Daǵystandyqtar des bermeı tur

Ári qaraı eptep tereńdep kórsek: ǵalamda jan sany 946 myń (850 myńy Daǵystanda turady) avar deıtin halyq bar. Imam Shámil men Rasýl Ǵamzatov osy halyq­tyń ul­dary. Osylardan 42 Olım­pıa­da jáne álem chempıondary shyqqan eken. Bergi jaǵyn ǵana sýyrtpaqtap aıtsaq: Had­jymurad Mogomedov (erkin kúres, Atlanta – 1996), Sagıd Mur­tazalıev (erkin kúres, Sıd­neı-2000), Máýlet Batyrov (er­kin kúres, Afına – 2004, Beı­jiń – 2008) Olımpıada jeńim­pazy atanypty. Buǵan álem­­niń kóp márte chempıony Alı Alıevti qosyp qoıyńyz.

Al bar-joǵy 431 myń qu­myq­tan: tek qana bir erkin kúres túrinen Olımpıada chempıondary men júldegerleri – Saıpýlla Absaıtov, Magomed-Gasan Abý­shev, Rasýl Battalov, Ilıas Bek­­býlatov, Bahtııar Ahmetov, álem jáne Eýropa chem­pıondary men júl­de­ger­leri – Nasrýlla Na­srýl­laev, Na­rı­man Israpılov, Mu­rad Ra­ma­za­­nov shyqsa, barlyq kú­res túr­­leri boıynsha 17 ba­lýan Olım­pıada jáne álem chempıo­ny atanypty.

Legzınder bolsa 385 myń adam­dy qurap otyr. Bizge qa­raǵanda jan sany 26 ese az. Al balýandarynyń nátıjesi biz­den kem emes. Dzıýdodan álem chem­pıony Sadır Aıvazov, Tel­man Kýrbanov jáne táýel­siz Ázerbaıjan (osy eldiń aty­nan kúresken) tarıhynda tuńǵysh Olımpıada jeńimpazy bolǵan Nazım Kýrbanov bar. Sambodan álem chempıony atan­ǵan: Eldar Alıev, Nazır Ma­medalıev, Islam Mamedov. Er­kin kúresten álemniń eki dúr­kin jeńimpazy Rýslan Ashý­ralıev, t.b. kete beredi.

Taýlyqtardyń quramyn­da­ǵy darǵyndar sany 490,4 myń adamdy qurasa, 14 ji­giti árqıly kúres túrle­rinen Olıpıada jáne álem, Eýropa chempıony atanyp úlgeripti. Atap aıtqanda, 1995 jyly álemniń eń úzdik ba­lýany ataǵyna ıe bolǵan, erkin kúresten álemniń eki dúr­­kin jeńimpazy, Eýro­pa­nyń 4 dúrkin chempıony Ma­gomed Azızov, Eýropa chem­­pıony Alı Isaev, Álem ký­bogynyń eki márte ıegeri Rýs­lan Karaev, Eýropanyń eki márte jeńimpazy, álem chem­pıo­natynyń kúmis júldegeri Býzaı Ibragımov, t.b.

Daǵystannyń quramyna kiretin joǵarydaǵy tórt ha­lyq­­tan basqa: noǵaı (40,4 myń), lak (161 myń), tabasaran (118 myń), agýl (28 myń), sa­hýr (9,8 myń), tat (0,2 myń)... t.b.  jurttardyń ulandary da qa­­shan­nan beri tý ustap, tulpar minip úırengen. Atap aıtqanda, erkin kúresten Olımpıada chempıony Shırvanı Muradov (lak), Olımpıadanyń kúmis júldegeri Nası Býlgaev (agýl), dzıýdodan Álem kýbo­gy­nyń ıegeri Kamal Han-Ma­gomedov (tabasaran) jáne 2002 jyly fýtboldan ótken álem birin­shiliginde «Altyn gol» soǵyp, túrik quramasyn qola medalǵa jetkizgen Ilhan Mansyz (noǵaı), t.b.

Joǵarydaǵy ult-ulystar sııaqty Daǵystannyń qura­myn­da bolmasa da, jalpy taýlyqtar deıtin atqa ıe qa­bardın-balqar (545 myń), adygeı (128,5 myń), ose­tınderdiń (516 myń) sport­ta jetken jetistikteri biz­di on oraıdy. 128 myń ady­geıdiń 48 ulany sambo, erkin kúres, grek-rım, dzıýdodan Olımpıada, álem, Eýropa chem­pıony nemese júldegeri (álem, Eýropa kýbogynyń ıe­gerleri) atanyp úlgergen eken. Jetistiktiń basy 1948 jyly Olımpıadanyń jeńis tuǵyryna kóterilgen Gýshe Iаshardan bastalsa, ári qaraı Atalaı Mahmud, Aram­baı Emıj, Aslanbek Hýshtov, t.b. kete beredi.

Al álemde jarty-aq mıllıon osetınniń jetistigi adygeılerden kem túspeıdi. Erkin kúresten álemniń tórt dúrkin chempıony Besık Kýdýhov, eki dúrkin chempıony Taımýraz Dzgoev, Olımpıadanyń eki dúr­­kin jeńimpazy Soslan An­dıev, úsh dúrkin chempıony Artýr Taımazov (О́zbekstan atynan kúresken), álem jáne Eýropa chempıondary: Ibra­gım Al­datov, Iý.Gýsov, Alan Dý­daev, Aravat Sabeev, Irbek Farnıev... t.b.

Qabardın-balqar baýyrla­rymyzdyń da onshaqty jigiti kúreste álemdik deńgeıge kóte­rilgen eken. Atap aıtqanda, Bı­lıal Mahov, Mýlıd Lam­pejev, Anzor Ýrıshev, Alekseı Ka­zıev, Arsen Maırov, Rasýl Mashezov...

Osy oraıda, «taýlyqtar nege myqty» degen suraq týary anyq? Árıne, buǵan óz tarapymyzdan da jaýap berýge bolar edi. Biraq elimizge tanymal bapker mamandar jáne sport salasyn zerttep jazyp júrgen qalamger-jýrnalıster ne aıtar eken?!