq zattar, túrli salalarda qoldanylatyn jańa sıntetıkalyq materıal, aýyl sharýashylyǵyna qajet tyńaıtqysh, órkenıetti álemniń basqa da myńdaǵan taýary jasalady. Árıne, búginde munaı álemdegi mańyzdy qýat kózderiniń biri, óıtkeni jalpy adamzattyń paıdalanatyn energııaǵa degen suranysynyń úshten biri osy resýrstyń enshisinde, al qalǵan bóligin kómir, gaz, atom, gıdroenergetıka jáne jańǵyrmaly energııa sııaqty qýat kózderi quraıdy. Sonymen qatar uzaq qashyqtyqqa tasymaldaý yńǵaıly jáne saqtaýǵa da qolaıly bolǵany onyń qundylyǵyn arttyra tústi.
Sońǵy jyldardaǵy, ásirese sońǵy kúnderdegi oqıǵalar bul resýrstyń álemdik naryqta orasan mol bolyp, suranystan asyp túskenin kórsetýde. Osyǵan oraı OPEK+ karteldik kelisimine qol qoıylyp, munaı óndirýdi shekteýge baǵyttalǵan sharalar iske asa bastady. Atalǵan qubylystar jýyrda oryn alǵandyqtan álemdegi munaıdyń róli men munaı ónerkásibiniń damý perspektıvalaryna qatysty ártúrli pikirler aıtylýda. Osy oraıda bul resýrstyń álemdik ekonomıkadaǵy strategııalyq mańyzy ózgere bastaǵanyn baıqaýǵa bolady. Al onyń sebepteri qandaı, qanshalyqty bul prosesterdiń ozyq tehnologııalardyń damýymen baılanysy baryn, olardyń qanshalyqty ornyqty ekenin anyqtaý – kún tártibinde turǵan ózekti másele. Halyqty alańdatyp otyrǵan osyndaı suraqtar boıynsha men de ózimniń birqatar oılarymmen bóliskendi jón kórip otyrmyn.
Birinshiden, jańa zamannyń ıdeologııasy men munaıdyń aınalasyndaǵy álemdik ıntrıgalar osy resýrstyń jer betindegi qorynyń shekteýli ekeniniń paradıgmasynda quryldy, sondyqtan dúnıeniń alpaýyt memleketteri eń aldymen óz elderin osy resýrspen turaqty túrde qamtamasyz etý úshin onyń óndirilýi men taralýyn erekshe baqylaýda ustaýdy maqsatqa aınaldyrdy. Sondyqtan munaı qoryn naqty anyqtap, qansha jylǵa jetetinin eseptep otyrý álemdegi eń úzdik sarapshylardyń basty sharýalarynyń biri bolyp keldi.
Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń sońǵy málimetterine súıensek, dástúrli munaıdyń dáleldengen qory shamamen – 1,7 trln barrel (shamamen 230 mlrd tonna), bul adamzattyń qajetin 50 jyl boıy óteýge jetkilikti. Mlrd barrel birligimen ólshegende eń úlken munaı qory bar elderdiń alǵashqy bestigine Venesýela (303), Saýd Arabııasy (298), Kanada (168), Iran (156), Irak (147) kiredi. Bul tizimde shamamen 5,8 mlrd tonna (nemese 43 mlrd barrel) qorymen Qazaqstan toǵyzynshy oryndy ıelenedi. Tirshiliktiń qaınar kózi – munaı qorynyń shekteýli bolǵany eleýli qaýip týdyryp, sonyń saldarynan bul jahandyq strategııalyq resýrstar sanatynda boldy. Shynynda da eger qazirgi kezde munaıdyń qory tez arada bitetin bolsa, onda búkil planetada sózsiz kollaps ornary anyq.
Adamzattyń bul resýrsqa táýeldiliginiń artýy, onyń qorlarynyń shekteýli bolýynan týyndaǵan jahandyq qorqynysh jańa dástúrli jáne dástúrden tys munaı kózderin izdeýdiń úlken qajettiligin týdyrdy. Sol sebepti jańa tehnologııamen qarýlanǵan mamandar jańa munaı ken oryndaryn ashý úshin jantalasyp, udaıy izdenis ústinde boldy. Olar neǵurlym kóp izdegen saıyn sol resýrstardyń qurlyqta da, sý astynda da dástúrli ári dástúrden tys jańa kózderin kóptep taba bastady. Biraq keıbir dástúrden tys jekelegen ken oryndary munaı óndirýdiń biregeı jańa tehnologııalaryn qajet etetin edi. Sondyqtan tehnologııalar da únemi damydy. Osy izdenis jolyndaǵy jańa tehnologııalyq jetistikter kompanııalardy munaı men gazdyń dástúrden tys kózderine nazar aýdarýǵa qol jetkizdi. Al dástúrden tys ken oryndarynyń qory anaǵurlym mol jáne ázirge qajet deńgeıde zerttele qoıǵan joq.
Osy turǵyda dástúrden tys munaı kózderi degen uǵymǵa qarapaıym anyqtama bere ketken oryndy sııaqty. Búgingi tehnologııalardyń jetistigimen tıimdi ıgerýge kelmeıtin ken oryndaryn osylaı ataıdy. Bul qatarǵa jerasty tyǵyz taý jynystarynda ornalasqan, kollektorlyq qabileti óte tómen munaı jáne gaz keshenderi men fızıkalyq-hımııalyq sıpattamalaryna oraı qoıý ne óte aýyr bolýy saldarynan tıimdi ıgerýge kelmeıtin kómirsýtegi qorlaryn jatqyzýǵa bolady. Sońǵy kezge deıin qatpartas (slanes) munaıy dástúrden tys kenishterdiń birinshi túrine, al aýyr, óte aýyr maılar, sondaı-aq bıtým aralasqan qumdar ekinshi túrge jatqyzyldy.
Tyǵyz qatpartasta munaı bolatyny burynnan belgili, alaıda tas jynystarynyń ótkizgishtik qabileti tómen bolǵandyqtan ony ıgerý erekshe qyzyǵýshylyq týdyrmaıtyn, sondyqtan geologtar onyń qoryn baǵalaýǵa asyǵa qoımady. Burynǵy KSRO aýmaǵynda qatpartas paıdaly qazba baılyq retinde tipti qarastyrylmady, degenmen qatpartas maıynyń jeńil jáne sapaly ekeni nazarda boldy. Birneshe baǵytta qol jetkizgen jańa tehnologııalar AQSh-ta osydan 12 jyl buryn qatpartas qoınaýynda ornalasqan munaı qorlaryn kommersııalyq negizde óndirýge jol ashty. Bul oraıda eń aldymen, 3D seısmıkasyn qoldaný nátıjesinde geologııalyq zertteýlerdiń dáldigin joǵarylatý, kóldeneń burǵylaý men gıdravlıkalyq jarý tehnologııalaryn keńinen engizý turǵanyn eskerýimiz kerek.
2008 jyly AQSh-ta qatpartastan munaı alýdyń alǵashqy sátti tájirıbeleri týraly aqparat jarııalanǵanda búkil álem jáne bizdiń eldiń munaıshylar qaýymy bul jańalyqty «balanyń oıyny sekildi is» dep nazarǵa da ilmedi, óıtkeni tájirıbe nátıjesi óte mardymsyz edi. Ol kezde Amerıka ekonomıkasy munaıdy ımporttaýǵa táýeldi bolatyn, sebebi ózderi óndiretin táýligine shamamen 6,8 mln barrel ónim el qajetiniń tek jartysyn jabýǵa jetetin. Dál sol kezeńde Saýd Arabııasy táýligine 10,7 mln barrel, Reseı táýligine 9,9 mln barrel óndirip, alǵashqy oryndarda basqalardan kósh ilgeri turdy. Al AQSh bolsa úshinshi oryndy mise tutty. Deı tura, ol álemniń eń alpaýyt memleketi retinde arzan aqsha resýrstaryna, aqyl-oıy ushqyr, izdenimpaz adamdar men básekelestikte qabiletti, ábden shyńdalǵan kásipkerlerge baı memleket. Atalǵan faktorlardyń jıyntyǵy kóp uzamaı nátıje bere bastady. Bar bolǵany bes jyldyń ishinde jańa salany ıgerý arqyly AQSh táýligine 10 mln barrel munaı óndirýge qol jetkizdi. Munyń ózi dástúrli munaı óndirýshiler úshin kúrdeli synaqtyń basy boldy.
Taǵy bes jyldan keıin qatpartas maıyn óndirý tehnologııasyn udaıy jetildirý arqyly óndiristiń ózindik qunyn eki ese azaıtty. Serpindi tehnologııalardy qarqyndy engizgen Amerıka dástúrden tys munaı óndirisin eselep ósire otyryp, bar-joǵy 10 jylda dástúrli munaı óndirýdiń lıderleri Saýd Arabııasy men Reseıdi artqa tastap, satylap birinshi orynǵa shyqty. 10 jylda jańa tehnologııalar arqyly AQSh dástúrden tys kenishterdi ıgere otyryp, ónim kólemin 2 ese ósirdi nemese 2008 jylǵy 340 mln tonnadan 2018 jyly 669 mln tonnaǵa jetkizdi. Jańa tehnologııalardy engizýdiń nátıjesinde AQSh gaz óndirý boıynsha da birinshi orynǵa shyqty. Sóıtip, el taza ımporttaýshydan eksporttaýshyǵa aınaldy.
AQSh-taǵy qatpartas ındýstrııasyndaǵy revolıýsııalyq ózgerister – qazir ártúrli elderdiń kóptegen sarapshylarynyń nazarynda. Olar amerıkalyq qatpartas munaıshylarynyń jetistikterin neǵurlym kóbirek zerttegen saıyn jańa tehnologııalar men joǵary básekelestikke súıene otyryp jetken olardyń jetistikteriniń júıeliligine kóbirek kózi jete bastady. Olardy jeńiske jetelegen serpindi tehnologııalar týraly qysqasha málimet joǵaryda ataldy. Endi tek iri óndirýshiler ǵana oıyn erejesin aıqyndaıtyn munaı ındýstrııasynda joǵary básekelestik paıda bolýyna ne sebep bolǵany týraly da bir-eki aýyz aıta ketkim keledi.
Bul da qatpartas munaı óndirisiniń negizgi tehnologııalyq ereksheliginen týyndaıdy. Saladaǵy jobalar jyldam iske qosylyp, tez nátıje alýǵa múmkindik beredi, sondyqtan kóptegen shaǵyn bıznes ókilderiniń sharýaǵa aralasyp, ózara básekege túsýine jol ashyldy. Mysaly, bul salada jobany iske qosqan soń birinshi jyly qatpartas kenishterinen alynatyn qordyń 75 paıyzdaıy óndiriledi, sondyqtan munaı baǵasy durys bolǵan jyldary bir-eki jylda jobaǵa salǵan aqshany qaıyryp alýǵa bolady. Sol sebepti, osy saladaǵy jobalardyń ómirlik sıkly ortasha eseppen 5-7 jyldan aspaıdy. Bul atalǵan óndiriske erekshe qyzyǵýshylyq týdyryp, kóptegen shaǵyn óndirýshilerdiń osy salaǵa kelýine jaǵdaı týǵyzdy. Munymen salystyrǵanda dástúrli ken oryndarynda munaı óndirý áldeqaıda baıaý júredi, óıtkeni munaı irikteý qarqyny jylyna orta eseppen 5-7%-dan aspaıdy. Nátıjesinde munaı óndirý uzaq ýaqytqa sozylyp, úlken qarjyny qajet etetin jobaǵa aınalatyny belgili. Sondyqtan dástúrli munaı oıyn alańynda tek asyqpaı qımyldaıtyn, biraq úlken múmkindikteri bar kúshti oıynshylar ǵana áreket etetin.
Búginde AQSh-ta kóptegen usaq óndirýshiler qatpartas maıyn óndirýmen aınalysady. Sarapshylardyń pikirinshe, olardyń shamamen 80 paıyzy munaı baǵasy barreline 30 dollardan aspaǵan jaǵdaıdyń ózinde ónimdi paıdaly aıyrmashylyqpen óndire alady. Bul salany damytýǵa ınvestısııa tartý úshin memleket salyqtyq jeńildikter men preferensııalar bere otyryp, jańa salaǵa qolaıly jaǵdaı jasaǵany da túsinikti. Alaıda, shyntýaıtyna kelgende, AQSh-taǵy qatpartas salasynda revolıýsııalyq ózgeristi qamtamasyz etken jańa tehnologııamen jáne bilimmen qarýlanǵan, syrtqy ózgeristerge ıkemdi jáne tez beıimdeletin shaǵyn óndirýshiler bolǵanyn bir sát te esten shyǵarmaǵan jón. Eger AQSh-taǵy dástúrden tys qatpartas maıyn óndirýdiń tıimdiligin bizdiń elimizdegi kóptegen dástúrli ken oryndaryndaǵy munaı óndirýdiń tıimdiligimen salystyratyn bolsaq, basymdyq bizdiń jaǵymyzda bolmaıtynyn ańǵarý qıyn emes. Sondyqtan bizdiń endi olarǵa kúletin jónimiz joq.
Endi qatpartas munaıy men gazynyń qory týraly birer sóz. Ázirge onyń álemde qansha ekenin eshkim bilmeıdi, óıtkeni onyń qoryn anyqtaý jónindegi naqty jumys aldaǵy ýaqytta damı túsetin bolady. Aldyn ala baǵalaý boıynsha qatpartas gazynyń, tyǵyz jynystardaǵy gazdyń jáne kómir metanynyń qory 180 trln tekshe metrdi quraıtyn álemdik tabıǵı gaz qorynan shamamen 5 ese kóp. Qatpartas munaıy dástúrli munaıdyń álemdik qorynyń shamamen 10 paıyzyn quraıdy nemese shamamen 345 mlrd barrel, biraq bolashaqta onyń kólemi tez ósetinine eshkim kúmándanbaıdy.
Endi dástúrden tys, fızıka-hımııalyq qasıetteri boıynsha aýyr ne óte aýyr sanattaryna jatatyn jáne bıtým aralasqan qum kenishterine aýysaıyq. Álemde quramynda shaıyrdyń, aýyr metaldardyń jáne asfaltenderdiń kóp mólsheri bar aýyr, tutqyr maılar keń taralǵan, sondyqtan olar jaqsy zerttelgen. Qazirgi qoldanystaǵy tehnologııalardy paıdalana otyryp, ony ekonomıkalyq turǵydan tıimdi óndirý óte qıyn, qoldanystaǵy munaı qubyrlary arqyly tabıǵı túrinde tasymaldaý da múmkin emes. Olardy zaýytta óńdeý de jańa tehnologııalardy qajet etedi. Búginde mundaı maılardyń dáleldengen qory shamamen 150 mlrd tonnany quraıdy. Olar óndiriledi, biraq qalypty kólemde emes, óıtkeni óndiris prosesinde paıdalanylatyn ystyq býdy shyǵarý úshin arzan energııa kózi mol mólsherde qajet.
Joǵaryda atap ótkendeı, Venesýela dáleldengen munaı qory boıynsha álemde kóshbasshy bolyp tabylady, biraq onyń resýrsynyń shamamen 70%-y aýyr sanatqa jatady. Atalǵan el eki sebepke baılanysty óndirý kólemin ulǵaıta almaı otyr. Birinshiden, bý shyǵarý úshin ózderiniń menshikti gazy jetispeıdi. Ekinshiden, mundaı munaımen óńdeýshilerdiń shekteýli bóligi ǵana jumys isteı alady. AQSh sanksııalarǵa baılanysty munaı satyp alýdan bas tartqannan keıin, onyń ústine basqa satyp alýshylardyń bolmaýyna baılanysty bul eldegi óndiris kólemi kúrt tómendedi.
Bıtým aralasqan qum kenderi jańa tehnologııalar arqyly sońǵy onjyldyqta óndiris aınalymyna belsendi túrde tartyla bastady. Osy zattyń álemde jalpy qory shamamen 1 trln tonna bolatyn 600-den astam ken oryndary belgili. Halyqaralyq energetıka jónindegi keńestiń (WEC) málimetterine súıensek, olardyń ishindegi eń irileri Kanada, Reseı jáne Qazaqstanda ornalasqan. Qazirgi ýaqytta olardyń ishinde tek 2 trln barrelden astam qory bar eń úlken Alberta (Kanada) ken orny shahta ádisi boıynsha ónim berip tur. Árıne, bul – shyǵyny óte kóp, biraq birqatar tehnologııalyq artyqshylyqtary bar ádis. Negizgi aıyrmashylyǵy sol, shahta tásili arqyly qordy 100 paıyz derlik óndirip alýǵa bolady, al bul óndirýshiler úshin aıtarlyqtaı artyqshylyq bolyp sanalady.
Osy ken ornyn aınalymǵa jibermes buryn Kanada jyl saıyn shamamen 100 mln tonna munaı óndirip, óndirý kólemi boıynsha álemde onynshy orynda turdy. Sońǵy 10 jyl ishinde óndiris tehnologııasyn úzdiksiz jetildirý arqyly bul memleket te osy saladaǵy óndiris shyǵyndaryn eki ese azaıtty. Búgingi tańda Kanada dástúrden tys bıtým aralasqan qumnan maı óndirý isinde munaı baǵasy barreli úshin 35-40 dollar bolǵan jaǵdaıda oń paıda tabatyn jetistikke qol jetkizip otyr. Nátıjesinde munaı baǵasy qysqa merzim ishinde kóterilip, osy shekti deńgeıden asyp ketken kezde kanadalyq munaıshylar munaı óndirýdi tez arttyra bastady. Sonyń saldarynan 2018 jyly munaı óndirý kólemin joǵaryda atalǵan mólsherden eki jarym ese arttyryp, 255 mln tonnaǵa jetkizdi. Bul álemde AQSh, Saýd Arabııasy jáne Reseıden keıingi laıyqty tórtinshi oryn edi. Munyń ózi basqa álemdik dástúrli munaı óndirýshiler úshin taǵy bir qıyndyq boldy.
Osylaısha dástúrden tys munaı óndirý salasynda jańa tehnologııalardy keńinen paıdalana otyryp, ónim kólemin arttyrý jahandyq energetıkalyq balansty birte-birte ózgerte bastady. Sońǵy kezeńde nazardan tys, eskerýsiz qalǵan munaı naryǵynda erekshe qubylys boldy. Ol – 2017 jyly dástúrli munaı óndirý álemde óziniń shyńyna jetip, 3,4 mlrd tonnany quraǵany. Sodan beri dástúrli munaı óndirý deńgeıi jyl saıyn tómendep keledi. Al dástúrden tys munaı óndirý kerisinshe jyl saıyn artyp, álem rynogynda dástúrli oıynshylardy yǵystyra bastady. Sonyń saldarynan qazirgi tańda álemdik munaı rynogynyń shamamen 10 paıyzy ambısııasy joǵary jańa oıynshylarǵa tıesili. Árıne, burynǵy iri oıynshylar meılinshe qarsylyq bildirip, jańa oıynshylardy óz múddeleri sheńberinen shyǵarý úshin birneshe ret belsendi qadamdar jasady, biraq bári beker bolyp shyqty. Qalyń ortada qalyptasqan qatań básekede ábden tartysyp, sýytylǵan attaı bolyp, shyńdalyp shyqqan jańa oıynshylardy endi eshkim toqtata almasy anyq. Sońǵy kúnderdegi oqıǵalar sonyń aıqyn dáleli.
Sonymen, joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılardy qoryta kele, endi áńgimeniń túıinine aýyssaq.
Aıtylǵan jaǵdaılardan álemde munaı men gazdyń mol qory bar ekenin baıqaımyz jáne olardyń kontınentter men álem elderine keń taralǵanyn kóremiz. Demek, aldaǵy kezeńde munaı óndirýge qyzyǵýshylyq tanytatyn elderdiń de, kásipkerlerdiń de ulǵaıa túsetinin, sosyn aldaǵy 200 jylda osy mańyzdy resýrstyń jer betinde kenetten sarqylyp qalýyna esh negiz joq ekenin baıqaımyz. Degenmen, adamzat áli de uzaq jyldar boıy munaıdy tirshilikte paıdalanýdan bas tartpaıdy, biraq munaı resýrsynyń molshylyǵy onyń álemdegi strategııalyq mańyzyna nuqsan keltirip, álem aldyndaǵy mártebesin ózgertedi. Onyń ústine, munaı óndirý qýaty tez damyp, suranystan basym bolýy saldarynan álem rynogynda básekelestik asa túseri sózsiz.
Dúnıe júzinde ómir súrýdiń jańa mádenıeti qalyptasa bastady. Onyń negizgi úrdisteri – birtindep energııany únemdeıtin tehnologııalarǵa, sonymen qatar shıkizatty qaıta óńdeýge kóshý. Demek, bul jańa qubylys ta kómirsýtek resýrstaryna suranystyń jyldam ósýine tosqaýyl bolady. Osy atalǵan faktorlar kómirsýtek resýrstarynyń baǵasyna aıtarlyqtaı qysym jasap, munaı baǵasynyń sharyqtaı ósýine endigi kezeńde jol bermeıdi.
Sosyn, jańa tehnologııalar dástúrden tys munaı kózderine ǵana emes, sonymen birge energııanyń sarqylmas kózi sanalatyn termoıadrolyq nemese sýtegi energııasyna, metan gıdrattaryna jáne basqa da balama energııa kózderine de dańǵyl jol ashady. Qazirgi tehnologııalar jetistiginen týyndaıtyn ómir aqıqatynyń qorytyndylary osyǵan meńzeıdi. Demek, endigi kezekte eldiń tabıǵı baılyǵyna semirip júre berýdiń esh qısyny joq. Al munaı nemese sol sekildi basqa da shıkizattardyń baǵasynyń kezekti qymbattaýyn jaratýshydan jalbaryna tilep, ýaqytty bosqa ótkizýdiń elge esh paıda bermeıtinin moıyndaýymyz qajet-aq.
Bir sózben aıtqanda, álem úlken ózgeristerdiń aldynda tur. Sondyqtan da álemdik órkenıettiń shańynda qalmaý úshin qazaqstandyq qoǵam da sózben emes, is júzinde ǵylym men jańa tehnologııaǵa degen kózqarasyn túbirimen ózgertýi kerek. Bizdiń elimizdiń barlyq azamattaryna da bilimmen jáne jańa tehnologııalarmen qarýlanyp, iske kirisetin ýaqyt jetti. Tek utymdy minez-qulyq, tıimdi basqarý, árqaısymyzdyń qajyrly jáne adal eńbegimiz ǵana memleketti gúldendirip, bolashaq urpaǵymyzdy baqytqa bóleıtinin árqaısymyz esten shyǵarmaýymyz qajet.
Jaqsybek QULEKEEV,
ekonomıst