Ekologııalyq kodeks: Mınıstrlik qoldaıdy, kásiporyndar qarsy

50 kásiporynǵa lastanýdyń 80%-y tıesili

Májilismenderdiń aldynda jańa zańnyń redaksııasyn tanystyrǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev onyń negizgi bólimderine toq­taldy. Qujattaǵy mańyzdy ba­ǵyt­tardyń biri – «Lastaýshy tó­leıdi» qaǵıdaty. Soǵan sáıkes lastaný faktilerin boldyrmaý jáne baqylaýdy kúsheıtý sharalary qarastyrylmaq. Sonymen qatar qorshaǵan ortaǵa tıgen zalaldy qalpyna keltirýge qatys­ty ja­ýapkershilikti qatańdatý kózdelip otyr.

«Osylaısha, memleket ta­bı­ǵat paı­dalanýshylarǵa ekolo­gııalyq aıyppul tóleýdiń ornyna qorshaǵan ortaǵa teris áserdi boldyrmaý jónindegi barlyq sharalardy qabyldaý tıimdirek bolatyndaı jaǵdaı jasaýy tıis. Budan basqa, ekologııalyq zalal oryn alǵan jaǵdaıda tabıǵat paıdalanýshy qorshaǵan ortany qalpyna keltirýge mindetti», dedi M.Myrzaǵalıev.

Vedomstvo basshysy zań jo­ba­synda óndiriske ozyq qol­jetimdi teh­no­logııalardy engizý normasy qa­rastyrylǵanyn, osy arqyly elimizdegi ekologııalyq ahýa­l jaqsara­tynyn jetkizdi.

«Eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizedi degen shartpen birinshi sanattaǵy nysandar úshin keshendi ekologııalyq ruqsattarǵa kóshý usy­nylady. Sondaı-aq jańadan iske qosy­latyn kásiporyndarǵa bul ruq­sat­­tardy alý mindettiligi qaras­tyryldy.

Birinshi kezeńde munaı-gaz, taý-ken metallýrgııasy, hımııa jáne elektr ener­­getıkasy sa­lalaryna qatysty 50 iri ká­sip­­oryndy ozyq qoljetimdi teh­no­lo­gııalarǵa aýystyrý jos­­parlanǵan. Bul oraıda osy ká­siporyndarǵa jalpy lastanýdyń 80%-y tıesili ekenin aıta ketken oryndy.

Kodekstiń jobasynda birinshi sa­nattaǵy iri kásiporyndarǵa qatysty qor­shaǵan ortaǵa áserdi baǵalaýdy júr­gizý týraly talap engiziledi. Olar­dyń tizbesi qaıta qaralyp, negizinen eko­logııalyq qaýipti nysandarǵa basa nazar aýdarylady», dedi salalyq organnyń basshysy.

Mınıstrdiń aıtýynsha, qoǵam ókilderi qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵa­laýdyń barlyq kezeńderine qatysa alady. Birinshi sanattaǵy nysandardyń qorshaǵan ortaǵa áseri mindetti túrde baǵalanady. Ekinshi sanattaǵy kásip­oryndar skrınıngtik tekseristen ótedi. Demek ekologııaǵa áserdi baǵa­laý­dy júrgizý qajettigi anyq­talady.

Úshinshi sanattaǵy nysandar (qoı­malar, jıhaz sehtary, beton óńdeý toraptary, qor­sha­ǵan ortany lastaýdyń eleý­siz sıpatyndaǵy ózge de nysan­dar) boıynsha deklarasııa qabyl­danady. Tórtinshi sanattaǵylar (avtojýý, tehnı­kalyq qyz­met kórsetý stansalary, qoǵam­dyq tamaqtaný nysandary, qýat­tylyǵy az qazandyq qondyr­ǵylary bar mıkrobıznes nysandary) retteýden tolyq bosa­tylǵan.

Tólemderdiń 100%-y tabıǵatty qorǵaýǵa jumsalady

Qazir qoldanystaǵy zańnyń aıasynda tabıǵatty qorǵaý sharalaryna emıssııa úshin túsken tólemderdi maqsatty jumsaý mindettelmegen. Máselen, soń­ǵy jyldary jergilikti atqarý­shy organdar kelip túsetin qara­jattyń tek 45%-yn qorshaǵan ortany qorǵaýǵa bó­lip keldi.

Osy oraıda jańa Kodekste jergilikti atqarýshy organdar túsetin ekologııalyq tólem­der­diń 100%-yn tabıǵatty qor­ǵaý jumystaryna bólýge mindetti.

Salalyq vedomstvo zań jobasynda óndiris jáne tutyný qaldyqtary máse­lelerin sheshý maqsatynda qaldyq­tarmen ju­mys isteý salasyndaǵy termı­nologııa men erejeler halyq­aralyq talaptarǵa sáıkes kel­tirilgenin jetkizdi. Qujatta qal­dyqtarmen kezeń-kezeńimen jumys isteýge baǵyttalǵan ıerarhııa qaras­ty­rylyp otyr.

Bul rette zańsyz qoqys tastaý máse­lesin júıeli túrde sheshý úshin qal­dyq­tardy shyǵa­ra­tyn kólikterge GPS apparattaryn mindetti túrde ornatý má­selesi kózdelgen.

Yntalandyrý tetikteri qarastyrylmaǵan

Otandyq iri kásiporyndar ekologııany jaqsartýǵa arnalǵan refor­malyq bastamalarǵa qarsy emes. Biraq qabyldanatyn ma­ńyzdy qujatta eli­mizdiń ın­dýs­trııalyq sektoryna nuq­san keltiretin ekonomıkalyq tus­tary nelikten qarastyrylmaı qalǵanyn túsinbeı dal bolýda.

Jýyrda «Kazakhstan Mining online conference & workshops 2020: Qa­zaq­­­stannyń Taý-ken me­tallýr­gııa kesheniniń ja­ńa kók­jıegi» onlaın-kon­ferensııasynda Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýr­gııa kásiporyndarynyń respýb­lı­kalyq qaýymdastyǵy atalǵan reformany engizýdegi yqtımal táýekel­der týraly pikir almasty.

Ásirese qaýymdastyq ókil­deri ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizýge baılanysty jaýaptan góri suraq kóp ekenin aıtady.

TMKQ (Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásip­oryn­dary qaýym­dastyǵy) atqarý­shy dırektorynyń orynbasary Maksım Kononovtyń sózine súıensek, jańa ekologııalyq kodekste qorshaǵan ortany qor­ǵaýdyń negizgi qa­ǵıdattary en­gizilgenimen, ekono­mı­kalyq má­­selelerdi de eskerýsiz qal­dyrýǵa bolmaıdy.

Onyń aıtýynsha, ozyq tehnologııalardy engizý úshin kólemdi ınvestısııa tartý qajet. Sondyqtan kásiporyndarǵa sa­lyq zańnamasy arqyly yntalan­dyrý sharalaryn usynyp nemese ınves­tı­sııalyq kelisimder arqyly múm­kindik bergen durys dep esepteıdi. Buǵan qosa, qazir elimizde ınvestısııalyq ke­lisim­niń jańa formaty pysyqtalyp jatyr.

Sala ókilderi jahandyq deń­geıde qalyptasqan ahýalǵa da nazar aýdardy. Birinshi kezekte, bul Eýroodaqtyń atalǵan aımaqqa ónim eksporttaıtyn kásiporyndarǵa belgilengen kó­mirtegi salyǵyn engizý jónin­degi josparǵa qatysty. Atal­ǵan jospar Qazaqstannyń taý-ken sektorynyń básekege qabilet­tiligine aıtarlyqtaı soqqy bolýy múm­kin ekenin jasyrmady mamandar.

Eski kásiporyndardyń máselesi qalaı sheshiledi?

M.Kononov ozyq tehno­lo­gııalarǵa kóshken boıda jańǵyrtylýy tıis ká­sip­oryndardy ajyratý teti­gi­niń joqtyǵy, sondaı-aq óndi­ristik sıkli sońyna taıaǵan, ren­­tabeldiligi tómen kásip­oryn­dardyń jaǵdaıy qalaı órbı­tinine sala ókilderi alań­daý­ly ekenin aıtty. Aıta­lyq, XX ǵasyrdyń 40-50-jyldary salynǵan kásip­oryn­dardyń bir bóligi mono­shahar­larda ornalasqan jáne olar úlken áleýmettik júk­temeni kóterip keledi. Mine, osyǵan kelgende, áleýmettik-eko­no­mıkalyq máselelerdi jeńil­detetin usynystardyń daıyn­dalmaǵanyna nalıdy isker orta.

Kásiporyndardyń OQT-nyń (ozyq qoljetimdi tehnologııa) qymbattyǵyna qatysty qaýpi týraly Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıs­tr­liginiń Klımattyq saıasat já­ne jasyl tehnologııalar depar­tamentiniń dı­rek­tory Oljas Aǵabekov túsindirdi. Onyń aıtýynsha, atalǵan tehnolo­gııa­ny engizý jónindegi shyǵyn­dy kásip­oryndar reseılik jáne eýropalyq nor­matıv­teri­men baılanystyrmaýy tıis. Departament basshysy Qazaq­standa salalyq erekshe­likterge qaraı ulttyq anyqta­malar qabyldanatynyn jetkizdi.

Ol Halyqaralyq jasyl tehnologııa­lar ortalyǵynyń janynan qurylǵan OQT bıýrosy tıisti tehnologııalarǵa kóshý boıynsha daıyndyq jumystaryn júrgizip jatqanyn aıtty. Atap aıtqanda, keshendi tehnologııalyq aýdıt júrgizý kestesi ázirlenip, kásiporyndardyń bir bóligi saýaldamadan ótip jatyr. Sha­mamen 100-ge jýyq kásiporynda aýdıt jumystary 2021 jyldyń shildesine qaraı aıaqtalyp, 50-ge tarta kásiporyn OQT-ny engi­zýge kirisedi. Osy top-50-ge ar­nalǵan alǵashqy anyq­tama­lyqtar ázir­lenedi.

«Aýdıt OQT-ǵa qansha kásiporyn sáıkes keletinin, sol sekildi ony engizý úshin qansha qarajat qajet ekenin jáne qandaı kásiporyndarda ózgerister en­gizýge múmkin bolmaıtynyn kórsetedi. Aýdıt júrgizilgennen keıin, quramynda teń dárejede ónerkásiptik, ǵyly­mı qaýymdastyqtar men ekologııalyq uıym­­dardyń ókil­deri qatysatyn teh­nı­kalyq jumys toptary kez kelgen kásiporynǵa qatysty tıimdi, ekono­mıkalyq shyǵyndy talap etpeıtin ári qorshaǵan ortaǵa júktemeni aıtarlyqtaı tómen­detýge múmkindik beretin tehnologııalardy, ádister men jumys tásilderin anyqtaıtyn usy­nystar ázirleıdi», dedi O.Aǵabekov.

Azııa elderiniń tájirıbesine súıengen tıimdi

Salalyq qaýymdastyqtyń OQT-ny engizýge baılanys­ty yntalandyrý sharalaryn qabyldaý qajettigi týraly ustanymyn EcoJer qaýym­das­tyǵynyń atqarýshy dırek­tory Qýanysh Baltabaev ta qol­dady. Onyń aıtýynsha, Qazaq­stan ekonomıkasy tabıǵı resýrs­tarǵa negizdelgendikten, munaı-gaz jáne taý-ken sektorlary elimizdiń damýyndaǵy basym salalar ekenin eske saldy. Sol sebepti qosymsha yntalandyrý tetikteri qarastyrylmasa, EYDU elderiniń qaǵı­dattaryna negizdelgen Ekologııalyq ko­deks­ti respýblıkada iske asyrý qıynǵa soǵady dedi ol. Mysaly, 2009-2017 jyldar aralyǵynda uzaq ýaqytqa sozylǵan Munaı óńdeý zaýy­tynyń jańǵyrtý jumysyna shamamen 2 mlrd dol­lardan astam qarajat jum­­salǵan. Búginde osyndaı kásip­oryn­dardyń keıbiri eýropalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtini anyq baıqalýda.

Osyǵan baılanysty mamandar bul baǵytta tek eýropalyq tájirıbege ǵana súıenbeı, Azııadaǵy damýshy elderdiń de atqarǵan jumysyna nazar aýdarǵan artyq etpeıdi dep sanaıdy.