Tegimizdi jazýdy qashan túzeımiz?

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń 1996 jylǵy 2 aqpandaǵy №2923 Jarlyǵy osy máseleni sheshýge arnalǵan bolatyn. Ulty qazaq azamattar tegi men ákesiniń atyn atal­ǵan Jarlyqta kórsetilgen tártippen jaza bastady. Ár azamattyń ákesiniń aty­na baılanysty eshqandaı másele týyndaǵan joq. «Ovıch», «ovna» degen affıksterdiń ornyna «uly» nemese «qyzy» sózderi qosylyp birge jazylatyn boldy. Men ózim de «Islamovıch» degen ákemniń atyn «Islamuly» dep ózgerttim.

Sol kezde buqaralyq aqparat qu­ral­­dary azamattardyń aty-jón­derin qazaqylandyrý úderisin keńinen ja­rııalady. Tuńǵysh Prezıdenti­miz – Elbasy Nursultan Nazarbaev Jar­lyqtyń qoldaný tártibi týraly óz oıyn kópshilikpen bólisti jáne Memleket basshysy retinde búkil álem qoǵamdastyǵyna tanymal bol­ǵan­dyqtan, óz tegin ózgertýge bolmaıtynyn túsindirip aıtty.

Biraq bul jalpyulttyq máseledegi belsendilik uzaqqa sozylmaı báseńdeı bastady. Búgingi tańda tipti is-qımy­ly­myz tyǵyryqqa tirelgendeı, múl­dem toqtap qaldy dep aıtýǵa bolady. Atalǵan Jarlyqtyn oryndalýyn eshkim baqylap otyrǵan joq. Ulty qazaq azamattardyń kópshiligi sol baıaǵy «ov», «ev», «ın»-men júr.

Ulttyq máseleni jıi kóteretin «Egemen Qazaqstan» gazetinen men osy taqyrypta sońǵy eki jylda eki maqala oqydym. Biri «Aıtaıyn degenim...» aıdarymen zańger-pýblı­sıst Naqypbek Sádýaqasovtyń «Ata-tegimizdi qazaqı jazý – patrıotızm nyshany» maqa­­lasy (2020 jylǵy 30 maýsym), ekinshisi – Nazar­baev Ýnıversıtettiń profes­sory, fılologııa ǵylymdarynyń kan­­dı­­­daty Jazıra Aǵabekqyzynyń «Ataý­­­lar men esimder – eldiktiń bel­gisi» maqalasy (2019 jylǵy 18 qazan).

Eki avtor da, ásirese, Jazıra Aǵabek­qyzy, qazaqı aty-jónimiz týraly tereń taldaý jasap, shet memleket­terdiń tájirıbesin keltirip, naqty usy­nystar jasaǵan. Patrıottyq sezim­di oıatýǵa da tyrysqan. Ǵalymdar men mamandardy pikir alysýǵa shaqyr­ǵan. Biraq bul avtorlardyń usynys­tary shól dalada adasqan jalǵyzdyń janaıqaıy tárizdi eshkimniń qulaǵyna jetpegen sııaqty. Ún joq!

Joǵaryda atalǵan Jarlyqta azamattardyń tegi men ákesiniń atyn qazaqsha jazý tájirıbesin qazaq hal­qynyń qalyptasqan tarıhı dás­túr­­l­erine sáıkes keltirý qajettigi aı­tyl­ǵan. Bul rette ultymyzdyń erek­­sheligi – kósemdigimen, erligimen, she­shen­digimen dańqy shyqqan tarıhı tul­ǵa­­lardyń bári de óz esimderimen bel­­gili ekendigin eskergenimiz abzal. Sol dás­túrdiń jalǵasy retinde eli­miz­diń bas qalasy Nazarbaev emes, Nur-Sultan atanýyn aıtýǵa bolatyn shyǵar.

Al Amerıka Qurama Shtattarynyń astanasy Vashıngton eldiń tuńǵysh Prezıdentiniń tegimen atalǵan, al onyń aty – Djordj. Aǵylshyndar, nemister, fransýzdardyń attary men tekteri ártúrli maǵynany bildiredi, sondyqtan tekteri jalǵaýsyz jazylady. Tekteri jer-sý ataýynan, ata­larynyń mamandyqtarynan, qolóner kásibinen paıda bolǵan – usta, baq­tashy, t.b. Mysaly, aǵylshynsha Smıt, nemisshe Shmıdt. Degenmen, álem­degi ulttardyń kóbi tekterindegi jalǵaý­larmen erekshelenedi. Armıandarda «ıan», grýzınderde «dze», «shvılı», lıtvalyqtarda «skas»...

Jarlyq shyqqannan beri keńi­rek qoldanyp kele jatqan nusqa – azamat­tyń teginiń túbirlik negizin qaldyryp, «ov», «ev», «ın» affıks­terdi alyp tastaý. Biraq bul nusqa onsha taramady. О́ıtkeni onyń olqylyǵy bilindi. Mysaly, Arman Maqsat, Erlan Nurlan, Marat Murat, Erkin Esen ... Aty qaısysy, tegi qaısysy ekenin bilmeısiń.

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Muhambet Kópeev «О́mir ıirimderi» kitabynda ulttyq dástúrge súıene otyryp, nege tegimizdegi «ov», «ev» degen­derden arylmaımyz dep saýal qoıǵan bastamashylardyń biri bol­ǵanyn jazady: «Jarlyq shyq­qan soń «О́zim osy bastamany kóter­gen­dikten, artqa sheginýge jol joq qoı, elimizdegi eń alǵashqy azamattardyń biri bolyp, «ev» - ten óz erkimmen bas tartyp, jańa pasport alǵanda famılııamdy «Kópeı» dep jazǵyzdym. Munyń qyzyǵyn keıin kórdim. Qaı jerge, qaı toıǵa barsam da eldiń bári: «Kópeke, Kópeke» dep, sóz beretin, amandasatyn boldy. «Jigitter, Kópeı – meniń ákemniń ákesi. Meniń atym – Muhambet» dep qansha eskertsem de bolmaıdy. Tipti ekinshi ret saı­laýǵa qatysqanymda «Mynaý buryn­ǵy Kópeev pe, álde, basqa ma?» dep jurt­tyń shatasyp jatqanyn da kórdim. Bálkim, «ev» degendi aldyrtyp tas­taǵanda famılııany «Kópeı tegi» dep jazdyrǵan durys pa edi? Mundaı shatasyp júrgender áli az emes. Sóıtip, 5-6 jyl «Kópeı» bolyp júrdim de famılııamdy qaıtadan «Kópeev» etip ózgertýge májbúr boldym».

Naqypbek Sádýaqasov ta Muhambet aıtqandaı úlgini usynypty. Mysalǵa keltirgeni – Asqar Sársenuly Juma­baıtegi. Biraq ol tegi degen sóz fa­mılııa ekenin umytyp otyr. Sádýa­qasov­pen kelissek, mysalǵa keltirgen aty-jóndi bylaı jazýymyz kerek: Asqaraty, Sársenákesinińaty, Juma­baıtegi. Orys tilinde: Askarımıa, Sár­senotchestvo, Jumabaıfamılııa. Tavto­logııaǵa jol bermeýimiz kerek. Demek bul nusqa ómirsheń emestigin kórsetti.

Taǵy bir tek retinde qoldanyp júrgen tásil – túbirlik negizge «uly», «qyzy» degen jalǵaýlardy qosyp jazý. Bul tásilge baılanysty Naqyp­bek Sádýaqasovtyń maqalasyna kiris­pe sóz retinde keltirilgen bedeldi maman Telqoja Januzaqovtyń «Qazaq esimderiniń tarıhy. Lıngvıstıka­lyq jáne tarıhı-etnografııalyq taldaý» kitabynan úzindini qaıtadan esterińizge salǵandy durys kórip otyrmyn: «Qazirgi qazaq famılııa­lary eki túrli tulǵada kezdesedi. Onyń basym kópshiligi orys tilindegi famılııalyq jurnaqtar (-ov, -ev, -ova, -eva, -ın, -ına) arqyly jazylyp qalyptasqan. Al ekinshi túri «uly» sózi­niń qosylýy arqyly jasalǵan. Bul – óte ónimsiz tásil. О́ıtkeni «uly» sózi arqyly jasalǵan famılııalar, birin­shiden, óte sanaýly, tym sırek kez­desetin bolsa, ekinshiden, olar for­masy jaǵynan famılııadan góri áke aty­na beıim turady. Sondyqtan bular «jar­tylaı» famılııa qyzmetin atqarady».

Dálirek aıtqanda, Jarlyqta aıqyn kórsetilgen – ákeniń atyn jazǵan kezde azamattyń jynysyna qarap «uly» nemese «qyzy» sózderi qosylady. Nazar aýdaryńyzdar: tegine emes.

Ár azamattyń aty-jóni úsh ataý­dan quralady: aty, ákesiniń aty, tegi. «Uly», «qyzy» sózderin túbir­lik negizge qosyp tek retinde qoldana­tyndar otbasylyq tarıhtyń qalyp­tasýyn qıyndatady, úlken atalary umytyla bastaıdy.

Qazaq eliniń HH ǵasyrdaǵy eń dańqty batyrlarynyń jáne ekin­shi dúnıejúzilik soǵystaǵy daryndy qolbasshylardyń biri Baýyrjan Momyshulynyń ómiri – bárimizge ónege. «Arpalys (Volokolamsk tas joly)» kitabynyń avtory Aleksandr Bek batyrmen tanysqan kezde túsin­beı qalyp: «Ǵafý etińiz, famılııańyz qalaı jazylady?», dep suraǵan. Oǵan Baýyrjan Momyshuly: «Meniń famılııam joq» dep jaýap bergen. Keńes armııasynda general ataǵyn almaǵan jalǵyz dıvızııa komandıri Baýyrjan Momyshuly shyǵar. Tegin Momyshev dep jazdyrǵan bolsa, ol ataqqa jeter me edi, kim bilsin...

Sonymen, ulty qazaq azamattar­dyń aty jáne ákesiniń aty jóninde eshqandaı qıyndyq joq dep qorytyn­dylaýǵa bolady. Sheshilmeı turǵan másele – ata-tegimizde. Meniń kópshi­likke usynatyn birneshe nusqam bar. Olar ózimizdiń tarıhı dástúrimizge negizdelgen. Muhambet Kópeev este­likterinde týǵan-týysqandary týraly aıtqanda «Meniń ákem atadan jalǵyz bolǵanmen, anadan ekeý edi. О́ıtkeni Úrtaı ájem alǵashynda Boranbaı­dyń Eńsebaıy degen kisige turmysqa shyǵyp, odan Aqnazar esimdi bala súıgen», dep jazady.

Aqyn Ábdirashev Jarasqan ózin Ábdirashtyń Jarasqany dep aıtatyn. Bul jaǵdaıda «dyń», «tiń» degen jalǵaýlardy kórip otyrmyz.

Osy oraıda jazýshy Dýlat Isa­bekovtiń bir suhbatynda aıtqan sózderi eske túsedi: «Men áli Isa­bekov bolyp júrmin. Aty-jónimizdi qazaqylandyrsaq , esimiń men ata-tegiń birdeı bolyp ketedi. Kóp adam naq osy máselede shatasyp jatyr. Odan bólek, qazaqtyń keıbir esimderi jigitke de, qyzǵa da ortaq bolyp keledi... «Ov»-tan arylyp, ulttyq aty-jónimizge ultymyzdy aıqyndaıtyn bir nárseni jalǵaý qajettigin moıyndaıtyn kez keldi».

Degenmen, «dyń», «tiń» jalǵaý­lary «uly», «qyzy» degen sózderdiń balamasy, ákeniń atyn bildiredi. Boranbaıdyń Eńsebaıy ornyna Boranbaıuly Eńsebaı, Ábdirashtiń Jarasqany ornyna Ábdirashuly Jarasqan desek, aıyrmashylyǵy joq.

B. Momyshuly aıtqandaı, teksiz qalyp júrmeıik. Jarlyqta tegi men ákesiniń aty bólek bolǵany kózdelgen. «Ov» degen jalǵaýmen jazyl­ǵan tegimiz, mysalǵa, Jumabekov, «kimniń?», «kimdiki?», «kimnensiń?» degen suraqtarǵa jaýap beredi. Qazaqshaǵa aýdarǵanda Jumabekov Jumabekovtiń, Jumabekovtiki. Nemese Naýryzbaıdyń, Esjannyń, Bolattyń ...

Tegimizdi «tiń», «tiki», «dyń», «nyń» degen jalǵaýlarmen jazýǵa bolady. Biraq Jumabek meniń atam, men Jumabektiń nemeresimin, atamnyń urpaǵymyn, al Islamnyń ulymyn, Islamdikimin. Jumabektikimin deýge de bolady. Biraq Islamdiki ekenimdi Islamuly dep jazylǵanym anyq kórsetip tur.

«Babalar sózi» shejirelik jyr-ańyzdarda, mysaly, mynadaı óleń joldary bar:

«Bóribaıdan Qydyráli beseý týdy,

Qydyráli Bóribaıdyń jolyn qýdy...»

Biz jeti atamyzdy eske alǵanda tómendegishe tizbekteımiz. Mysalǵa ózim­di keltireıin: Malqaradan Baı­murat, Baımurattan Arǵynbaı, Arǵynbaıdan Jumabek, Jumabekten Islam, Islamnan Ońalsyn.

Ulty qazaq azamattardyń tegin úlken atalarynyń bireýinen alýy – qalyptasqan tájirıbe. Sondyqtan meniń aty-jónim Ońalsyn Islamuly Jumabekten dep jazylǵany durys dep esepteımin. Basqa túbirlik negizderdi alsaq, «Naýryzbaıdan», «Súleı­mennen», «Esjannan», «Bolattan»...

Ulty qazaq azamattardyń tegin «ten», «dan», «nan», «nen» degen jalǵaýlarmen jazýdy usynamyn. Bul jalǵaýlar «kimniń urpaǵy?», «kimnen taraǵan?», «tegi qandaı?» degen suraqtarǵa tolyǵymen jaýap berip, ultymyz qazaq ekenimizdi aıqyn kórsetip turady. Biz qutyla almaı júrgen «ov», «ev», «ın» affıks­terinen esh jeri kem emes. «Shvılı», mysalǵa, eke ese uzyn.

Ulttyq mańyzy bar aty-jónimiz týraly máseleni otyz jyl boıy sheshe almaı júrgenimiz – eldigimizge syn. Dýlat Isabekov joǵaryda aıtylǵan suhbatyn 2008 jyly mamyr aıynda, ıaǵnı osydan 13 jyl buryn bergen. Biraq Isabekov áli Isabekov, Jumabekov áli Jumabekov.

«Eshten kesh jaqsy». Usynysymdy qoldaýǵa shaqyramyn. Qulaǵymyz úırenedi. Ulty qazaq azamattar­dyń tegi men ákesiniń atyn jazý másele­sin túbegeıli sheshý úshin mynadaı usy­nysym bar: memlekettik deńgeıde arnaıy jumys toby qurylsa, jumys toby­nyń quramyna ǵalymdar, aqyn-jazý­shylar, memlekettik, koǵamdyq organ­dardyń ókilderi, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri shaqyrylsa. Jumys toby ulty qazaq azamattardyń tegin (óz aty jáne ákesiniń aty suraq týdyr­maıdy) jazýǵa baılanysty jańa resmı qujattyń jobasyn ázir­lese. Sonymen qatar jumys toby qol­­danys­taǵy zańnamaǵa ózgerister, tolyq­tyrýlar men qosymshalar ázir­leýge bastamashy bolsa.

Únime qulaq asasyzdar ma, aǵaıyn, qoǵam, memleket?

Ońalsyn JUMABEKOV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri