Sapa syn, qyzmet min kótermese qaıtpek kerek?

Onlaında táýekel tym kóp

Jaqynda ǵana Qyzylorda qalasy­nyń turǵyny ınternettegi dúken arqyly 125 myń teńgege kosmetıka satyp al­maq bolǵan. Alaıda satýshy aldyn ala­ tó­lemdi qabyldaǵanymen, taýardy ýáde­li merzimde jibermeı, eleýsiz qal­dy­rypty. Tutynýshy ýákiletti organǵa sha­ǵymdanyp, mamandardyń aralasýy­nan keı­in qarajat tolyq kólemde qaıtaryldy.

Kókshetaýda Instagram arqyly taǵamǵa tapsyrys bergen turǵyn da qolaısyz jaǵdaıǵa tap boldy. Ol 9 290 teńgeni aldyn ala tólegenimen, jetkizý ýaqyty birneshe saǵatqa keshikken. Saldarynan tapsyrystan bas tartqan azamat aqsha­syn qaıtara almaı, tıisti departament­ke júginedi. Nátıjesinde, másele sotqa jetpeı sheshiledi.

«Internetten 259 990 teńgege to­ńa­zyt­qysh satyp aldym. Biraq tehnıkadan alǵashqy kúnnen-aq aqaý shyqty. Taýardy qaıtaryp, aqshasyn talap etkenimen, satýshy dıagnostıka qorytyndysyna sil­tep, bas tartty. Keıin tońazytqyshty ma­ǵan qaıtaryp jiberdi. Kelgen soń, keı jeri maıysyp, zaqym túskenin kórdim. Birden Saýda jáne tutynýshylardyń qu­qyqtaryn qorǵaý departamentine ótinish jazyp, kómekke júgindim. Mamandary arnaıy baqylaý júrgizip, teksergen soń, satýshy aqsham­dy ótedi», deıdi Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń turǵyny.

Mundaı mysaldar jetip artylady. Qalaı degenmen, onlaında táýekel tym kóp. Kózben kórip, qolmen ustap satyp alǵan zatyńdaı bolmaıdy. Saralasaq, keıingi alty jylda jalpy shaǵymdar sany tórt esege artqan. Ashyp aıtsaq, komıtet pen aýmaqtyq departamentter 2020 jyly shamamen 21 myń adamnyń ótinishin qarasa, 2021 jyly ol 25,2 myńǵa deıin jetken. 2022 jyly – 30,2 myń, 2023 jyly – 50,8 myń, 2024 jyly – 62,5 myń, 2025 jyly 83 myń azamat aryzdanǵan. Bul buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish deýge tatıdy.

Sarapshylar dınamıkany otandas­tary­myzdyń ádiletsiz áreketterge beıjaı qaramaı, der kezinde óz quqyǵyn talap etip, múddesin zań aıasynda qorǵaýǵa bel­sendi umtylysymen baılanysty dep otyr. Al oǵan jappaı sıfrlaný, qoǵam­da keń etek alǵan keńes tetikteri sebep. О́ıt­keni SIM Tutynýshylardyń quqy­ǵyn qor­ǵaý komıtetiniń tóraǵasy Bolat Tana­bergenovtiń aıtýynsha, shaǵymdardyń basym bóligi eOtinish, Biryńǵaı ótinishterdi qabyldaý júıesi (BО́QJ), sondaı-aq «jedel jeli» arqyly túsken.

«Jyldan-jylǵa aryz sany 20 myńǵa ósip keledi. Iаǵnı tutynýshylar búginde óz quqyqtary týraly kóbirek aqparattan­ǵan. Olar qandaı jaǵdaıda, qaı organǵa shaǵymdanýǵa bolatynyn biledi. Árıne, keıde óti­nish berý barysynda qatelikter kez­desip jatady. Mysaly, bireýi shaǵym­dy durys jaz­baıdy ne derek­te­ri jetkiliksiz. Onyń ústine, bizdiń quzyretimizge sáı­kes birden tikeleı tekseris uıym­dastyr­maımyz. Áýeli anyq-qa­nyǵy jiti qa­ralady. Osylaısha, bıylǵy al­ǵashqy toqsanda tutynýshylardyń talap-aryz­darynyń 33%-y (7,3 myń óti­nish) qana­ǵattandyryldy. Azamat­tar­dyń eleý­­li bóligine, ıaǵnı 32%-yna (7,2 myń ótinish) quqyqtyq kó­mek kórsetildi, al bir­qatar ótinish bir­le­sip qaraý úshin basqa memlekettik or­gandardyń qaraýyna jiberildi. Shaǵymdar dástúrli túrde bólshek jáne elektrondyq saýda, turmystyq qyzmet kórsetý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne baılanys salalaryna tıesili», deıdi ol.

12 mln teńgeden asa kólemde aıyppul salyndy

Buqaranyń byltyrǵy onlaın saýda-sattyǵy jalpy alys-beristiń 15 paıy­zyn quraǵan. Mynadaı faktini de keltire keteıik: Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ınternetti ıgerý deńgeıi týraly derek­terine nazar aýdarsaq, óńirler arasynda saýdanyń onlaın tetigin Shyǵys Qazaqstan oblysynyń (61,7%) turǵyndary kóbirek paıdalanatyny kórsetilgen. Qaraǵandy oblysy (49,9%) men Almaty (46%), Astana (43,4%) qalalarynyń azamattary da vırtýaldy bazarlarda belsendi. Al Túrkistan (11,1%), Jetisý (12%) jáne Jambyl (14%) oblysynyń halqy oǵan aıtarlyqtaı mashyqtana qoımaǵan.

Azamattar eń kóp satyp alatyn taýar­dyń 71,3%-y – kıim, aıaqkıim jáne sport taýarlary. Odan keıin azyq-túlik (45,2%), kosmetıka (33,2%) jáne úı sharýashyly­ǵy­na arnalǵan taýarlar (33,2%) tur. Dári-dármekke sura­nys ta joǵary – 31,9%. Sóıte tura kóp­shiliginiń sapaǵa kóńili tola bermeıdi.

О́tinishterdiń artýy Almaty, Astana qalalarynda jáne Almaty oblysynda baıqalǵan. Memlekettik baqylaý sheń­berinde aýmaqtyq departamentter 308 kásipkerlik sýbektisin tekserýden ótkizip, 430 ákimshilik is qozǵap, jalpy somasy 12 mln teńgeden asa aıyppul saldy. Qabyldanǵan sharalar nátıje­sin­de azamattardyń quqyqtary 405,5 mln teńgeden asa somaǵa qorǵaldy. Alǵashqy toqsanda 27 rezonanstyq is tirkelipti.

«Tutynýshylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý týraly» zańnyń 42 baby 4-tar­maǵy­na sáıkes kez kelgen tutynýshy taýar sapa­syna nemese sharttaryna baı­lanysty talap qoıýǵa quqyly. Jo­bamen 10 kúnniń ishinde narazylyqqa satýshy jaýap bermese, tekseris júr­gizilip, anyqtalady. El azamattary alǵan taýar sıpattamasy men sapasyna sáıkes kelmese, ony 14 kún ishinde qaıtara alady. Tutynýshylar sanaly ári qaýipsiz tańdaý jasaýy úshin tolyq ári shynaıy aqparat alý quqyǵy da qarastyrylǵan. Osy Zańnyń 25-babyna sáıkes satýshy nemese oryndaýshy satyp alýshyǵa taýar nemese qyzmet týraly qajetti málimetter­di usynýǵa mindetteledi. Buǵan óndirýshi týraly aqparat, quramy, jaramdy­lyq merzimi, paıdalaný erejeleri, baǵasy jáne kepildik kiredi», deıdi Jambyl oblysy Saýda jáne tuty­nýshylardyń quqyqta­ryn qorǵaý depar­tamentiniń bas mamany Seksen Qasymbekov.

Cancel culture fenomeni

Aıtpaqshy, qazir áleýmettik jelide zań oryndarynan buryn úkim kesetin kánsildeý (sancel culture) trendi bar. Tutynýshy quqyǵy buzylǵanda nemese kásipkerdiń ádiletsizdigin kórgende, platforma qaýymy ýákiletti organǵa júgingenshe, bul jaǵdaıdy Instagram, Threads, Facebook-te jarııalap, bıznestiń bedelin bir kúnde túsirýdi áldeqaıda tıimdi kóredi. Tájirıbe qoǵamnyń qytyǵyna tıgen adamdarǵa qatysty qoldanylyp ta júr. Zańger Shahrızada Mádihan bul fenomendi quqyqty qorǵaýdyń bir tetigi deıdi.

«Qazirgi tańda tildik másele aıasynda meıramhanalarda tutynýshy quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty problemalar beleń alyp otyr. Árıne, kez kelgen daýda sýbektıv­ti pikirdiń de orny bar. Degenmen, máse­leni bir­jaqty emes, eki taraptyń ýájin de es­kere otyryp qarastyrý mańyzdy. О́zara quqyqty taptamaý, kez kelgen aza­mattyń zańmen qorǵalatyn múddesi bar ekenin umytpaý qajet. Qoǵamdyq pikir­diń yqpa­ly kúsheıgen qazirgi kezeńde emosııalyq baǵalaý keıde shy­naıy jaǵdaıdy tasada qaldyrady. Sondyqtan aldymen faktilerge súıe­ný, qyzmet kórsetý standartyn jáne naqty kelisimshartyn nazarǵa alý kerek. Bul – ádil sheshim qabyldaýdyń negizgi tetigi. Quqyqty qorǵaý talap qoıýmen ǵana shektelmeıdi, jaýapkershilik mádenıeti­men qatar júrýge tıis», degen maman saý­dada adam quqyǵy «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý tý­raly», Azamat­tyq kodeks jáne «Saý­da qyzmetin retteý týraly» zań sheń­berinde qorǵalaty­nyn jetkizdi.

Mańyzdysy, zań boıynsha árbir tutynýshy sapaly ári qaýipsiz ta­ýar men qyzmet alýǵa quqyly. Iаǵnı satylymdaǵy ónim adam densaýlyǵyna zııan keltirmeı, kórsetilgen sıpat­tama­ǵa saı bolýy kerek. Sonymen qatar esh­kim satyp alýshyǵa qajetsiz qosymsha ta­ýar ne qyzmetti kúshtep usyna almaıdy.

Eger alynǵan ónimniń sapasy kó­ńilden shyqpasa nemese aqaýy anyq­talsa, tutynýshy aqshasyn tolyq qaı­tarýdy, taýardy aýystyrýdy, baǵasyn arzandatýdy nemese kemshilikti tegin jóndetýdi talap ete alady. Sala mamandary tutynýshylarǵa birneshe qarapaıym erejeni ustanýdy usynady.

«Eń aldymen, satyp alǵanyńdy rastaıtyn chek, túbirtek sekildi qujat­tardy joǵaltpaı saqtaý qajet. Ásirese ınternet arqyly nemese bólip tóleý rásimi­men jasalǵan saýdada kelisim talaptaryn muqııat oqyp shyqqan durys. Eger taýardan aqaý baıqalsa, ony fotoǵa ne beınejazbaǵa túsirip alǵan jón. Kóptegen daý aldymen satýshyǵa resmı túrde talap joldaý arqyly sotqa deıingi tártipte sheshýge bolatynyn eskergen abzal», deıdi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń beıindi vedomstvo basshysy B.Tanabergenov.

Qazir halyq qolma-qol saýda-sattyqtan aqyryndap arylyp barady. Qaıtkenmen de, sapa syn, qyzmet min kótermese, tutynýshy quqyǵy óz deńgeıinde qorǵalýǵa tıis.