О́tken jyldyń tamyz aıynda Jezqazǵan óńirinde uıymdastyrylǵan «Ulytaý- 2019» halyqaralyq týrızm forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Shyńǵys hannyń úlken uly, Altyn ordanyń negizin qalaǵan Joshy han esimin ulyqtaý máselesine erekshe toqtalyp: «Onyń tarıhı tulǵasyna álemniń nazaryn aýdaryp, kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý – óte mańyzdy mindet», degen edi. Demek, ult tarıhynda orny zor tulǵa, qazaq etnosynyń memlekettik negiziniń qalanýyna súrleý salǵan Joshy han týraly derekter ótken tarıhymyzdyń ózegi ispettes. Osy oraıda, Orta ǵasyr dáýirine qatysty oqıǵalardyń bilgir mamany, joǵaryda Memleket basshysy atap ótkendeı, búgingi Qazaq memlekettiginiń qalyptasýynyń ejelgi shart-talaptaryn negizdeýshi uly tulǵa Joshy han jaıly tolymdy zertteý júrgizgen tarıh ǵylymdarynyń doktory marqum Zardyhan Qınaıatulynyń eńbekteri óte qundy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, 2001 jyly jaryq kórgen «Mońǵol ústirtin meken etken sońǵy túrki taıpalary» atty monografııasy, 1999 jyly jazylǵan «Byl ı pravda vokrýg rodoslovnoı Djýchı-hana» zertteý eńbegi, bulardyń syrtynda 2004 jyly alǵash baspa betin kórgen «Qazaq memleketi jáne Joshy han» atty tyń tujyrymdamalyq baǵytta jazylǵan týyndysy atalǵan taqyrypty tereń qaýzaǵan eńbekter ekeni anyq. Onyń syrtynda, aldaǵy aıda zertteýshi-ǵalymnyń 80 jyldyǵy esik qaǵyp tur. Joǵarydaǵy oqıǵalardy eskere otyryp, biz jýrnalıstıkada burynnan bar retrospektıvalyq suhbat janryn jańǵyrtý maqsatynda Z.Qınaıatulynyń eńbekterin paıdalanyp, vırtýaldy áńgime órbittik.
Qaýzap otyrǵan taqyryptyń áýelgi qaınaryna qanyq bolý úshin biz «Joshy han qashan týdy?» degen suraqqa jaýap izdegen durys dep taptyq. Bul máselege nazar aýdaryp zerttegen adamnyń biri – marqum Zardyhan Qınaıatuly. Ǵalym aǵamyz atalǵan suraqqa jaýap tabýdyń tóte joly – Joshynyń ákesi Temýjın men anasy qońyrat qyzy Bórte ekeýi qaı jyly úılendi, sony naqtylaý qajet deıdi. Bul týraly «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde», «Altyn tobshanda» jáne osy dáýirge qatysty tarıhı oqıǵalardy hatqa túsirýshi Rashıd-ad-dın, A.Jýveını, N.Berezın, D.Osson eńbekterinde derek joq. Biraq orys oqymystysy Lev Gýmılev Jamýqa men Temýjın dostyǵy jáne Bektirdiń óltirilýi sııaqty oqıǵalarǵa jylnamalyq sıpat bere kele, Temýjın men Bórte 1178-1179 jyldary otaý qurdy degen paıym aıtady. Al naqty derek 1662 jyly jazylǵan Saǵan Sesenniń «Erdenıın tovch» («Erdeniin Tobchi») atty tarıhı eńbekte: «Temýjın ıt jyly (1178) 17 jasynda Bórtege úılendi» dep jazylǵan. Demek Joshy tabıǵattyń zańy boıynsha bir jyldan keıin 1179 jyly týǵan bolady.
Al nárestege «Joshy» degen esim berilýiniń sebebi, bala kóshpeli taıpalardyń tartysqa toly aýmaly-tókpeli joryq kezinde týǵandyqtan, ákesi Temýjın osy atty laıyq kórgen deıdi zertteýshiler. Adamǵa «Joshy» dep at qoıý kóshpelilerde buryn da bolǵan. Mysaly, Temýjınniń atasy Qotyl (Hotol) noıannyń úsh ulynyń biriniń aty Joshy bolsa, osy dáýirde ómir súrgen jalaıyr taıpasynyń Joshy Darmala atty batyry jáne kereı Tuǵyryl hannyń bas keńesshisi Qoıyldyr Joshy degender bolǵan.
Joshydan keıin de Bórte báıbishe úsh ul tapty. 1183 qoıan jyly Shaǵataı týsa, 1186 jylqy jyly О́gedeı, 1193 jyly Tóle dúnıege keldi. Keıin Shyńǵys osy báıbisheden týǵan tórt ulyna Eýrazııa qurlyǵyn tórt bólip ustata saldy.
Joshynyń balalyq shaǵy, bozbala kezi qalaı ótti, qandaı tárbıe kórdi?
– Temýjın 1189 jyly barlyq mońǵol taıpalaryn birlikke keltirip, olarǵa han bolǵanǵa deıingi ýaqytta Joshynyń balalyq shaǵy ájesi О́lúnniń mańaıynda ótip, onyń ókil uldary merkit Kúshý jáne besýd Kókeshimen teteles erjetti. Odan keıingi naqty derek 1981 jyly ishki Mońǵol astanasy Hóh hotta jaryq kórgen japondyq jazýshy Ino Iýýveı Iаesesıdiń «Bórte Chıno» atty derekti ádebı týyndysynda 10 jasqa tolǵan Joshyny ákesi Temýjın qolynan jetektep anasy Bórtege ákelip: «Myna balany naǵyz kókjal borjyǵyn etip tárbıele», dep mindettegeni týraly derek bar, – deıdi Zardyhan Qınaıatuly.
Joshy alyp deneli, keıbir derekterde boıynyń uzyndyǵy 2 metrge jýyq bolǵany jaıly aıtylady. Qansha han balasy bolsa da Burhan Qaldaýyn qoınaýy men Onon darııasy boıynda kúnde «attandaǵan» jaýgershilik ony jaýynger retinde erte shynyqtyrǵan. 17 jasynda naǵashy jurty qońyrat qyzy Sartýk (Sarhan) sulýǵa úılendi. 1200 jyldar shamasynda tuńǵysh uly Ordana (Orda Ejen), 1203 jyly kishi báıbishesi kereı qyzy Bektemishten Batý týdy.
Joshynyń joryq isine aralasýy qashan bastaldy?
– Joshynyń balalyq shaǵy nebir joryqqa toly boldy. Mysaly, 1190 jyly bolǵan tatar-merkitti tynyshtandyrý joryǵy, 1201 jylǵy «Kóıtin» shaıqasy, 1203-1204 jyldary kereı-naıman taıpalaryn talqandaý maıdandaryna qatyspasa da, bárin kórip, estip ósti. Al Joshynyń joryq isine aralasýy 27 jasqa tolǵan qoıan jyly bastalǵan, – deıdi Zardyhan Qınaıatuly. Osy jyldary mańaıyndaǵy kórshi taıpalardyń bárin baǵyndyryp ábden kúsheıgen Temýjın bastaǵan mońǵoldar «shetki aýyldarǵa» aýyz salady. Sonyń biri Oırat nemese Oın ard (Orman halqy). Bular qonystaný jaǵrafııasy boıynsha Amýr darııasy, Qanǵaı jotalaryn Baıqalǵa deıin, shyǵysy Altaı taýyn bókterleı Qatýn ózenine jetip, Ertiske deıingi ormandy alqapty jaılap jatqan jalpaq el.
Joshy áskerin bastap Oırat jerine jetedi. Birden soǵys bastamaı olardy beıbit jolmen baǵynýǵa úndeıdi. Nátıjesinde, Qýtýǵa bek bastaǵan bir qaýym ózderi kelip baǵynady. Ony kórgen Túmen oırattar da qarsylyq kórsetpeıdi. Ile-shala qyrǵyz-qaqas eliniń kósemderi Edil ınal, Aldııar, Urbek teginder aq suńqaryn qoldaryna qondyryp, aqboz at, qara bulǵyn ishik joralǵysymen ózderi kelip bas ıedi. Odan keıin Joshy basqarǵan qol Sibirdi kókteı ótip, Hesdem, Baıaýd, Týhas, Telengitterdi kóndirip, úlken ordaǵa tabyspen oralady. Ákesiniń úkimimen baǵyndyrǵan eli Joshynyń bıligine beriledi. Bul oqıǵa týraly V.Bartold «Joshy oırat-qyrǵyzdardyń alǵashqy hany boldy» dep jazady. Odan keıin Jebe noıannyń qolymen birge Aıshın joryǵyna qatysyp, Fý Joý qamalyn alýǵa qatysty.
Osy aralyqta mońǵoldar shyǵysynda Altyn memleketin baǵyndyryp, batysynda Lıao elin jaýlap alý arqyly qazirgi uǵymmen aıtqanda, Ortalyq Azııany tolyqtaı bılep-tóstep jatqan Horezm handyǵymen bettesip qaldy. 1219 jyly Shyńǵys han ataqty Horezm joryǵyn bastaıdy. Osy joryqtyń bel ortasynda Joshy júrdi jáne onyń budan bylaıǵy taǵdyry osy ólkemen baılanysty órbidi.
Bizdiń ári qaraıǵy áńgimemiz «Joshy jáne Horezm joryǵy» taqyrybyn qaýzaýǵa baǵyttaldy. Bul kezdegi Horezm handyǵy jaǵrafııalyq turǵydan Syrdarııadan Parsy túbegine deıin, Hınd darııasynan Iran, Ázerbaıjan aýmaǵyna deıin ıelik etti.
– 1219 jyl Joshy úshin aıryqsha jyl boldy, – deıdi Zardyhan Qınaıatuly. О́ıtkeni jasy qylshyldaǵan qyryqqa toldy. Dál osy sheshýshi joryqqa attanar aldynda kúlli mońǵol qolbasshylarynyń jıyny ótip, májilis ústinde «uly qaǵannyń murageri kim bolýy tıis» degen másele kóterildi. Bul basqosýda qyzýqandy Shaǵataı kóptiń kózinshe úlken aǵasy Joshyny mundaı uly isten shettetý jaıly ún tastaıdy. Onyń da ózindik sebebi bar. Qyzyq bolǵanda barlyq noıandar únsiz Shaǵataıdy qoldaıdy. Ishinde uly qaǵannyń ózi de bar.
– Osy oqıǵadan keıin, – dep jazady Z.Qınaıatuly «Qazaq dalasy jáne Joshy han» kitabynyń (2004 jylǵy basylym) 85-shi betinde: «Joshynyń júregi jaralandy. Biraq aqyly kemel tulǵa otbasylyq kıkiljińnen ulys múddesin artyq kórdi. Ún-túnsiz 1219 jyldyń ortasynda ózine qarasty qoldy bastap joryqqa attandy. Joshy, Shaǵataı, О́gedeı bastaǵan aýyr qol osy jyldyń qarasha aıynda Otyrardy qorshaýǵa alady. Qala qamalyn buzý uzaqqa sozylady. Osy tusta Shyńǵys qaǵan buıryq túsirip, Joshyny maıdan shebinen alastatyp, qalany shabý isin Shaǵataı men О́gedeıge júkteıdi de, Joshyny Syr boıyndaǵy shaǵyn qala-qonystardy jaýlap alýǵa attandyrady. Aǵaıyndy Joshy, Shaǵataı, О́gedeı úsheýi budan keıin Úrgenish operasııasynda qaıta bas qosady. Taǵy da kelispeýshilik týyndaıdy. Joshy kóp qan tógilmeýin qalasa, eki inisi qyrǵyn salý taktıkasyn qup kóredi. Aqyry bul máselege Shyńǵys han ózi aralasyp, bılikti О́gedeıge alyp beredi. Tarıhshylardyń kóbi «osy oqıǵadan keıin Joshy áýletine renjip, sol betimen Syrdan ótip dalaǵa qaraı ketip, eshqashan atajurtyna oralmady» dep jazady.
Sóıtip áke úkimimen Syr boıyn baǵyndyrýǵa barǵan Joshynyń áreketi týraly shyǵystanýshy Abraham Konstantın Mýradja D , Osson eńbekterinde, ózine qarasty eki túmen (bir túmen – on myń) jáne uıǵyrdyń bir túmen jasaǵyn alyp attandy. Iаngıkent qamalyn alǵan soń uıǵyr túmendi keri qaıtaryp, onyń ornyna kóshpendi túrikmenderdiń túmenin qosyp aldy. Keshikpeı túrikmenderdi de Shaǵataı men О́gedeıge kómekke jiberip, ózi bes túmen qoldy bastap Hodjentti alýǵa attanǵany jaıly aıtylady.
Odan keıin Joshy qol bastap Syǵanaqqa keledi. Qala halqyna beıbit jolmen berilýin talap etip, kelisim jasaýǵa ulty uıǵyr Hasan qajyny jiberedi. Biraq syǵanaqtyqtar elshini óltirgendikten, qala aıaýsyz talqandalady. Joshy osy ekpinmen attyń basyn batysqa buryp, О́zkent, Barlyqkent, Ashnas, Jent qalalaryn bas ıdiredi. Keshikpeı 1220 jyldyń kókteminde qolyn bastap Samarqand qalasyn qorshap turǵan negizgi kúshke kelip qosylady. Odan soń joǵaryda aıtqanymyzdaı, Úrgenish qalasyna shabýyl barysynda aǵaıyndylar arasy ashyldy. Iаǵnı Joshy gúldengen qalany qıratqysy kelmeıdi. Biraq eki inisi Shaǵataı men О́gedeı kónbeıdi. V.V.Bartold Joshynyń bul áreketin sońynda bul ólke óz bıligine ótetin bolǵandyqtan Úrgenishti aman saqtap qalǵysy keledi dep tujyrym jasaǵan. Aqyry О́gedeıdiń jarlyǵymen Ámýdarııanyń arnasyn burǵandyqtan, qala sý astynda qalyp, 1221 jyldyń kóktem aıynyń sońynda tas-talqan boldy. Ortaǵasyrlyq tarıhshy Jýveınıdiń jazýyna qaraǵanda, qalanyń qara qurttaı qaptaǵan halqyn mońǵol sherikteri túgeldeı qylysh júzinen ótkizipti.
Horezm shapqynshylyǵy jaıly jazylǵan eńbekterde, Úrgenish qyrǵynyn Joshy quptamaǵandyqtan aqyry óz áýletinen mádenıetti túrde irgesin aýlaq salýǵa májbúr boldy degen boljamdar aıtylady. Osy qanshalyqty qısyndy?
– Joshy ákesi men inileriniń isin quptamaǵany shyndyq. Bul oqıǵa týraly Jýveını jáne Rashıd ad-dın ekeýiniń de tarıhı jazbalarynda aıtylady. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, talqandalǵan Úrgenish Joshyǵa beriledi. Biraq ol qala bıligin áskerı bitikshi Shyntemirge tapsyryp, ózi Ardyshqa (Ertis boıy) attanyp ketkeni jaıly derek bar.
Osy shamada Shyńǵys han bir top jasaǵyn ózi bastap, Hınd darııasy boıynda Horezm bıleýshisi Muhammedtiń batyr balasy Jalel ad-dındi qýalap júrse, Tóle noıan Merv, Nıshapýr, Aýǵanstandy baǵyndyryp úlgerdi. Súbedeı men Jebe basqarǵan jasaq Kavkazdy kókteı ótip, Qypshaq dalasyn oırandaýǵa bara jatty. Joshy bolsa óziniń basqarýyndaǵy qoldy Súbedeıge kómekke jiberip, tynysh jatyp qaldy. Súbedeı 1224 jyly Edil boıynan keri burylyp Samarqandqa barar jolda Joshynyń buqara-jasaǵyn ózine qaldyryp ketti.
Joǵarydaǵy derekterge qaraǵanda, Joshy han rasynda qandy qyrǵyn, jaýsoqty soǵysty qup kórmegen syńaıly. Zertteýlerge qaraǵanda, Úrgensh oqıǵasynan keıin Joshy ákesimen ekinshi qaıta jolyqpaǵan. Tipti, 1224 jyly Horezm joryǵynyń jeńisine oraı Qulanbasyda (V.Vladımırsovta «Aqsheshek») ótken uly toıǵa jáne osy jyldyń kúzinde Ertis boıy Buqa shoshyǵanda ótken joryq quryltaıyna Joshy qatyspaǵan. Ákesine eki túmen boz jylqy syıǵa jiberip qoıyp jatyp alǵan.
1225 jyly kúzde Shyńǵys han jer qaıysqan qolyn jáne eki uly Shaǵataı men О́gedeıdi bastap atajurtyna qaıtqanda, Joshy qaǵanattyń bir pushpaǵy Qypshaq dalasyna ıelik etip qalyp qoıdy.
– Joǵarydaǵy Ertis boıynda ótken joryq jıynynda Joshyny Qypshaq dalasyn bıleýshi darýǵa etip qaldyrý týraly sheshim qabyldanady. Ejelgi mońǵol jazbalarynda, naqtyraq aıtqanda «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde» (Ulan-batyr, 1990 j., 262-bap) qypshaq ataýyn «hıpchak» dep jazady. Qypshaqtar jaıly dáıekti málimet aıtqan adam – Mahmud Qashqarı. Ol óziniń «Dıýanı luǵat-at túrk» eńbeginde, qypshaqtardyń mekeni – Edil, Jaıyq, Kaspıı óńiri, bular HI ǵasyrda oǵyzdardy Aral-Kaspııden ońtústikke yǵystyrdy dep jazady.
– Meniń paıymdaýym boıynsha, – deıdi Zardyhan Qınaıatuly. – Mońǵol sherikteriniń kóbi, sonyń ishinde Súbedeı basqarǵan qol túrkitektesterden quralǵan. Al qypshaq degenimiz – kóshpeli túrkiler. Shyǵystanýshy-tarıhshy V.Tızengaýzenniń zertteý dereginde jazylǵan dúnıege júginsek, mońǵol qolbasshylary qypshaqtarǵa hat jazyp, biz týysqan halyqpyz, sender alandarǵa bolyspańdar. Olar jat jurt deıdi. Budan alandar jalǵyz qalyp, jeńiliske ushyraıdy. Biraq mońǵol-qypshaq dostyǵy da uzaqqa barmaıdy. 1223 jyly birikken qypshaq-orys qoly men mońǵoldar betpe-bet keledi. Bul soǵys tarıhta «Qalqa shaıqasy» degen atpen qaldy. Osy ekpinmen Bulǵarǵa soqqy bergen Súbedeı qoly keri burylǵan jer keıin Joshy-Qypshaq ulysynyń batystaǵy shebi retinde moıyndaldy.
Sóıtip, Horezm joryǵynan keıin Ertisten bastap, Qap taýy, Bulǵar dalasyna deıingi ushy-qıyrsyz alqap, Jetisýdyń batysynan Edildiń quıǵanyna deıingi jalpaq jazıra, ıaǵnı jaǵrafııalyq turǵydan baıandasaq: Ortalyq Azııanyń batys bóligi, Kavkaz, Qyrym túbegi, Qara teńiz ben Kama bulǵarlarynyń jeri, kóldeneńi Sibirden Syrdarııaǵa deıin Joshy ulysyna buıyrdy. Orys ǵalymy German Fedorov-Davydov 1972 jyly Máskeýde jaryq kórgen «Obshestvennyı stroı Zolotoı Ordy» atty eńbeginde: «Joshy óz shańyraǵyn qypshaq jerinde kóterdi. О́ıtkeni jergilikti jurt túrki-qypshaqtar boldy» dep jazypty.
Osylaı dúnıege kelgen Joshy ulysy 1224-1481 jyldary ómir súrdi. Arab-parsy jazbalarynda ımperııa ataýy «Joshy ulysy» nemese «Deshtı-ı-Qypshaq» dep atalsa, orys ǵalymy V.Bartold pen fransýz oqymystysy P.Pellıottyń eńbekterinde «Ulyq ulys» («Velıkıı ýlýs») degen ataý berilipti.
Joshy 1225 jyly 47 jasynda dúnıeden ótip, ulys bıligi ekinshi uly Batýdyń qolyna kóshedi. Ol 1256 jylǵa deıin basqardy. Odan keıin Batýdyń uldary Sartaq pen Ulaqshy az ǵana ýaqyt bılik qursa, 1257-1266 jyldary Berke el bıledi. Bul kezeńdi Joshy ulysynyń eńseli dáýiri deıdi tarıhshylar. Odan keıin Móńke-Temir 14 jyl, Tula-Buqa 4 jyl, sońynda Toqty, О́zbek, Jánibek handar kezektesip bılik basyna otyrdy. Bul bıleýshilerdi tarıhshylar Joshynyń óz urpaǵynan shyqqan handar dep esepteıdi.