Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Árıne, oblys eko­nomıkasy men ekologııasynyń ózegine aınalǵan ózendegi bul jaǵ­daı kim-kimge de ońaı tımeıdi. Biraq dál qazir erteńnen úmit­tenip, dán sepken qaýymnyń qaýpi kúsheıip tur.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mamandarynyń dereginshe, bıyl 188,2 myń gektar egin egý mejelenip otyr. Onyń ishinde negizgi daqyl kúrish kólemi byltyrǵydan 5 gektarǵa azaıyp, 84 myń gektarǵa sebiledi. Onyń esesine kókónis-baqsha, malazyqtyq daqyldar alqaby ulǵaıady.

Búginge deıin jańa jońyshqa, maqsary, jazdyq bıdaı men arpa, suly, qant qumaıy tolyq egilip bitti. Jaqyn arada soıa, júgeri, kartop pen kókónis, baqsha ónimderin egý aıaqtalady. Kóktem kesh shyqqandyqtan kúrish dánin sebý sáýirdiń sońǵy onkúndiginde bastaldy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2016-2025 jyldarǵa arnalǵan basseınder men oblystar jaǵdaıynda sýdy paıdalaný lımıtterin bekitý týraly buıryǵy bar. Sol qujat negizinde ár jyly oblysqa egin men ekologııalyq qajettilikter úshin 5 mlrd tekshe metr­­den asatyn sý bólinýi tıis edi. Byl­tyrdan bastap osy buıryqqa «Aral-Syrdarııa» basseındik ınspeksııasy sý paıdalanýshylardyń suranysy men darııa arnasyndaǵy jaǵdaıǵa oraı ózgeris engize alatyn boldy.

Mysaly, bıyl ekologııalyq qajet­tilikke arnalǵan sý burynǵy kólemde qaldyryldy da, eginge arnalǵan 4,1 mlrd tekshe metrdiń 12 paıyzy qys­qardy. О́ıtpeske amal joq, darııanyń saǵa­syndaǵy memleketter de qazir tamshy sanap otyr. Osy kúni Toqtaǵul sý qoımasynyń aıasynda 9,3 mlrd tekshe metr sý jatyr. Bul byltyrǵydan 2,6 mlrd tekshe metrge az. О́zimizdegi Shardaranyń sharasynda jınalyp turǵany 4,5 mlrd tekshe metr. Oǵan Kóksaraı sý rettegishindegi 1,5 mlrd tekshe metrdi qosyńyz. «Osyǵan da shúkir» dep kóńil jubatqymyz kelgenmen de Shardaraǵa bıyl joǵarydan túsetin sýdyń kúrt azaıyp ketkendigi kóńildegi kúdigimizdi qoıýlata túsedi.

– Eger Shardaraǵa vegetasııalyq kezeńde taǵy 2,5-3 mlrd tekshe metr sý túspese, onda jaǵdaı ońalyp ketedi dep aıtý qıyn, – deıdi «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Jorabek Ernazarov.

Qazir Shardaradan darııa arnasyna sekýndyna 250, al Kóksaraıdan 300 tekshe metr sý túsip, oblys shekara­syna sonyń 490 tekshe metri jetip tur. Byltyr mamyr aıynyń alǵashqy on­kúndigine deıin egistik alqaptardy sýa­rýǵa 1 mlrd 73 mln tekshe metr sý alyn­ǵan, qazirgi kólem – 835 mln tekshe metr. О́tken jyly osy merzimde Qy­zylorda sý torabynan sekýndyna 110 tek­she metr sý ótken, qazir ol 70 tekshe metr­ge túsken. Mamandardyń aıtýynsha, bul prob­lema dál qazir memleketaralyq ko­mıssııa otyrysynda talqylanyp jatyr.

Oblysta egis sharýashylyǵyn árta­raptandyrýǵa túrtki bolyp otyrǵan má­seleniń bastysy da osy sý tapshylyǵy. Sońǵy jyldary Shıeli men Jańaqorǵan dıqandary kókónis-baqsha ónimderin tamshylatyp, al qazalylyqtar júgerini jańbyrlatyp sýarý ádisine kóshken.

Dál osyndaı tapshylyq 2008, 2014 jyldary baıqalypty. Al 2017 jyl­dyń kókteminde sekýndyna túsken 800-1400 tekshe metr sý arnaǵa syımaı abyrjytqany bar. Oblystyq tabıǵat­ty retteý jáne tabıǵı resýrstar basqar­masynyń basshysy Baýyrjan Shámenov osyndaı sátte artyq sýdy jınap alýdyń mańyzdylyǵyn aıtyp otyr. Oblys aýmaǵynan jalpy syıymdylyǵy 2,3 mlrd tekshe metr sý jınaıtyn 6 sý qoı­masyn salý josparlanyp otyr eken. Olardyń keıbiri darııa arnasynan tikeleı sý almaıdy, qashyrtqy sýdy jınap, ol shabyndyq alqaptardy sýlandyrý, balyq sharýashylyǵyn damytý úshin paıdalanylady. Keıbir jobalardyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenip, memlekettik saraptamaǵa jiberildi.

Jýyrda oblysqa Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń sapary bary­synda taǵy bir túıtkildi másele sheshi­min tapty. Oblys bıýdjeti arqyly Aral aýdanyndaǵy Amanótkel aýyly mańynan sý torabyn salýdyń joba-sme­talyq qujattamasy men tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jasalyp, ony júzege asyrý respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarastyrylatyn boldy.

Qamystybas – Aqshataý kólder júıelerindegi sý deńgeıin ustap, toltyryp otyrýǵa múmkindik beretin joba. Bul Syr tabıǵatyn qorǵaýdaǵy úlken qadamnyń biri bolmaq.

Qyzylorda oblysy