General (Shákir Jeksenbaevtyń týǵanyna – 120 jyl)

Maıdan shebinde erlik kórsetken qazaq­tar arasynan áskerı joǵary shen «general» ataǵyna qol jetkizgen tulǵalar da bol­­dy. Atap aıtsaq, solardyń biri – general-maıor Shákir Jeksenbaev. Bıyl osy qa­zaq generalynyń týǵanyna 120 jyl tolyp otyr.

Alǵash aýyl mektebinde bilim alyp, tir­­shilik taýqymetin tarta júrip, eseıgen bul tulǵa 1977 jyly qyrkúıek aıynda óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda: «1901 jyly 28 aqpan kúni Oral (qazirgi Batys Qazaqstan) oblysy, Orda aýdany Shońaı aýylynda týdym. Ákem Aıtaly Jeksenbaev pen anam Jámıla Jeksenbaeva qarapaıym sha­rýa adamdar edi. Ákem 1935 jyly, anam 1959 jyly qaıtys boldy...» depti.

Qazaq generalynyń ómir-tarıhyn kók­teı sholyp aıtar bolsaq, 1919 jyly óz óti­nishimen I Úlgili Qyrǵyz (Qazaq) atty áskeri qataryna qabyldanyp, kóp ke­shik­peı Orynborda ashylǵan komandır­ler kýrsyn támamdaǵan. Odan soń I Qazaq kavalerııalyq dıvızıonynda vzvod basqarady. 1920 jyly Qazaq ólkelik áskerı-revolıýsııalyq komıtetiniń joldamasymen Máskeýdegi Jumysshy-sharýa qyzyl ásker akademııasyna oqýǵa barady. 1925 jyly akademııa basshysy Frýnzeniń qolynan úzdik oqý bitirgeni jaıly kýálik alady. Soǵys jyldary bul akademııany bitirgen kýrsanttar ishinen 20 adam áskerı eń joǵarǵy ataq «marshal» dárejesine qol jetkizse, 700-ge jýyq Keńes Odaǵynyń Batyry shyǵypty.

Qazaq ólkelik komıteti respýblıka astanasyn Orynbordan Qyzylordaǵa kóshirgen 1925 jyly Jeksenbaev Qa­zaq AKSR Áskerı Komıssarıatynyń daıyn­dyq bólimine basshylyq jasady. 1928 jyly Belorýssııa okrýgi 37-shi atqyshtar dıvı­zııasynyń 110-shy polkynda shtab bastyǵy qyzmetin atqara júrip bir jyldyq joǵary Hımııa áskerı akademııasynda bilim alady. Osydan keıin Qyzyl Armııanyń áskerı-hımııa salasy boıynsha beldi mamanyna aınaldy.

Áýelgi qyzmetin Ýkraınada hımııa ba­talonynyń komandıri bolyp bastaǵan ol keshikpeı qosynyn bastap Qıyr Shyǵysta K.Rokossovskıı basqarǵan dıvızııanyń quramyna qosylady. Sh.Jeksenbaevtyń áskerı hımık retindegi qarym-qabiletine tánti bolǵan K.Rokossovskıı ony polkov­nık shenine deıin kóterip, 1940 jyly Ka­lınındegi áskerı ýchılıshege batalon ko­man­dıri etip jiberdi.

Keshikpeı soǵys bastaldy. Týǵan eline de­­malysqa kele jatqan Jeksenbaev soǵys bastalǵanyn poıyzdyń ishinde estıdi de, aýylyna barýdan bas tartyp maıdan shebine tartady. Qııan-keski maıdan bastalǵanda ol Batys maıdany hımııalyq qorǵanys bóli­mi bastyǵynyń aǵa kómekshisi, keıin Or­ta­lyq maıdanda hımııalyq qorǵanys bóli­miniń qyzmetkeri, Ońtústik-Batys maıdany úshinshi Brıansk áskerinde hımııalyq qor­ǵanys bóliminiń bastyǵy mindetin abyroıly atqarady. Iаǵnı, maıdannyń naǵyz qaýipti jer­lerinde mindet júktep, alǵy shepte júredi.

Zapastaǵy general-maıor Mahmýt Te­legý­sov óziniń esteliginde, soǵys bas­tal­­ǵan tusta Keńes áskerleri úzdiksiz shegi­nýmen boldy da, jaý qolynda qalyp ba­ra jatqan úlken qoımalardy joıyp ji­berý qajettiligi týyndady. Ol úshin asa qýat­ty hımııalyq jaryl­ǵyshtar qajet bol­dy. Sóıtip Jeksenbaev bas­taǵan mamandar janarmaıdyń túrli qosyndysy toltyrylǵan shólmek jasap shyǵardy. Bul hımııalyq qarý Keńes áskerleri úshin jaý­dyń betin qaı­tarýdyń birden-bir quraly boldy. Aıtalyq 1943 jyly 6 myń tank, 4 myń ushaq, 2 mıllıon adam qatysyp, 49 kúnge sozylǵan ataqty Kýrsk shaıqasynda alǵash ret nemis ás­kerine osy qarý qoldanylyp, kúırete soq­qy berildi. Dybystyq jáne tútindi shash­­kalar, artıllerııalyq snarıadtar, mına­lar men ampýlalar túngi ýaqytta «Ý-2» usha­ǵymen jaýdyń alǵy shebine, qarý-ja­raq ba­zalaryna tastalyp olardyń esin shy­ǵardy, dep jazady.

Ortalyq maıdannyń bas qolbasshysy mar­shal K.Rokossovskıı Shákir Jeksen­baev­­ty Kýrsk maıdanynda sińirgen eń­be­gin joǵary baǵalap, qazaq azamaty jaı­ly Keńes Armııasy Bas áskerı sharýa­shylyq basqarmasyna joldaǵan jaýyn­gerlik minezdemede: «Brıansk maıdany hımııa­lyq qorǵaý bóliminiń bastyǵy polkovnık Shákir Jeksenbaev joldas saıası saýat­ty, adamgershiligi mol, jigerli, óz beti­men durys sheshim qabyldaı biletin tań­daý­ly komandır. О́z isine jaýapty jáne jol­dastyqqa adal. Qoǵamdyq jáne partııa­lyq jumystarǵa belsendi aralasady. Den­saý­lyǵy myqty ári shydamdy», dep jazylǵan.

Keıin marshal K.Rokossovskıı «Sol­datskıı dolg» atty kitabynda: «Maı­dan­ bary­­synda eń qaýipti núktelerge ot­qarý­lar­dy (ognemet) jáne jarylǵysh bótel­kelerdi ornalastyryp, soldattardy hımııa ma­mandary jasaǵan jarylǵysh zattarmen qarý­landyryp, myqty qorǵanys shebin qur­­dyq» dese, keıingi jyldary tulǵanyń áske­rı qyzmeti jaıly zerttegen Sansyzbaı Seıta­qanov aǵamyz: «Mar­shaldyń kitabynda aıtylǵan jaryl­ǵysh bótelke («Býtylochnyı para») deıtin hı­mııalyq jarylǵyshty jasap shyqqan qazaq azamaty Jeksenbaev bolatyn. Bul qos­panyń ereksheligi tanktiń zeńbirek oǵy ótpeıtin shoıyn temirdi qyzdyryp jibe­redi eken», deıdi.

Joǵarydaǵy jetistikterinen keıin Jek­senbaevty Brıansk maıdanynyń bas qol­bas­shysy, general-polkovnık Maks Reı­ter 1943 jyly 10 mamyr kúni joǵary áskerı ataqqa usynady. Polkovnık Shákir Jek­senbaevty Bas shtab Máskeýge shaqyryp hımııalyq qarý mamany retinde esebin tyńdaıdy. Dál esep berip turǵan sátinde radıodan ataqty Iýrıı Levıtannyń «Áskerı-hımııa mamany Shákir Jeksenbaevqa general-maıor ataǵy berildi», degen rýhty úni esti­ledi. Bul 1943 jyly qazan aıynyń 14 kúni bolatyn.

Nemis fashısteri tize búkkennen keıin Jeksenbaev maıdan dalasyn hımııalyq qarý qaldyqtardan tazartý isine atsalysady. Odan keıin 1945 jyly 7 qarasha kúni Qyzyl alańda ótken ataqty sherýde hımııa pol­kyn general-maıor bastap sap túzeıdi. Shákir aǵanyń áriptestermen birge polk bas­tap sherýge shyqqaly turǵan sáttegi fotosy saqtalǵan.

Soǵystan keıin qazaq generaly Odaq­tyń joǵary áskerı oqý oryndarynda us­taz­dyq etken. Atap aıtsaq, Máskeýdegi K.Voroshılov atyndaǵy Hımııalyq shabýyldan qorǵaný áskerı akademııasynda fakýltet bastyǵy, V.Kýıbyshev atyndaǵy Áskerı ınjenerlik akademııasynda kafedra meńgerýshisi, aǵa oqytýshy, sondaı-aq Baýman atyndaǵy Joǵary tehnıkalyq ýchılıshede, I.Lıhachev atyn­daǵy Máskeý avtomobıl zaýytynyń jo­ǵary tehnıkalyq ýchılıshesinde ustaz bolǵany belgili. Bul qyzmetin 1971 jylǵa deıin jalǵastyrady.

Qazaq dalasynda jańa zaman ornaýyna eńbek sińirip, Azamat soǵysy, Uly Otan soǵy­syna qatysyp, áskerı hımııanyń maı­talman mamany retinde Lenın, tórt márte «Jaýyngerlik Qyzyl tý», «Otan soǵysy», «Qyzyl juldyz», t.b. orden-medaldarymen marapattalǵan qa­zaq generaly 1988 jyly 23 aqpanda ómir­den ozdy. Artynda mura bolyp 1985 jyly jaryq kórgen «I gorek dym voı­ny» («Soǵystyń ashy tútini») atty qun­dy eńbegi qaldy. Jalǵyz uly Oleg Jek­senbaev medısına ǵylymdarynyń doktory atansa, 1954 jyly týǵan nemeresi Marına Máskeýde turady.