Aralas jekpe-jek álemindegi eń beldi uıym – UFC (Ultimate Fighting Championship) ekeni esh daý týǵyzbasa kerek. Shtab-páteri AQSh-tyń Nevada shtatyndaǵy Las-Vegas qalasynda ornalasqan áıgili promoýshende saıdyń tasyndaı iriktelgen saıypqyrandar ǵana óner kórsetedi. Ondaı qurmetke bólený úshin túrli halyqaralyq dodada dara talantyńmen tanylyp, kóptegen synaqtan múdirmeı ótýge tıissiń. Al UFC-diń chempıondyq belbeýi tek «myńnan tulpar» shyqqan marqasqalarǵa ǵana buıyrady. Aıtýly uıymnyń muryndyq bolýymen ótip júrgen jarystarda atoı salǵan sportshylardyń bedeli búgingi tańda sharyqtap tur desek, asyra aıtqanymyz emes.
UFC 1993 jyly quryldy. Tusaýy kesilgen kezden bastap óz qataryna álemniń ár qıyrynan myqty jekpe-jek sheberlerin jınap, túrli jarystar uıymdastyra bastady. Osy istiń basy-qasynda áıgili sportshy Rorıon Greısı, ataqty kınorejısser Djon Mılıýs, bıznesmen Art Devı men Bob Meırovıs, prodıýser Kempbell MakLaren jáne medıamagnat Devıd Aızeks syndy baı-qýatty azamattar boldy. Alǵashqy ýaqytta olardyń júlde qory asa qomaqty emes edi. Sol sebepti de dańqy dúrkirep turǵan boksshylar men balýandar UFC-de kúsh synasýǵa asa bir qulshynys tanyta qoımady.
HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta aıtýly uıymdy «Station Casinos» kazınolar jelisiniń qojaıyndary – Lorenso men Frenk Fertıttalar satyp alyp, basshylyq qyzmetke bıznesmen ári boks promoýteri Deın Ýaıtty taǵaıyndaǵannan keıin UFC-diń tasy birden órge domalady. Búgingi tańda kúlli álemde bul promoýshenniń aldyna túsetin eshkim joq. Osy uıymda óner kórsetip, tolaǵaı tabysqa jetken sportshylardyń esimin qazirgi kezde eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin jatqa biledi.
Aralas jekpe-jektiń Qazaqstanda da damyp, órkendep jatqanyna talaı jyldyń júzi boldy. Kezinde respýblıkamyzdyń ár óńirinde «jabaıy jarystardyń» uıymdastyrylǵanyn kózi qaraqty kórermen umyta qoıǵan joq. Ol kezde ne qalyptasqan júıe, ne barshaǵa ortaq ereje bolmady. Árkim óz bilgenin istedi. Qarjyldandyrý jaǵy da máz emes edi. Sportshylardyń sheberlik deńgeıi men tóreshilerdiń biliktiligi de kemshin soqty. Desek te ýaqyt oza sol olqylyqtardyń orny tolyp, birte-birte kósh túzele bastady. El-elde, jer-jerde aralas jekpe-jek ónerin órkendetýge ynta-nıet bildirgen aýqatty azamattar tabyldy. Sondaı jandardyń jomarttyǵynyń arqasynda birqatar óńirde kásibı klýbtar ashylyp, osy baǵyttaǵy qaýyrt jumys jandana tústi.
Jerlesterimiz Qazaqstan aýmaǵynda ótken jarystarǵa qatysýmen ǵana shektelip qalǵan joq. Shet memleketterde uıymdastyrylǵan týrnırlerde jasyndaı jarqyldaǵandar da boldy. Kezinde Dánesh Dúngenbaev, Ardaq pen Beıbit Nazarovtardyń halyqaralyq arenalarda qomaqty tabystarǵa qol jetkizgenin qalyń jankúıer umyta qoıǵan joq. Osydan 10 jyldan asa ýaqyt buryn Almatyda irgetasy qalanǵan «Alash Praıd» klýbynyń sapyndaǵy sportshylardyń da qanjyǵasy maılandy. Atoı salǵandar arasynda Aslan Toqtarbaev, Qýat Hamıtov, Qaırat Ahmetov, Erjan Estanov, Tólegen Aqylbekov, Ermek Tlaýov, Shahmaral Jetpisov, Arman Ospanov jáne taǵy basqa «sen tur, men ataıyn» degen jigitter boldy.
Kezinde álemdegi eń úzdik bestiktiń qataryna engen Sıngapýrdyń ONE Championship uıymynyń jarystarynda Igor Svırıd pen Qaırat Ahmetov qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyryp, altyn belbeýdi ıelengende barsha qazaqstandyq jankúıer bórikterin aspanǵa atyp qýandy. Reseıdiń M-1 promoýsheni uıymdastyrǵan týrnırlerde Arman Áshimovtiń atoı salǵan sátterin kórgende de erekshe shattandyq. Kún sanap bedeli artyp kele jatqan Cheshenstannyń ASA týrnırinde qazirgi kezde Qazaqstannyń birneshe óreni kúsh synasyp júr. Bir kezderi Arman Ospanovtyń ónerine tamsansaq, bul kúnderi Artem Reznıkov, Asyljan Baqytjanuly, Evgenıı Egemberdıev, Nursultan Qasymhanov jáne Qarshyǵa Dáýitbektiń qarqyny qýantarlyq.
Sońǵy derekterge súıensek, bul kúnderi jeńil salmaqtaǵy Artem Reznıkov ASA reıtınginde birinshi oryndy oljalaýda. Eger ol Abdýl-Ázız Abdýlvahabovty utsa, chempıondyq belbeýdi ıelenedi. Iаǵnı Artemniń altyn tuǵyrǵa kóterilýine bir qadam ǵana qalyp tur. Al jartylaı aýyr salmaqtaǵy Evgenıı Egemberdıev pen Asyljan Baqytjanuly úzdikter tiziminde úshinshi jáne besinshi oryndardy enshileýde. Árıne, bile bilgen adamǵa osynyń ózi de eleýli tabys. Oǵan daý joq. Alaıda aralas jekpe-jek óneriniń eń bıik shyńy – UFC ekenin biz joǵaryda aıttyq. Sol sebepti de kópshiliktiń aıtýly kompanııa uıymdastyrǵan jarystarda jeńiske jetken órenderdiń ǵana ónerin bas barmaqpen baǵalaýǵa turarlyq dep esepteýi zańdy.
Allaǵa shúkir, UFC-de kúsh synasyp júrgen qazaqstandyqtar men qazaq jigitteriniń qatary ýaqyt ozǵan saıyn kóbeıip keledi. Sol kóshtiń bastaýynda Jumabek Tursyn tur. 1986 jyldyń sáýir aıynda Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr aımaǵynda týyp-ósken qandasymyz Aspanasty elindegi aıqastarda qarsylas shaq keltirmegen soń álemdegi eń beldi uıym basshylarynyń qyraǵy nazaryna ilikti. 2014 jyly ol úsh jekpe-jek ótkizdi. О́kinishke qaraı, Mark Eddıva, Leonardo Issa jáne Markýs Brımedj syndy sańlaqtarǵa Jumabektiń áli jetpedi. Ol úsheýinen de utyldy. Desek te Jumabek Tursynnyń esimi UFC-de óner kórsetken tuńǵysh qazaq sportshy retinde tarıhta qaldy.
UFC oktagonynda atoı salǵan ekinshi qazaq – Damır Ismaǵulov. Ol Reseı Federasııasyna qarasty Orynbor oblysynyń Pervomaı aýdanyndaǵy Ýdarnyı aýylynyń týmasy. 2017 jyldyń kókteminde M-1 nusqasy boıynsha altyn belbeýdi ıelenip, sodan keıin birneshe márte óz ataǵyn sátti qorǵaǵan soń Ismaǵulov amerıkalyq uıymmen kelisimshartqa otyrdy. 2018 jyldyń jeltoqsan aıy men 2019 jyldyń tamyz aıy aralyǵynda ol úsh ret aıqas alańyna shyqty. Aýstralııanyń Adelaıda, Chehııanyń Praga jáne Qytaıdyń Shenchjen qalalarynda jalaýy jelbirgen jarystarda Aleks Gordjıs, Hoel Alvares, Tıagý Moızıs syndy sportshylardy san soqtyrdy. Osylaısha, Damır UFC týrnırinde jeńiske jetken tuńǵysh qandasymyz retinde óz esimin sporttyq shejirege jazdy.
Al Qazaqstannyń óz órenderi 2020 jyldan beri UFC-de boı kórsete bastady. Bir keremeti, byltyr tórt birdeı otandasymyz aıtýly jarysta ózderiniń tusaýkeser kezdesýlerin ótkizdi. Biraq barlyǵynyń birdeı «qadamy sátti boldy» dep aıta almaımyz. Máselen, asa jeńil salmaq dárejesinde baq synaǵan 23 jastaǵy pavlodarlyq Marııa Agapova byltyr shilde aıynda Hanna Saıfersti «qylqyndyrý» ádisimen utqanymen, tamyzda Shena Dobsonnan ońbaı taıaq jedi.
Kezinde Reseıdiń Fight Night Global tujyrymy boıynsha teńdessiz dep tanylǵan 32 jastaǵy aktóbelik Jalǵas Jumaǵulov UFC-degi eki kezdesýinde de qarsylastaryna upaı sanymen ese jiberdi. Saqa sportshy byltyr jazda Raýlıan Peıva jáne bıyl qysta Ámir Albazıden aılasyn asyra almady. Aqtóbe oblysynyń taǵy bir túlegi Sergeı Morozov ústimizdegi jyldyń 20 qańtarynda Ábý-Dabıde aty ańyzǵa aınalǵan Habıb Nurmagomedovtiń inisi Ýmardan oısyraı utyldy. 31 jastaǵy Sergeı de osydan birer jyl buryn M-1 nusqasynyń altyn belbeýine ıelik etti.
Búgingi tańda UFC-de kúsh synasyp júrgen jerlesterimizdiń arasynan Shavqat Rahmonovty bóle-jara ataýǵa bolady. О́zbekstannyń Sýrhandarııa oblysynda dúnıege kelgen ol keıinnen Qazaqstanǵa qonys aýdardy. 2014 jyldan beri aralas jekpe-jek ónerin serik etip júrgen Shavqat kóp uzamaı eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Bir ǵajaby, qandasymyz 13 kezdesýiniń barlyǵynda aıqyn basymdyq tanytty. Sol básekelerdiń 75 paıyzyn ol birinshi kezeńde-aq aıaqtady.
Byltyr 24 qazanda Ábý-Dabıde Habıb Nurmagomedov pen Djastın Geıdjı tóbeleskende Rahmonov ta oktagonǵa shyqty. 26 jastaǵy órenimiz Brazılııadan kelgen óte tájirıbeli sportshy Aleks Olıverany birinshi raýndta qylqyndyryp tastady. Qazaqtyń qaısar ulynyń osy ádisti oryndaýdaǵy asqan sheberligi uıymdastyrýshylar men bapkerler jáne jýrnalıster men jankúıerler tarapynan asa joǵary baǵalandy. Tipten, jekpe-jek óneriniń qyr-syryna ábden qanyqqan maıtalman mamandardyń aýzynan «Sol keshte Daǵystannyń darabozy Habıbke qaraǵanda, qazaqtyń qaısar uly Shavqattyń oryndaǵan ádisi áldeqaıda áserli shyqty» degen maqtaý sózdi estip, marqaıyp ta qaldyq.
Mine, qazirgi kezde álemniń eń úzdik promoýsheninde kúlli Qazaq eli senim artyp otyrǵan osyndaı saıypqyrandar óner kórsetýde. Desek te biz óz órenderimizdiń UFC-de búgingiden áldeqaıda kóp bolǵanyn qalaımyz. Osydan birer jyl buryn shymkenttik Arman Ospanov pen taldyqorǵandyq Qaırat Ahmetovke qatysty «Áne-mine Amerıkaǵa ketkeli jatyr» degen áńgimeler jeldeı esti. Iá, qazaqtyń qos óreni ondaı da qurmetke laıyq ekenine esh kúmánimiz joq. Ekeýi de uzaq jyldar boıy myńdaǵan jankúıerdi óreli ónerlermen qýantyp júrgen kókjaldar. «Suńqar» atanǵan Armannyń da, «Qara jorǵa» bıleıtin Qaırattyń da namysty qoldan bergen kezderi joq. Biraq bul jospar júzege aspady. Bári sóz júzinde qaldy. Al ýaqyt bolsa, zymyrap ótip jatyr. Qazirgi kezde Ospanov 31 jastan assa, Ahmetov 33 jasty alqymdady.
Bul kúnderi túrli halyqaralyq dodada eleýli tabystarǵa qol jetkizip júrgen jigitter arasynda jartylaı aýyr salmaqtaǵy Evgenıı Egemberdıev pen Asyljan Baqytjanuly jáne jeńil salmaqtaǵy Artem Reznıkovtiń qarqyny kórermender kóńilinen shyǵýda. Bul kúnderi olar ASA uıymynda óner kórsetýde. 36 jastaǵy Evgenıı 15 kezdesýdiń 12-sin (9 nokaýt) óz paıdasyna sheshti. 27 jastaǵy Asyljan 13 básekeniń (9 nokaýt) tek ekeýinde ese jiberdi. Osy kúnge deıin 28 ret oktagonǵa shyqqan 29 jastaǵy Artem 22 márte (17 nokaýt) ústemdik tanytty. Bir aıta keterligi, ol qatarynan segiz jekpe-jekte qarsylastarynan bet qaratapaı utty. Iаǵnı sońǵy úsh jylda Reznıkov eshkimnen jeńilgen emes. Joǵarydaǵy málimetterden-aq esimderi atalǵan úsh jigittiń dáp qazir-aq Amerıkada atoı salýǵa daıar ekenin ańǵarýǵa bolady.
Sonymen qatar jastar býyny ókilderi arasynan Qarshyǵa Dáýitbek, Murat Qasymbaı, Rýslan Sarıev, Muqaǵalı Nesipbaı syndy qazaqtyń daryndy jigitterin aıryqsha atap ótsek, kópshilik bul pikirimizben kelisedi degen oıdamyz. Mine, osy sportshylarǵa barynsha qoldaý kórsetilip, olar aıqas alańynda aıanbaı aıqasatyn bolsa, aldaǵy ýaqytta UFC-de kúsh synasatyn qandastarymyzdyń qatary edáýir kóbeıetini sózsiz. Sol kúndi kórýdi kúlli Qazaq eli jankúıerleri taǵatsyzdana kútýde.