Eýropanyń ekonomıkadaǵy úlesi tómendeı me?

1989 jyly temir perde tú­rilgen kezde qazirgi tańda Eý­ro­­palyq odaq quramyna engen mem­­le­ketter men Ulybrıtanııa ja­han­dyq ishki jalpy ónim kólemi­niń (satyp alý qabileti parıteti tur­ǵy­synan qaraǵanda) 27,8 paıy­­zyn óndirdi. AQSh úshin bul kór­setkish 22,2 paıyz edi. Al Qytaı­da 4 pa­ıyzdan aspaıtyn ári ol ekonomı­kalyq qýatty el sanalmaıtyn.

Sodan bergi otyz jylda Eýro­palyq odaq pen Ulybrıtanııa álemdik ishki jalpy ónimniń 16 paıyzyn ǵana qurap, Amerıkadan (15 paıyz) sál ǵana alda tur. Qytaıda úlken ózgeris bolyp, Batystaǵy áriptesterin shań qaptyrdy. Qazir ol jahandyq ónimniń 18,3 paıyzyn shyǵarady.

Koronavırýs pandemııasy bul úderisti jalǵastyrmaq. Qys­­qa resessııaǵa qaramastan, AQSh daǵ­­darysqa deıingi óndiris deń­geıin bıyldyń ózinde-aq basyp ozady. Qytaıdyń ekonomıkalyq óni­mi 2021 jyly 2019 jylmen salys­tyrǵanda 10 paıyzǵa joǵary bolýy múmkin. Eýropalyq odaq keri­sinshe, kemi 2022 jylǵa deıin pandemııaǵa deıingi ishki jalpy ónim deńgeıine oralmaıdy.

Negizinde, Qytaı men AQSh eko­nomıkasynyń qarqyndy qal­pyna kelýi – Eýropa úshin jaqsy ja­ńa­lyq. Eýropalyq odaqtaǵy óner­kásip, ásirese Germanııa álem­degi eki iri ekonomıkanyń su­ra­ny­­synan paıda taýyp otyr. Osy­ǵan qaramastan, AQSh-pen jáne Qytaımen salystyrǵanda eko­no­mı­kalyq sal­maǵynyń tómen­deýi Eýro­­panyń negizgi múddesin qor­­­ǵaý­ǵa, ilgeri­letýine kúdik uıalatady.

Qazirdiń ózinde kópshilik EO elderi qaýipti mámilege kelýge májbúr degen pikirdi ustanady. Mysaly, qytaılyq ınvestorlar Eýropadaǵy kompanııalardy satyp alyp jatyr. Tipti Belgııa, Grekııa, Ispanııa sekildi elderde mańyz­dy ınfraqurylymdardy ıemde­nip aldy. Germanııa ekonomı­ka­lyq múddesin qorǵaýǵa tyrysyp, Qytaıdaǵy adam quqyǵynyń buzylýyn aıyptaýǵa asyqpaýy da synǵa ushyrady.

Eýropanyń AQSh-qa táýel­diligi, ásirese qaýipsizdik máse­lesinde kómek suraýyna aıtylar syn az, árıne. AQSh-tyń bu­ryn­ǵy prezıdenti Donald Tramp aıt­qandaı, bul da úlken táýe­kel­ge alyp keledi. Shynynda da, Eý­­ro­pany «strategııalyq avto­no­mııaǵ­a», ıaǵnı syrtqy derjava­larǵa tá­ýel­­dilikti azaıtýǵa shaqyrý­shy­lar sany keıingi kezde artyp keledi.

Biraq táýeldiliktiń bári bir­deı emes. Tek birjaqty bolyp kele­tinderi qaýipti. Osyndaıda Eýropalyq odaqtyń qandaı eko­nomıkalyq táýeldiligi osy sanatqa kiretinin anyqtaý úshin muqııat saraptama jasaý qajet.

Eń áýeli, halyqaralyq saýdada ımporttaýshy eksporttaýshyǵa táýeldi me, álde kerisinshe me? Shyǵyndary jáne marjasy jo­ǵary taýarlar men qyzmetterge kelgende satýshynyń naryqqa qol jetkizý táýeldiligi úlken. Al marjasy tómen taýarlarda az. Eger taýarlar mańyzdy ári ony basqa jerden satyp alý qıyn bolsa, ımporttaýshylar belgili bir elden keletin ónimge táýeldi.

Eýropalyq odaq (Ulybrı­tanııa­ny eseptemegende) 2020 jyly Qytaıdan 383 mıllıard eýro (468 mıllıard dollar) taýar ımporttady. Bul basqa elderge qara­ǵanda kóp. Qytaıǵa quny 203 mıl­lıard eýro bolatyn taýarlar eks­porttady. Biz qandaı seriktes jo­ǵary marja tabatynyn nemese ım­porttyq taýarlardy ońaı almas­tyra alatynyn bilmeımiz. Biraq eki baǵyttaǵy saýdanyń kólemi ózara táýeldiliktiń bar ekenin kórsetedi. Bul agressıvti saýda saıasatyn júrgizýden sál de bolsa qorǵaıdy.

AQSh-pen qarym-qatynas ta dál solaı. Tramp Amerıkanyń taýarlar saýdasynyń ekijaqty defısıtin joıý úshin EO taýarlaryna baj salyǵyn engizemin dep qorqytqanda, eýropalyqtar AQSh-ta qyzmet kórsetý jáne negizgi kiristerinde osyndaı mólsherde profısıt bolǵanyn kórsetti (mysaly, lısenzııalaýdan). Osy baǵyttaǵy AQSh eksporty joǵary marjalarǵa ıe. AQSh kompanııalary eýropalyq naryqqa qatty táýeldi bolǵandyqtan, AQSh qart qurlyqpen saýda soǵysynda jeńiske jete alǵan joq. Bul, bálkim, Tramptyń sátsizdiginiń basty sebebi bolsa kerek.

Táýeldilik transshekaralyq ınvestısııalardan da týyndaýy múmkin. Biraq munda da qaı jaǵyna tıimdi ekenin anyqtaý qıynǵa soǵýy yqtımal.

Jalpy alǵanda, eýropalyq kompanııalar qatań erejelerge qaramastan, Qytaıǵa kóp ınves­tısııa salady. Al qytaılyq kom­panııalardyń Eýropaǵa quıǵan qarjysy az. Osy oraıda, qytaılyq kompanııalardyń Eýropaǵa salatyn ınvestısııa túrlerine qatysty másele týyndaýy múmkin.

Eger qytaılyq ınvestorlar eýropalyq port kompanııasyn satyp alsa, eýropalyqtar Qytaıǵa táýeldi bola ma? Mindetti emes. Kerisinshe, port qurylystarynyń ómirlik mańyzyn eskerip, eger operatorlar ony durys paıdalaný jónindegi mindetterin buzdy dep eseptelse, el bıligi olardy óz baqylaýyna alýy, tipti eksproprıasııalaýy salystyrmaly túrde ońaı sharýa.

Tehnologııalyq táýeldilikke kel­gende suraq týyndaıdy. My­­saly, qytaılyq kompa­nııa­lar­dyń 5G jelileri sekil­di tele­kommýnıkasııalyq ınfraqu­ry­lym­dy qurýǵa qatysýy Eýropa­lyq odaq úshin úlken qaýip pe? Taǵy da naqty jaýap berý qıyn. О́ıtkeni buǵan saıası yqpal sekildi áser etetin faktorlar bar, sondyqtan anyq emes ári baqylaý kúrdeli.

Shekten tys táýeldilik táýe­kel­ge ákeletini sózsiz. Endeshe, Eý­ro­­palyq odaq, negizinen, ózi­niń stra­tegııalyq avtonomııasyn ny­ǵaıtýǵa quqyly. Biraq qarapaıym boljamdarǵa súıenýdiń ornyna, ekonomıkalyq baılanystar men ózara qarym-qatynasqa táýel­dilikke jan-jaqty taldaý júr­gizilip, olardyń qaısysyn azaıtý keregi anyqtalýy tıis.

Sonymen qatar EO is-áre­ketin muqııat oılastyrýy kerek. Qarym-qatynasty azaıtý tıim­di sheshim bolmaýy múmkin. Is jú­zinde Eýropa baılanystardy tereńdetý arqyly tarazy basyn teńestirip, tipti óz paıdasyna sheshýi múmkin. Mysaly, Qytaı ınvestısııalaryn Eýropaǵa tartý arqyly atalǵan eldegi eýropalyq ınvestorlardyń kemshiligin to­lyqtyrýǵa kómektesedi. Ári yqpal etý tetigine aınalady.

Eýropanyń jahandyq ekono­mıkadaǵy úlesi tómendeýi múmkin, biraq EO álemmen baılanysy bar iri ekonomıkalyq derjava bo­lyp qala beredi. Eger onyń stra­te­gııalyq avtonomııaǵa umty­lýy pro­teksıonızmge nemese tip­ti avtar­kııaǵa ıtermelese, onda bul már­tebeni joǵaltý qaýpi bar. Mun­daı jaǵdaıda Eýropa álsireı túsedi.

Klemens FÝEST, 

Ifo ınstıtýtynyń prezıdenti, Mıýnhen ýnıversıtetiniń ekonomıka professory

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org