Búgin qazaq memlekettigi tarıhyndaǵy eleýli kúnniń biri. Budan týra júz jyl buryn, dálirek aıtqanda 1920 jyly 6 qazanda Orynborda QAKSR Keńesteriniń quryltaıy ótip, alǵashqy Konstıtýsııalyq qujat qabyldanyp, keńestik qazaq respýblıkasy quryldy. Osy tarıhı sátten 1925 jylǵa deıin Orynbor qalasy Alashtyń astanasy bolyp turdy.
Toqsan taraýly tarıhymyzda bosaǵasy altynmen, shańyraǵy kúmispen kómkerilgen talaı baǵanaly baıtaǵymyz bolǵanyna ǵasyrlar kerýeni kýá. Solardyń biri – ordaly Orynbor. О́tken ǵasyrdyń basynda qazaqqa orda bolǵan Orynbordyń aty tarıhı ádilettilik ornap, halqymyzǵa «qazaq» ataýynyń qaıtýymen hám ulttyq memlekettiliktiń qaıta jańǵyrýymen tikeleı baılanysty bolsa kerek.
Jalpy, bul qasterli óńirdiń ejelden Or men Jaıyqty en jaılaǵan qazaqtyń baıyrǵy ataqonystarynyń biri ekeni belgili. Sondyqtan Alashtyń ótken ǵasyrdaǵy saıası-qoǵamdyq ómiri qaınaǵan Orynbor – tarlan tarıhymyzdyń taǵylymdy bir paraǵy. Qalanyń qazirgi irgesi 1735 jyly bekinis qamal retinde qalanyp, keıin Or ózeniniń ataýyna baılanysty Orynbor ataldy, al XX ǵasyrdyń basynda Alash qaıratkerleriniń shoǵyrlanýymen shahardyń saıası mártebesi arta tústi. Osy tusta halqymyzdyń eldik sanasy oıanyp, Orynborda Alash týy kókke kóterildi. Qalada kóptegen ǵımarattar salynyp, onda ultymyzdyń keleshegine qatysty ıgi bastamalar qolǵa alyndy. Sondyqtan Orynbordyń tórinde Alash tarıhyn beıneleıtin ǵımarattar men qazaq zııalylarynyń kózindeı bolǵan jádigerler molynan saqtalǵan. Elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyǵy aıasynda 2019 jyly Orynborǵa arnaıy ekspedısııa uıymdastyrǵanda buǵan anyq kóz jetkizip, kóp jaıtty kókeıge túıip qaıtqan edik. Qasterli qalada ult zııalylarynyń izi saırap jatqanyna kýá boldyq, babalardyń rýhy qonǵan tarıhı ǵımarattar bizdi ótken ǵasyrlarǵa jeteleı tústi. Ásirese irgetasy 1842 jyly qalanyp, ıgi jaqsylardy qonaq qylǵan tarıhı Kerýen saraı men Ybyraı Altynsarın oqyp, keıin qazaq balalaryna sabaq bergen alǵashqy mektep kózge ystyq kórindi. Sapar aıasynda búgingi «Egemenniń», keshegi «Ushqynnyń» ushqan uıasyna – qazirgi Lenın kóshesindegi 17-úıge eskertkish taqta ornatylǵan edi.
Alashqa astana bolǵan Orynbordaǵy tarıhı ǵımarattyń biri – 1917 jyly eki birdeı jalpyqazaq sezi ótkizilgen úsh qabatty eńseli úı ekeni belgili. Osy ǵımaratta Alash ardaqtylary bas qosyp, qazaqtyń azattyǵy men jarqyn bolashaǵy úshin memlekettik mańyzdy sheshimder qabyldaǵan.
Sol sııaqty 1913-1918 jyldary Ahmet Baıtursynuly turǵan búgingi Chıcherın kóshesindegi 75-mekenjaıdaǵy eki qabatty úı de Alash tarıhy úshin mańyzdy ǵımarattyń biri. Eki qabatty, tereze jaqtaýlary ásem japsyrma oıý-órnektermen ádiptelgen, jaqsy saqtalǵan eńseli ǵımaratta áli kúnge deıin turǵyndar turyp jatyr eken. Dál osy úıde Ahań «Qazaq» gazetin shyǵaryp, ult basylymyn «halyqtyń kózi, qulaǵy hám tiline» aınaldyrǵan, qazaq quryltaılaryn ótkizip, ulttyń upaıyn túgendeıtin ulaǵatty ister atqarǵan, aǵartýshylyq jumystarmen aınalysqan.
Aqań demekshi, osydan ǵasyr buryn Alashtyń rýhanı kóseminiń 50 jas mereıtoıy 1923 jyly Orynborda saltanatty túrde atalyp ótken edi. Sonda murattas úzeńgiles joldastary men shákirtteri Ahańnyń qazaq halqyna sińirgen eńbegi jóninde baıandamalar jasap, maqalalar jarııalady. Solardyń biri Sáken Seıfýlın «Eńbekshi qazaq» (búgingi «Egemen Qazaqstan») basylymynda jaryq kórgen maqalasynda: «О́zge oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende, qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan qalyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi. Ahmet qazaq ultyna janyn aıamaı qyzmet qyldy», dep jazsa, Muhtar Áýezov: «...Keshegi kúnderge deıin bárimiz jeteginde kelgenbiz. Qalamynan týǵan ósıeti, úlgisi áli esimizden ketken joq» dep tebirenipti. Baıqap, baǵamdap baqsaq, bul – Alash arystarynyń arasyndaǵy asqan aýyzbirshiliktiń aıǵaǵy hám el úshin týǵan esil erlerdiń erte eseıgendiginiń bir belgisi sııaqty. Máselen, sol tusta jurtqa jón siltep, bátýaly basalqy sóz aıtyp, «ult ustazy» atanǵan baısaldy keıiptegi Aqań áli «jastardyń qatarynda júrgen» bizder quralptas jasta ǵana eken...
Odan beri de ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótipti. Atylǵan Alash arystary aqtalyp, halqymen qaıta qaýyshty. Dáýir tegershigi aınalǵan saıyn Alash kósemderiniń rýhy alasarmaı, asqaqtaı bereri aqıqat. Osyǵan oraı, aldaǵy 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Ahmet Baıtursynulynyń Orynbordaǵy úıin satyp alyp, Alashtyń murajaıyna aınaldyrsa, ult ustazyna arnalǵan ulaǵatty is bolary anyq edi.