Jylqy eti túsińe kiredi...

О́ńirde mal basy barshylyq. Aıtalyq, bıyl jaılaýǵa 212 myń bas tóńireginde túlik tóresi shyqty. Oblystaǵy aýyl sharýa­shylyǵy mamandarynyń esep-qısabyna qaraǵanda, byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda azdaǵan ósim bar. Qysy-jazy óz aıaǵymen kún kóretindikten ózindik quny arzan bolyp esepteletin jylqy etiniń qymbattaý syry nede?

Aldymen oblys ortalyǵyndaǵy mal bazaryn jaǵaladyq. Qońyr kúzde, qystyń basynda semirtilip, osynda jetkiziletin jylqynyń qarasy mol edi. Qazir jylan jalaǵandaı. Qabyn qoltyǵyna qystyrǵan alarman antalap júr. Bútin bir bazarda tý bıeniń jarty eti ǵana bar eken. Satarman jarty etke 400 myń teńge surap tur. Tabaq kóteretin eki eli qazysy bar, qyrtysy da táp-táýir bolǵanymen túsi sarǵysh. Ádette kári maldyń eti sap-sary bolady. Alýshylar osydan seskenetin bolýy kerek, betteı almaı-aq tur. Al satarman bolsa jas maldyń eti ekendigin dáleldep álek.

– Arnaıy semirtilmegen jylqy, jas mal. Kók shóp jegennen keıin eti osylaı sarǵaıyp ketedi, – deıdi ol, – sarylyǵy bolmasa dámdi.

Jiliktep buzylmaı jatqan ettiń dámin qaıdan bile qoıdy eken degen de kúdik ilindi kóńilge. Alypsatarlardyń maldy butarlap soıǵannan keıin bar múshesindegi jalbyraǵan jerin boı-boıymen sylyp alyp tastaıtyny ras bolǵany-aý, sirá. Alýshynyń da ókpesi qara qazandaı bolatyn jeri osy. Etti kelilep tarazyǵa salyp satpaǵannan keıin qasapshynyń pyshaǵy batyńqyrap ta ketetin tusy az emes.

Al ortalyq bazardaǵy baǵa kúıip tur. Biz­diń baǵamdaýymyzda shama jetse, sıraqtap alǵan durys. Tabaq ettiń baǵasy bir­shama qymbattaý shyǵatyn syńaı­ly. Bir tabaǵyńyz, bar múshesin tolaıym, túgel salǵanda 40 myń teńgege taıaý. Iri maldan 24 tabaq et shyǵady desek, jylqynyń quny sonda mıllıonǵa taıap qala­dy eken.

– Biz myna aınalýǵa kelmeıtin oryndy jalǵa alǵanymyz úshin aıyna júz myń teńge kóleminde aqy tóleımiz, deıdi satýshy Jibek Shymyrbaeva. – Ettiń qymbat bolý sebebi birinshiden, aýyldyq jerden semir­til­gen mal tabylmaıdy. О́tken qystan jylqy maly júdep shyqty. Onyń arǵy jyly da jut bol­maǵanymen, aq qar, kók muzda kóp bıe qu­lyn tastady. Taı-jabaǵy azaıǵan soń, semir­tip otyrǵan jylqy da az. Malsaq qaýym ana­lyq malyn taqa bir muqtajdyq qyspasa, sata qoı­maıdy ǵoı.

Bir kúnde qyryq quby­lyp turǵan baǵa týra­ly baǵam­da­ǵa­ny­myzda, uqqanymyz – mal ıe­si­niń bazarǵa bas suǵa almaı­tyn­dyǵy. Sebep, buryn et bazarynda halyqpen etene jaqyn ju­mys istegen veterınarlyq qyz­met basqa jerge kó­shi­­rilipti. Anyq­ta­ma alý qııa­met-qaıym. Mal ıe­siniń aýyldyq keńesten ákelgen anyq­ta­ma­sy­nan shıkilik shyǵyp jatady. Qaıta­dan sha­bylýy kerek. Al kún ystyq. Ákelgen et sút pisi­rim ýaqytta qyzyp ketýi áb­den múmkin.

– Taıaýda Ortaq aýylynan bir tanysym toqty ákelipti. Bazar baǵasymen 40 myń teń­ge­niń eti. Aýdan ortalyǵy – Zerendige anyq­tama qaǵaz ákelý úshin eki baryp keldi, – deıdi et satýshy Samal Barjaqsına. – Aqyry sharshaǵan soń anyqtamasyz satamyn dep aıypty bolyp qal­dy. Aıyppuly – 60 myń teńge. Osydan keıin aýyldaǵy aǵaıyn «kórmegenim bazar bolsyn!» demeı me?!

Demek, ettiń baǵasyn sál de bolsa túsirý úshin aldymen mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl­daǵy aǵaıynnyń bazarǵa kedergisiz kel­ýine jol ashý kerek. Ol úshin veterınarlyq qyzmet bu­ryn­ǵysha bazardyń ózinde bolǵany lázim. Ekinshiden, qa­ǵaz­bastylyq tosqaýyldy azaıt­­sa. Árıne, tazalyq pen tár­tip­tiń bolǵany jón. Eń bas­tysy, urlanǵan mal ótpeı, taza, sapaly et satylsa boldy emes pe? Sonda ǵana naqty mal ıesiniń yryzdyǵy arta túsedi. Bazarǵa kirip baqqan aq adal malyn bul­dap sata almaǵannan keıin mal ıeleri alypsatarlarǵa áli kúnge deıin jem bolyp júr.

Endigi bir soıyldaı másele – mal azyǵynyń qym­bat­tyǵy. Qazir arpa-sulyny bylaı qoı­ǵanda, astyq qaldyǵynyń bir tonnasy 60 myń teńge tóńireginde. Astyq qaldyǵymen jazda jylqy semirtý múmkin emes. Al taza arpa qas­qaldaqtyń qanyndaı tapshy. Osy oraıda, jet­kilikti mal azyǵyn ózderi kúni buryn da­ıyn­­dap alatyn kooperatıvter uıymdastyrsa oń bolar edi. Bul másele bizge deıin de talaı kóte­rilgen bolatyn. Biraq jergilikti bılik kóńil bóletin emes. Mal ıesi satatyn malyn kóter­me baǵamen kooperatıvterge tapsyrsa, bar mashaqattan birjola qutylady. Qazirgideı qaltasy kótere bermeıtin qym­bat jemshópti izdep, óziniń tóli­nen baqqan túligine anyqtama da­ıyndap áýrege túspes edi. Ese­si­ne, jurt ústinen kún kórgen alyp­satarlardyń joly kesilip, tıisinshe salyq tólenedi.

– Jylqy baǵý da ońaı emes, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Qulan Bolatov. – Eń aldymen jaıylymdyq jer joqtyń qasy. Bizdiń aýyl dál kúre joldyń boıyn­­­­da ornalasqan. Tórt aıaq­ty mal emes pe, keıde jolǵa da shyǵyp ketedi. Shabyndyq jer de alysta. О́tken qysta jyl­qyda shyǵyn kóp boldy. Onyń ornyn toltyrý bir ýa­ıym. Jylqy jiligine maı jınaı­tyn jaz aılarynda qamap baǵamyz. Eginge túsip ketpeýi úshin. Qamap baqqan mal qoń jınaı ma? Qys­qa kúısiz túsken taı-ja­ba­ǵy kóktemge ázer jetedi. Negizi men aýyl­­­da turǵandyqtan, mal baǵasynyń óskenin qup­taımyn. Aýyl turǵyndarynyń aq adal eńbeginiń nátıjesi ǵoı.

Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, eńbekke degen en­jar­lyq údep turǵan kezde qaryna qutty quryq iletin jylqyshy tabý bir qııamet eken. Qazir aýyl­da­ǵy aǵaıyn jyl­qyshyǵa ár bas úshin shamamen eki myń teńge tóleıdi. Tabynda júz jylqy boldy degen kúnniń ózinde eńbekaqy aıyna 200 myń teń­ge­den aınalmaı ma? Biraq sonyń ózinde de umtylyp turǵan adam az. Kisi tabylmaıtynyna kózderi jetken soń jylqyshynyń daýsy ústem. Mal ıesimen kelisimshart jasalmaıdy. Shart jasalmaǵan soń, joǵalsa, ólse qunyn tólemeıdi.

– Qazir tepse, temir úzetin jigit­ter jumys joq degen jalǵan syl­taýdy jeleý etip, bosqa júr, deıdi el aǵasy Esenbaı Kereev. – Aýyldan kóshken kezimde tórt bıemdi jylqyshyǵa tapsyryp ketip edim. Eńbekaqysyn ýaqy­tyn­da tóleımin. Kóktemde eki taıym aram ólip qal­dy. Jyl­qy­shyda jaýapkershilik joq. Eger kúni buryn «jylqyń aýyryp tur» dep habar berse, qolǵa ustar edik. Endi amal bar ma?!

Mal tuqymynyń azyp ketýi de el ishinde qany shyǵyp turǵan taqyrypqa aınalǵan. О́zderi mal súmesimen kún kórip otyrsa da, aýyldaǵy aǵaıyn ortalarynan qarjy jınap aıǵyr jańarta almaıdy. Sol sebepti qunan taı­daı, taı jabaǵydaı bolyp tur­qy kishireıip, azyp ketti. Tórt túliktiń tóresi oıpańǵa sal­sań, taýdaı bolyp teńkıip tur­ýy úshin aýyz­birlik kerek eken. Qazir úıirge túsetin jaqsy aı­­ǵyr­­lardyń quny mıllıon teńge­niń tóńire­gin­de. О́kinishke qaraı, berekeni molaıtar birlik jetis­peı jatyr. Degenmen, kózge qorash kóri­ne­tin jylqy baǵasy aspan­dap tur.

Bazardaǵy suranysqa ıe azyq-túliktiń qym­bat­taýymen birge ata maly – jylqy etiniń baǵa­synyń aspandap ketýi jamaǵattyń janyna batyp tur.

Aqmola oblysy