Abaı oblysy qurylǵaly beri óńir ekonomıkasyna serpin beretin mańyzdy jobalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi. Ásirese keńestik kezeńnen qalǵan iri óndiris oryndaryn qaıta jańǵyrtý isi qarqyn aldy. Sonyń jarqyn mysaly – qaıta túlep jatqan Semeı et kombınaty.
Semeı et kombınaty – óńirdegi tamaq ónerkásibiniń tamyry tereń kásiporyndarynyń biri. Tarıhı derekterge súıensek, 1931 jyly ashylǵan kombınat 1937–1938 jyldary shujyq jáne konservi zaýyttary retinde qýatyn arttyrdy. KSRO kóleminde úshinshi orynda turǵan kásiporynnyń Semeı buqtyrylǵan etiniń dańqy keńge jaıylǵany málim. Kombınat ónimderi odaqtyń túkpir-túkpirine ári shetelge eksporttaldy. Semeıdiń buqtyrylǵan eti Polsha, Majarstan, Rýmynııa, Chehoslovakııa, Kýba elderinde tanymal boldy. Sol kezdiń ózinde kásiporynda 10 myńnan asa adam jumys istep, qala men mańaıdaǵy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna septigin tıgizgen. Keıin óndiris orny qýaty jaǵynan Máskeý men Lenıngrad kombınattaryn artqa tastap, Odaq kóleminde aldyńǵy qatarǵa shyqty.
Alaıda naryqtyq qatynasqa ótý kezeńinde kombınat jekeshelendirilip, ár jyldary «Sary Arqa», «Suńqar», «Rýs» ataýlarymen jumys istedi. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýdan keıin óndiris 2001 jyldyń qarashasynda bankrotqa ushyrady. 2004 jyly «Nıkaınvestment» ınvestorynyń qarjysyna jańa qural-jabdyqpen jaraqtanǵan konservi jáne shujyq sehtary qaıta iske qosyldy. Sol kezde kásiporyn kúnine 35 myń dana konservi qalbyryn, shujyqtyń 20-dan asa túrin, tartylǵan et pen tushpara shyǵardy. Munda 400-ge jýyq adam eńbek etti. Áıtkenmen jańa zaman naryqtyq qatynastardyń qarqynyna qaýqar kórsetý qıyn boldy da, aty óshe bastaǵan.
«Daıyn ónim keńes odaǵynyń barlyq derlik qalasyna jóneltilip otyrdy. Kásiporyn negizinen qoı men sıyr etin óńdedi. Kombınattyń mańyzy sol, munda soǵys nemese tabıǵat apaty jaıyna qajet memlekettik qor saqtaldy. Derekterge súıensek, ol qoımada 7 myń tonna muzdatylǵan et, 2 myń banka konservi, 5 myńnan asa shujyq boldy. Atap óterligi, et ónimderinen bólek munda maldan alynatyn albýmın, gematogen, ınsýlın, pepsın, pankreatın, pepton sııaqty medısınalyq preparattar, iri qara sheginen jasalatyn hırýrgııalyq jip te shyǵarylatyn edi. Soıylatyn mal sol kezdegi Semeı, Pavlodar, Taldyqorǵan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynan, Reseıden jáne Mońǵolııadan jetkizildi», deıdi zertteýshi Beısenǵazy Ulyqbek.
Onyń dereginshe, soǵys bastalysymen-aq kombınatqa zor salmaq tústi. Er adamdar maıdanǵa attanǵanda áıelder men jasóspirimder tylda qaldy. Al sehtar toqtaǵan joq. Kerisinshe, ónim kólemin arttyra tústi. Azyq-túliktiń bári tolyǵymen ásker qajetine jiberilip jatty. Sıyr men qoı eti, konserviler, shujyqtyń san túri kúndelikti tonnalap, «Jeńis úshin» uranymen Batysqa jóneltildi, sondaı-aq osynda shyǵarylatyn medısınalyq preparattarǵa degen suranys ta kúrt kóbeıdi. Et jetispeýshiligi sezilgen soń, myńdaǵan bas mal Mońǵolııadan aıdalyp ákelindi.
«Myna sandarǵa nazar aýdaraıyq: soǵys jyldarynda Semeı kombınaty maıdanǵa 100 mıllıon qalbyr buqtyrylǵan et jibergen. О́nimnen bólek et kombınatynyń maıdanǵa dep 100 mıllıon som qarjy aýdarǵany taǵy bar. Sonymen qatar jumysshylar ash-jalańash júrip, áskerı ushaqpen tank jasaýǵa da qarajat jınap bergen», deıdi ol.
Osy az-kem derektiń ózinen Semeı et kombınattyń tarıhta qandaı orny bólek kásiporyn bolǵany túsinikti bolsa kerek. Kezinde aty ańyzǵa aınalǵan kásiporyndy byltyr oblys ákimi Berik Ýálı qaıta jandandyrý úshin ınvestorlarmen kelisip, oblys ortalyǵy mańyndaǵy Shaqaman aýylynan taǵanyn tartqan. Et kombınatyn salyp jatqan «Eurasia Agro Semey» JShS.
«Kásiporynnyń negizgi baǵyty – etti qaıta óńdeý, konservileý jáne azyq-túlik ónimderin óndirý. О́ndiristik qýattylyǵy bir aýysymda 100 bas iri qara mal, myń bas usaq mal soıýǵa, 3 tonna shujyq jáne 5 tonna konservi ónimderin shyǵarýǵa múmkindigi bar. Jalpy óndiristik qýattylyǵy 11 400 tonna daıyn ónim shyǵarmaq. Jobanyń jalpy ınvestısııa kólemi 7,7 mlrd teńge. Qurylys jumysy ótken jyly bastalǵan. Nysandy qyrkúıek aıynda paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr», deıdi jeke sharýashylyq seriktestiginiń mamandary.
Qazir qurylys alańynda 50 jumysshy men 10-nan astam tehnıka jumyldyrylǵany baıqalady. Ákimshilik-turmystyq korpýs, negizgi óndiristik seh pen qazandyq bóliginde qurylys-montaj jumysy qarqyndy júrgizilip jatyr.
Jýyrda óndiris oshaǵyna barǵan óńir basshysy óńirde aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeıtin kásiporyndardy kóbeıtý mańyzdy ekenin aıtqan edi.
«Et kombınatynyń orny óte jaqsy tańdalǵan. Oblys ortalyǵynan 20-aq shaqyrym jerde. Sý, jol, elektr qýaty bar. Oblys qana emes, respýblıka deńgeıinde mundaı aýqymdy et kombınaty joq. Burynǵy Semeı et kombınatynyń brendin endi osy ınvestor qaıta jańǵyrtamyn dep otyr. Biz oǵan zor senim bildiremiz. Onyń ústine bul qaldyqsyz óndiris bolady. Sondaı-aq súıek maıy alynyp, terisi de óńdeletin bolady. Merdigerge qurylys qarqynyn báseńdetpeı, merziminde aıaqtaýdy tapsyramyn», dedi ol.
Joba tolyq iske qosylǵannan keıin 250 jańa jumys orny ashylady dep josparlanyp otyr. Semeıdiń óndiristik tarıhynda ózindik orny bar et kombınatynyń qaıta jańǵyrýy óńir ekonomıkasyna ǵana emes, qala jadyndaǵy eski kásiporyndar sabaqtastyǵyna da serpin bermek.
Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde zamanaýı et kombınaty paıda bolmaı, mal sharýashylyǵyn damytý týraly kez kelgen baǵdarlama nátıje bermeıdi. Bastama óńirdegi mal sharýashylyǵynyń qarqyndy damýyna da yqpal etpek. Jergilikti fermerler men mal ósirýshilerge turaqty naryq qalyptasyp, tipti jaqyn aımaqtar qazirdiń ózinde qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Abaı oblysy