Ǵalymdardyń aıtýynsha, jetildirilgen álipbı halqymyzdyń jazý dástúrinde ornyqqan «bir dybys – bir árip» prınsıpine tolyq sáıkes keledi. Iаǵnı bir dybysty eki nemese odan kóp tańbamen belgileý prınsıpi qoldanylmaıdy. Jańa álipbı jobasynda qazaq tiliniń 28 dybysy tolyq qamtylǵan. Jetildirilgen álipbıdiń erekshelikteri men onyń emelesi, pernetaqtada ornalasý reti, jáne ózge de máseleler boıynsha anyq-qanyǵyn jurtshylyqqa jetkizý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Ádilbek Qabamen suhbattasqan bolatynbyz.
- Prezıdent maquldaǵan latyn grafıkasyna negizdelgen álipbı jobasynyń aldyńǵy akýtty jobadan basty aıyrmashylyǵy nede?
– Aldyńǵy bekitilgen álipbı bir ǵana dıakrıtıkalyq tańba akýt belgisine negizdelgen bolatyn. Máselen ol álipbıde á, ó, ú, ǵ, ń, ý dybystarynyń tańbalaryna akýt belgisi qoıylǵan jáne eki dybystyń (sh, ch) tańbasy dıgrafpen (qos árip) berilgen. Mamandardyń uzaq ta tyńǵylyqty talqylaýynan, saraptaýynan keıin, dıgraftar men akýt dıakrıtıkasy álipbı quramynan múlde alynyp tastaldy da, onyń ornyna ýmlaýt, brevıs, sedıl jáne makron dıkrıtıkalyq belgileri alyndy. Burynǵy bekitilgen álipbı men Prezıdent maquldaǵan jańa jobadaǵy basty aıyrmashylyqtar osy.
– Maquldanǵan álipbı jobasyn kimder daıyndady?
– Úkimet janynan qurylǵan 4 toptan turatyn, quramynda 70-ten astam ǵalym bar Ulttyq komıssııanyń Orfografııalyq jumys toby ǵalymdary daıarlady. Orfografııalyq jumys tobynyń músheleri Til bilimi ınstıtýtynyń, «Til-Qazyna» ortalyǵynyń, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń, A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary. Bekitilgen álipbıdi jetildirý barysynda Orfografııalyq jumys tobynyń 8 otyrysy ótti. Keńeıtilgen otyrysqa tehnıkalyq toptyń IT mamandary, sondaı-aq termınologııalyq, ádistemelik jumys tobynyń músheleri de shaqyrylyp, álipbıdegi ózgerister jan-jaqty talqylandy. Nátıjesinde bul álipbıdi Orfografııalyq jumys tobynyń 95% qoldady.
– Jańa joba mamandardyń talqylaýynan ótkizildi me?
– Prezıdent maquldaǵan álipbı jobasy mamandar talqylaýynan sonymen birge Respýblıkalyq deńgeıde aprobasııadan ótti. Máselen Respýblıkadaǵy barlyq Til ortalyqtary bekitilgen álipbıdegi ózgeristerdi sol óńirdegi til mamandarynyń talqysyna saldy jáne stýdentter men oqytýshylar arasynda synamadan ótkizdi. Nátıjesin Orfografııalyq jumys tobyna usynyp, jumys toby músheleri synama qorytyndysy negizindegi eskertpe men usynystardy muqııat talqylady. Buǵan qosa bastaýysh mektep muǵalimderi men ádiskerler tarapynan da saraptaldy.
– Latyn álipbıine kóshkende san ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan mura oqylmaı qalmaı ma?
– Bulaı qaýiptenýge esh negiz joq. Sebebi, qazirgi tańda sıfrlandyrý úrdisi qarqyndy túrde qolǵa alynyp jaty ári tehnologııanyń múmkindigi óte joǵary. Qaǵaz nusqadaǵy kırılmen jazylǵan kez kelgen aqparatty elektrondy nusqaǵa jáne ol nusqany jańa latyn álipbıine aýdara salýǵa kóp ýaqyttyń qajeti joq. Qazir barlyq salanyń bazasy sıfrlandyrylyp jatqanyn bilesizder, mysaly konverter júıesi kırılmen jazylǵan mátindi mınýt emes, birneshe sekýndtyń ishinde-aq jańa latyn álipbıine aýdaryp beredi.
– Prezıdent maquldaǵan álipbı qashan resmı túrde bekitiledi jáne ol qoldanysqa qaı kezde engiziledi?
– Orfografııalyq jumys toby daıarlaǵan álipbı jobasy 2019 jyldyń qarasha aıynda Prezıdentke tanystyrylǵanyn bilesizder. Prezıdent ol álipbı jobasyn maquldap, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý jumystaryna baılanysty qurylǵan Ulttyq komıssııaǵa joldady. Ulttyq komıssııa otyrysyn aqpan aıynda ótkizý josparlanyp otyr. Eger Ulttyq komıssııa músheleri Prezıdentke tanystyrylǵan álipbıdi durys dep maquldasa, onda bekitýge usynylady.
– Bekitilgen álipbı nusqasyn kimderden bastap oqytasyzdar? Osy jóninde tolyǵyraq aıtsańyzdar.
– Eger álipbıdi Ulttyq komıssııa maquldap, Prezıdent resmı túrde bekitse, eń birinshi, oqytýshylar daıarlanady. Iаǵnı latyn álipbıin úıretetin oqytýshylardy daıarlaý úshin, respýblıka kóleminde oqytý kýrstary júredi. Oqytý kýrstary 12 jáne 36 saǵattyq bolady. Ol kýrstyń arnaıy baǵdarlamasy men oqytý quraly daıyndalyp jatyr. Kýrsqa qatysýshylar jańa álipbı quramy men latyn álipbıine negizdelgen emle erejelerin tolyqtaı meńgerip shyǵady. Osy kýrstan oqyp shyqqan oqytýshylar óz óńirlerine baryp, latyn álipbıi men emle erejelerin úıretetin bolady.
– Álipbı bekitilgen soń, jalpyhalyqtyń óz betinshe úırenýine arnalǵan qoljetimdi quraldar daıyndala ma?
– Árıne, oqý quraldary daıyndalady jáne latyn álipbıin úıretýge arnalǵan oqý quraldaryn respýblıkanyń kez kelgen turǵyny paıdalanyp, kýrsqa qatyspaı-aq óz erkimen úırene alady. Oqý quraldarynyń barlyǵy elektrondy formatta, arnaıy saıttarda jarııalanady. Latyn álipbıin úıretýge baǵyttalǵan nusqaýlyqtar, kitapshalar balalarǵa, egde jastaǵy adamdarǵa nemese sala mamandaryna laıyqtalyp jasalatyn bolady.
Álipbı jáne onyń emle erejelerine arnalǵan mobıldik qosymshalar daıyndala ma?– Mobıldi qosymshalar daıyndaý bıylǵy josparda joq bolǵanymen, bolashaqta qolǵa alynady. Onyń qurylymy, júıesi, qoldaný ereksheligi qandaı bolatyny aldaǵy ýaqytta anyqtalatyn bolady. Al mobıldi qosymshaǵa engiziletin mátinder, tapsyrmalar, emle erejelerine qatysty túsindirmelerdi Orfografııalyq jumys toby ǵalymdary, mamandar daıarlap beredi. Mamandar daıarlaǵan mátindi nemese tapsyrmalar toptamasyn IT mamandary mobıldi qosymshaǵa engizedi.
– Qazir muǵalimder men ádiskerlerdiń bári kırıll álipbıine mamandanǵan. Al jańa álipbıge mamandardy daıyndaý qalaı júzege asyrylady?
– Halyq kırıll álipbıimen jazyp mamandanǵanymen, latyn álipbıin bilmeıtin adam kemde-kem. Sebebi, sonaý keńestik kezeńniń ózinde kez kelgen mektepte ne aǵylshyn, ne nemis tili pán retinde oqytyldy. Egemendik alǵannan keıin mektepter men JOO-da aǵylshyn tili mindetti oqytylatyn pán retinde turaqty túrde júrgizilip keledi. Iаǵnı bizdiń qoǵam 100 paıyz latyn álipbıimen jaqsy tanys. Sondyqtan latyn álipbıine negizdelgen jańa qazaq álipbıin meńgerip ketý kóp qıyndyq týdyra qoımaıdy. Degenmen qazirgi qoldanystaǵy kırıll jazýy men aldaǵy bekitiletin latyn álipbıiniń arasynda 11 tańbada aıyrmashylyq bar. Soǵyn sáıkes emle erejelerinde de ózgerister oryn alady. Osyny meńgerip shyǵý úshin arnaıy oqytý kýrstary uıymdastyrylatyn bolady. Oqytý kýrstarynda eń aldymen trenerler, ıaǵnı latyn álipbıi men emle erejelerin úıretetin mamandar daıarlanatyn bolady.
– Jańa álipbı oqýshylarǵa mektepte, stýdentterge kolledjder men ýnıversıtetterde oqytylady. Al eresek adamdar jańa álipbımen jazýdy qaı jerde úırenedi?
– Eresek adamdarǵa latyn álipbıi men emle erejelerin meńgertýge arnalǵan kitapshalar, nusqaýlyqtar daıarlanatyn bolady. Eger kýrsqa qatysyp úırengisi kelse, oǵan shekteý joq.
– Jańa emle erejeleriniń aldyńǵy erejelerden qandaı aıyrmashylyqtary bar?
– Jańa emle erejeleriniń aldyńǵy erejelerden basty aıyrmashylyǵy – onyń tilimizdiń dybystyq ereksheligine, zańdylyǵyna súıenip jasalýynda. Aldyńǵy erejeler qazaq tiliniń grammatıkasynan góri, orys tiliniń grammatıkasyna sáıkes keletin. Iаǵnı, orys tiliniń tól dybystary sol qalpynda saqtalyp jazyldy, sol arqyly engen kirme sózderdi orys tiliniń orfoepııasyna sáıkestendirip aıtatyn boldyq. Máselen, o dep jazyp, ony a dep oqıtyn kúıge jettik. Al jańa emle tek qazaq tiliniń tól dybystaryna negizdelip jasaldy, ıaǵnı orystyń 8 árpi (ıý, ıa, , , s, ch, sh, e) kezdesetin dybystardy qazaq tiliniń dybystyq ereksheligine ıkemdep aıtatyn bolamyz. Sondaı-aq, búginde keıbir sózderdiń jazylýynda ala-qulalyq boldy, ıaǵnı bir modeldegi sózder ártúrli jazylyp júrdi. Endi sol olqylyqtardyń bári jańa emlede birizdenip, óz sheshimderin tapty. Sonymen qatar aldyńǵy erejeler 10-12 taraýdan, 129 paragraftan tursa, jańa emle 9 taraýdan, 102 paragraftan turady. Jańa emle jazý normalaryn turaqtandyratyn, jurtshylyqtyń jazý mádenıetin kóteretin birden-bir kómekshi nusqaýlyq bolmaq.
– Ǵalymdardyń aıtýynsha, kisi esimderin, geografııalyq ataýlardy jańa álipbımen jazýda keıbir ózgerister bolmaq. Osylardyń erejesi men standarty jasala ma?
– Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń tarapynan kisi esimderiniń, geografııalyq ataýlardyń jańa latyn álipbıine saı durys jazylýyna baılanysty erejeler ázirlenip jatyr. Jańa sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, orys tiliniń 8 árpi (ıý, ıa, , , s, ch, sh, e) álipbı quramyna alynbaǵandyqtan, olardyń kisi esimderinde, geografııalyq ataýlarynda kezdesken jaǵdaıda qalaı jazylady degen suraqtarǵa jaýap bolarlyq ereje daıyndalýda. Iаǵnı, Ereje respýblıkanyń barlyq qujattaýshy mekemeleriniń kúndelikti jumysynda, túrli quzyrly organdardyń, bank isi, notarıýs, bilim berý jáne basqa da aty-jónderdi, geografııalyq ataýlardy durys jazý talap etiletin mekemelerde basshylyqqa alynatyn normatıvtik qujat jáne praktıkalyq qural bolyp tabylady.
– Jańa álipbıge baılanysty IT jobalar daıyndala ma jáne olarmen qandaı saıttar arqyly tanysýǵa bolady?
– Til saıasaty komıtetiniń tapsyrysymen «Til-Qazyna» ortalyǵy jylsaıyn jańa álipbıdi meńgertýge arnalǵan IT jobalar ázirleýde. Atap aıtar bolsaq, 2018 jyly «Qazlatyn.kz», «Sózdikqor.kz», balalarǵa arnalǵan «Jasyryn sóz», «Sózdi tap» syndy mobıldik qosymshalar men televızııalyq jobalar, 2019 jyly «Tiltanym» tok-shoýy, konverter júıesin engizgen bolatyn. Bıylǵy jyly da birneshe jobalardy ázirleý josparlanyp otyr. Olardy aldaǵy ýaqytta «Qazlatyn.kz», «Til álemi.kz», «Emle.kz» saıttarynan kóre alasyzdar.
– Osy kúnge deıin qazaq tiline termınder orys tili arqyly enip keldi. Jańa álipbı bekitilgennen keıin termınderdi túpnusqa tilden alý úderisine kóshemiz be?
– Iá, durys aıtasyz, buǵan deıingi tilimizge engen kirme sózderdiń kópshiligin biz orys tiliniń yqpaly arqyly alatynbyz. Endigi kezekte jańa emlede termınderdi túpnusqadan alyp jáne ony soǵan uqsas jazatyn bolamyz. Máselen, onlaın, marker, moderator t.t.
– Latyn álipbıi qazaqtildi azamattarǵa arnalǵan. Elimizde memlekettik tildi bilmeıtinder álipbıdi qalaı meńgermek?
– Elimizde memlekettik tildi bilmeıtin azamattarǵa arnaıy dárister uıymdastyratyn bolamyz. Sondaı-aq, óz betinshe meńgerýge arnalǵan qoljetimdi oqýlyqtardy, sózdikterdi usynamyz. Sonymen qatar, jańa álipbı negizinde durys jazýǵa baǵyttaıtyn, emle erejelerdi túsindirýge arnalǵan arnaıy beınesabaqtar túsirip, ony áleýmettik jelilerge, «Youtube» telearnasy arqyly taratatyn bolamyz.
– Qazir qoǵamda: «Eger latyn álipbıine kóshsek, balalarymyzdy orys mektebine beremiz» degen pikir kóptep taralyp júr. Siz osy máselege qalaı qaraısyz?
– Qoǵam arasynda mundaı pikirdiń týyndaýynyń basty sebebi – jurtshylyqtyń latyn álipbıin álipbı emes, til dep qabyldaýynan bolar dep oılaımyn. Iаǵnı qazirgi ata-ana balalarymyzdyń basyn aýyrtqymyz kelmeıdi, odan da óziniń biletin orystildi mektepterge aýystyra salsam bári jeńil bolady dep oılaıdy. Bul negizi qate pikir. Bala qazaq mektebinde oqysyn, orys mektebinde jalpy qaı mektepte oqysa da, onda qazaq tili páni negizgi pán retinde oqytylady. Bul degenimiz balaǵa latyn álipbıin meńgerýge týra keledi. Búginde mektep tabaldyryǵyn attaǵan balalardyń barlyǵynda derlik latyn tańbalary vızýaldy turǵydan sanalarynda ábden sińisip qalǵan. Iаǵnı olardyń latyn tańbalaryna degen kózdaǵdysy teledıdar, kóshedegi jarnamalar, tipti iship-jep júrgen taǵamdarynyń syrtyndaǵy japsyrmalar arqyly ábden qalyptasty. Bul degenińiz qazir jastar latyn álipbıine meńgerýge psıhologııalyq jaǵynan da, rýhanı jaǵynan da tolyq daıyn. Sondyqtan mundaı ata-analarǵa aıtarymyz, kerisinshe balalaryńyzben birge elimizde júrip jatqan jańa reformany júzege asyrýǵa óz úlesterińizdi qosyńyzdar degim keledi.
– Álipbı nusqasyn daıyndaýda halyqaralyq tájirıbeler, atap aıtsaq, Ázerbaıjannyń, О́zbekstannyń, Túrkimenstannyń jalpy álemdik tájirıbeler eskerildi me?
– Latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq álipbıin túzýde jáne onyń emle erejelerin ázirleýde halyqaralyq tájirıbeler tolyǵymen eskerildi. Ásirese, latyn álipbıine kóshken túrki halyqtarynan ishinen Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan Respýblıkasynyń ǵalymdary biz uıymdastyrǵan issharalarǵa qatysyp, óz tájirıbelerimen bólisip, baıandama jasaǵan bolatyn. Byltyr halyqaralyq deńgeıde eki úlken semınar uıymdastyryldy. Oǵan 9 memleketten sheteldik ǵalymdar men ádiskerler qatysty. Tájirıbe almasý barysynda ásirese Ázerbaıjan Ulttyq Ǵylym akademııasy I.Nasımı atyndaǵy Til bilim ınstıtýtynyń Túrki tilderi bóliminiń dırektory Elchın Ibrahımov myrzanyń pikiri mańyzdy boldy. Ǵalym álipbıdiń quramy aralas grafıkadan túzilgen jaǵdaıda alda qandaı qıyndyqtar kezdesetinin atap kórsetti. Máselen, ázerbaıjan halqy búginde ózderiniń álipbı quramyndaǵy «Á» tańbasy latyn grafıkasyna saı bolmaýyna baılanysty, onyń kóp baǵdarlamada oqylmaı, tanylmaı jatqandyǵyn ashyp aıtty.
– Elimizde jańa álipbıge kóshý 2025 jylǵa deıin dep qarastyrylǵan. Onyń negizgi kezeńderi qandaı?
– Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshirý josparyn sáıkestendirilip, halyqqa jetkiziledi. 2021 jyly jańa álipbı jáne onyń emle erejeler jobasy bekitilgennen keıin, álipbıdi, emlesin úıretetin oqytýshylardy daıyndaý, oqytý kezeńi bastalady.
Sondaı-aq, aldaǵy jyldarda latyn grafıkasy negizindegi jańa ortologııalyq quraldar, nusqaýlyqtar, anyqtamalyqtar shyǵatyn bolady. Iаǵnı, orfografııalyq, orfoepııalyq sózdikter, anyqtaǵyshtar, jáne t.b. jańa álipbımen oqý quraldary ázirlenip, 2023 jyldan 1-shi synypqa baratyn oqýshylar jańa álipbımen mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Sondaı-aq, kezeń-kezeńmen Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń pasporttary men jeke kýálikteri jáne basqa da qujattar latyn grafıkasy negizindegi berilýi, memlekettik BAQ-ty jáne baspa basylymdaryn latyn grafıkasyna kóshirý jumystary bastalady.