«Kisige bilimine qaraı bolystyq qyl...»

Al mysyqtileý pysyqtar óziń­di zymııandyqpen, aıla­kerlikpen, jaǵympazdyqpen qaqpanyna túsirip, belgili bir jetistikterge jetse, ol óziniń aınalasyn qoıan­júrekterge toltyrady, jaman­shylyǵy shyrmaýyqsha shyrmap, bıtshe órip, qoǵamdy da, zamandy da ishteı shiritip, teris jolǵa bas­taıdy. Daýylsha údep, jalǵandy jalpaǵynan basyp, nesheme alýan jaqsylyqtarǵa keneledi. Qa­ra jurt qarǵasa da, «borsyq ur­ǵan saıyn semiredi» degendeı, ryz­dyq-nesibesi ońynan úıiriledi, sasyq baılyqtyń qojasy atanady.

Jany da, ary da, qoly da taza shynaıy lıderdiń maqsaty – qı­syqty túzetetin jańalyqqa qumar ádildiktiń shamyn ustaǵan sanaly maqsatkerdi, halyq taǵdyryn, keleshegin oılaıtyn júregi ma­hab­batqa toly izgi minezdi, táji­rıbeli meıirbandy taýyp-tanyp, túzý, durys jolǵa salǵan jón degendi qýattaıdy.

Abaıdyń osy bir kósem de kó­sheli pikiri úndi halqynyń kóne jádigeri «Bes báıitte» (ıaǵnı «Pan­chatantrada») bylaısha tup-týra aıtylǵan: «Opasyzǵa kórsetken qurmet, jamanǵa etken jaqsylyq, sanasyzǵa bergen tárbıe, senimsizge aıtqan syr – osynyń bári bosqa ketken paıdasyz eńbek. Jemisi ashy aǵashqa bal jaqsań da, maı jaqsań da jemisi ashy kúıinde qalmaq. Jaqsy adammen dos bolsań, jaqsylyqqa kezigesiń, al paryqsyzben dostasý pálege ushyratpaq. Bul jaǵdaı jel tárizdi – sasyq zattyń ústinen ótken jel sasyq ıisti taratyp múńkitedi, hosh ıistiń ústinen ótken jel, ony ózimen birge ilestiredi». Rasynda, qoǵam jetesizderden, bilgishsingenderden, ishmerez­der­den, sýaıttardan, buzyq pı­ǵyldy keraýyz aramzalardan, kól­deneń kók attylardan ada bolsa, sáýlettener edi-aý!

Abaıdyń poezııalyq paıym­daýlary – ómir tájirıbesi men oı­lanýdan týǵan meılinshe maǵy­naly qaǵıdattar.                 

Jasymda albyrt óstim,

oıdan jyraq,

Aqylǵa, aılaǵa da jaqtym

shyraq –

degeninen syrqat qoǵamnyń der­tine daýa, eldi gúldendiremin de­gen jantalasqan áreketterin kórýge bolady. Dushpanyn jeńe de bildi, kóndirdi de, keıde upaıynan da utyldy. Adamshylyq jolyn, ádilet jolyn, tálimgerlik jolyn taǵdyrynyń temirqazyǵy etti.

Kúshik asyrap, ıt ettim

Ol – baltyrymdy qanatty.

Bireýge myltyq úırettim,

Ol – mergen boldy,

meni atty.

Abaıdyń ómir-tirshiliginde osyn­daı bir satqyndyq, opa­syzdyq bolǵany málim. Halyq ómi­rinde, el ishinde mundaı kórik­siz, jeksuryn áreketter ejelden-aq bar.

Ortaǵasyrlyq qypshaq aqy­ny Sáıf Saraıda mynadaı támsil­der bar eken.

Bir ataqty balýan úsh júz al­pys túrli kúres tásilin bile­tin edi. Ár kúni ártúrli tásildi qol­danatyn. Shákirtteriniń ishinen bir kórkem jigitke yqylasy aýyp úsh júz elý toǵyz túrli kú­res tásilin úıretti. Jigit bıik dárejege jetip, abyroıy asqaq­ta­dy, bul elde qandaı balýan bar edi, barshasyn jyqty, jas naý­sha patshaǵa kelip, jer óbip tu­ryp: «Ustazymnyń mende tárbıe haqy bar, qýat jáne ónerde odan artyqpyn», dedi.

Bul sóz patshaǵa unamady. «Kú­restirińder!» dep buıyrdy. Arena daıyndady. Memleket qaıratkerleri, ámirler men ýázir­ler, aqsúıekter men myrzalar jınaldy. Jigit esirik pil sııaqty arenaǵa shyǵyp: «Temirden taý bolsa da jerinen qoparǵaımyn», dep dandaısydy. Ustazy (munyń) kúsh jaǵynan artyq ekenin bil­di. Ol bir tásildi budan jasyryp edi, sony amalǵa keltirdi. Jigit qorǵana almady. Jigitti kóterip, aýadan jerge urdy. Halyq shýlap ketti.

Sultan: «Ustazyna shapan jaýyp, syılyq berińder», dedi. Jigit­ke: «Sen ustazyńmen talastyń. Odan eshteńe shyqpady», dep ki­ná­lady. Jigit: «Ol menen kúsh ja­­ǵynan basym bolmady, bálkim, kú­res tásilinen bireýin jasyryp qal­ǵan, sol arqyly jeńiske jet­ti», dedi.

Ustazy: «Báli, ol tásildi búgin úshin jasyryp edim». О́ıtkeni danyshpandardyń: «Dosyńa sondaı dárejede járdem et, keıin dushpan bola qalsa, seni jeńe almaıtyn bolsyn» degen sózi bar», dedi.

Iа bolmasa:

Ne opa joq bul álemde,

Ne kisi qylmady

jahanda ony.

Menen oq atýdy úırenip

ketken,

Sońynda qyldy ol

nysana meni.

Adam – jumbaq, sebebi túr­li teris minezdi (aramdyq, zalym­dyq, sóz tasýshylyq) jasy­ryn us­taıdy, búrkemelep kórset­peı­di. Bu da álimsaqtan bar-aý. Ábý Na­syr ál-Farabıdiń kór­se­týinshe, «biz naqty senimdi bol­maǵandyqtan jaqsy dep oılap júrgen adamymyz sumpaıy ári ótirikshi bolyp shyǵýy múmkin nemese ózimizdi aldap, mazaq etip júrgen adamdy bilmeı qoldap júrýimiz de yqtımal.

Qaı dáýir, qaı zaman bolmasyn jaqsy qaýym, ádiletti orta bar. Munyń jaı-mánisin onyń «qaısybir salada oń nátıjege qol jetkizýge qabileti mol adam qabileti joq adamǵa basshy bolady» deıtin aforızmi dáleldeıdi.

Meıirban kórgendiler jaqsy­lyq, qaıyrym jasaýǵa jaratylysynan beıim. «Jaqsylyq ja­saǵan adam jasaǵanyn sol sát­te umytýǵa tyryssyn. Jaqsylyq kórgen adam ony eshqashan esi­nen shyǵarmasyn», «Adamǵa jaq­sy­lyq etseń qarymta kútpe» dep málimdeıdi (Á.Derbisáli. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń na­qyl sóz­­deri men ǵıbratty oılary. «Egemen Qazaqstan», 08.01.21). Qazaq­ta «Balyq berseń baı­lap ber, basy-kózin shaınap ber» degen ǵıbratty sóz Fa­ra­bı oıymen úılesedi. Jaq­sy­lyq etseń bálsinbe, buldanba, talap­kerdiń moınyna minip alma, dá­metpe deıdi. Shyndyǵynda, zııaly­sy­maqtar ómir boıy istegen jaqsy­ly­ǵyn toqyldaqtyń toq-toq daý­syn­daı kórgen saıyn qa­qyl­dap mazalaıdy.

1989-1992, 1993-2003 jyldar­da Chehııa Prezıdenti bolǵan Vas­lav Gavel 1990-jyldyń 1 qań­tarynda Chehoslovakııa hal­qyna arnaǵan «Bizder ýlanǵan mo­ral­dyq ortada» degen zarly, muń­ly úndeýinde eshnársege senýden qaldyq, bir-birimizdi joqqa shy­ǵaramyz, moıyndamaımyz, shyn pikirimizdi búrkemelep, ora­ǵytyp, ótirik aıtamyz, ózim­shilmiz. Mahabbat, dostyq, jana­shyrlyq, baıyptylyq ne­­me­se keshirimpazdyq kóne za­man­­­dardan úzilmeı kele jat­qan tereń maǵynalylyǵyn jo­ǵalt­ty, totarıtarlyq júıe men mashı­nanyń qurbany boldyq dep kúıinip aıtqan.

Aıtsa aıtqandaı, Máshhúr Júsiptiń «Saıtannyń saýdasy» deıtin mysalynda bireý úsh bir­deı esekke «ótirik-ósek», «jala-pále», «qysastyq-qııanat» artyp ap, qan bazarǵa ekpindep bara jat­qanda, onyń kóztanysy «muny ne isteısiń?» dep shoshyna aıtypty. Sonda ol kór de tur munyń bári pyshaq ústinde tarap ketedi depti.

Dál qazir dóńgelengen dúnıe beımálim soıqan indettiń, trage­dııanyń qursaýynda. Tuıyqqa tirelý, qurdymǵa jutylý, azǵyn-tozǵyn kúıge túsý bir adym jerde sııaqty. Adamzattyń qasiretke dýshar bolýy – gýmanızmniń, patrıotızmniń álsireýinen be, álde dúnıeqońyzdyqtyń, Abaı­sha aıtqanda, «beıili kedeı baı­lardyń» órship ketkeninen be, ıa bol­masa eldiń aldynda júr­gen­derdiń «bilimine qaraı bo­lystyq qyl­maı», qýlyq-sumdyǵy mol to­ǵyshar júgensiz jalpyldaq qýyr­shaq sýmaqaılardy qaptatyp ji­bergendikten be, álde el tal­qy­sy men tarazysynyń quny ket­keninen be?.. Buǵan bir ǵana dá­le­limiz – vaksına jaıynda san-saqqa júgirip qańǵyrǵan jurt­tyń aqyl-esin jańyldyrǵan, qula­ǵyn sarsytqan qańqý jel sózder. Bul rette Ál-Farabıdiń oı júgirtý qýaty men joǵary tájirıbelik aqyl­ǵa ıe basshy halyqtyń kóki­rek kózin sóz arqyly ashyp, jol kórsetýi, oıshyldyq qasıeti jo­ǵary dárejede bolý kerek deı­di. Endeshe, el sasqanda kóp dań­ǵaza-dabyraǵa, jelókpelikke be­rilmeı, salıqaly minez, kór­kem ónege tanytqany abzal. Ata­­larymyzdyń «qyryq jyl toq­shylyq joq, qyryq jyl mol­shy­lyq joq» degeni bar ǵoı jáne de Uly dalanyń uly qasıet­terin – dástúrin, tilin, dinin, sharýa­shylyq-kásibin, ónerin, ónegeli qaǵıdattaryn ustaný, jetildirý – Máńgilik El órkendeýiniń negizgi sharttary.

Abaıdyń uly qaǵıdaty: adam balasynyń izgilik joly, kisi­lik kelbeti, tolyq adam beınesi. Abaı­dy «qazaqtyń jalǵyzy» dep ta­nyǵan Álıhan Bókeıhan: «О́zin ózi qasqyrsha shaýyp otyr­ǵan jurtta oqý, sheberlik bol­maı­dy» dep shúıligip aıtqan («Bas qosý týrasynda» deıtin maqa­lasynan). Qazir aqyldasý, pikirlesý, tájirıbe bólisý degen atymen joq. Tyńdaıtyn qulaq, uǵatyn zerde, peıil-qulyq ta joq. Olarǵa kiná da qoıýǵa bolmaı­dy, óıtkeni atkópir qoqystan úıilgen materıaldardyń astynda yńyrsyp-tunshyǵyp jatyr. Sonda qaıdaǵy sheberlik? «Jyr­tyq eringe ketik tostaǵan» degen osy. Ulttyń uly sýretkeri Jú­sipbek Aımaýytulynyń: «Qazaq­qa zor keýde aqsúıektiń, aqsha je­gish jaltyraýyq sheneýniktiń, sulý sózdi qurǵaq bettiń keregi joq, adal kúshimen ógizdeı órge súı­reıtin jumysshy kerek» de­geni HHI ǵasyrdyń tórinde de kó­keı­kesti.

Jınaqtaı aıtqanda, el bolamyz desek eńbekshildigimen, zeıin-zerektigimen, elgezektigimen erekshelengen estilerge bilim-ǵylymnyń, óner-kásiptiń esigin erkin ashýǵa tilegimizben de, júre­gimizben de, aq adal isimizben de qoldaý abzaldyq bolar edi.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor