Áýezov teatry bıylǵy qysqa maýsymynda álemniń Shekspır men Chehovtan keıingi eń kúrdeli ári qaıshylyqty avtorynyń biri – Bertold Brehtiń «Esirgen shesheı jáne onyń balalary»atty pesasynyń jelisi boıynsha «Peri qatyn» qoıylymyn sahnalady.
Shýdy bastap jiberdi de, shymyldyǵyn jaýyp tastady: teatr maýsymy bitti. Únsiz qaldyq. Bir-birimizge qaradyq. Endi kúzdi kútemiz. Qara sýyq kúzden góri jaıma-shýaq jaz jaqsy edi.
Kókeıdegi kóp suraq kókirekte ketti. Qashanda kedergilermen kúresip júretin nemis avtory bul joly da bógetterden qutyla almady. Biraq Sartr aıtpaqshy, erkindikti shekteý múmkin emes, sebebi sanaǵa kisen salynbaıdy. Azat oıdyń ańǵary da anyq shyndyq.
Breht jaıly kóp jazyldy. Biz óz pikirimizdi kózqarasqa aınalmaı turyp jarııa etkimiz keledi.
Áýeli, epıkalyq teatr qubylysyn ashqan Brehti qalaı túsinemiz? Ekinshi, talaptaryn qazaq rejısseri qalaı qabyldady?
Úshinshi, kórermen ne dep ketti... synshylar ne deıdi.
Ásili, kóp nárseniń ózindik tól fılosofııasy bar: túpnegiz (sýshnost) ómir súrgen jerde, ony basqa nárseden aıyryp turatyn qasıeti de bolady. Qasıet – sıpat emes. Erekshelik. Qasıet jekede, sıpat – kópshilikte. Qasıet ishki qurylymnan týady, sıpat syrtqy keskin-kelbetten qalyptasady. Kez kelgen tulǵa – oqshaý kosmos. Sheksiz keńistik, rýhanı.
Kópshilik qasıeti degen sóz, shyn máninde, qaıshylyqty túsinik, sebebi bar adamnyń boıynda birdeı qasıet joq, ár adamnyń qasıeti ártúrli. Biraq sıpaty bir.
Ulttyq qasıet – bar. Bir ult – bir adam sekildi. Árıne, shartty túrde halyq degen uǵymdy da paıdalanamyz.
Breht teatry sana erkindiginen týady. Fenomenologııa sananyń únemi belgili bir nársege baǵyttaýly ekendigin aıtady: «ıntensıonalnost – napravlennost soznanııa na predmet», Edmýnd Gýsserl.
Ýılıam Djeıms, amerıkalyq oıshyl, 1890 jyly «Psıhologııa máseleleri» atty eńbeginde sana aǵysyn ashty. «Bul aǵyn, ózen, oı-túısikter, estelikter, tosyn uqsastyqtar, ylǵı bir-birin basyp, kımelep, logıkasyz baılanysyp, arpalysyp jatady», dep jazdy ol.
Sana – bizge túısik arqyly berilgen obektili realdy dúnıe (V.I.Lenın, «Materıalızm men empırıokrıtısızm») ǵana emes, ol ári – burqyldap qaınap jatqan qazan, bárin este saqtaı almaımyz, umytamyz, nemese beısana, álde túpsana qoınaýyna jasyramyz.
Breht uıyqtap jatqan sanany oıatady. Oıan, adamzat! Dabyl qaǵýshylar fashızmdi kórdi, kommýnızmmen tanysty, saldaryn bildi, joq, Eýropa men Reseıdi indet jaılap keledi, qutqarý kerek.
Uıqy – ıllıýzııa: adam ólip-tiriledi. Senbe, deıdi Breht. Uıyqtaǵan adam – ólmeıdi, oıanǵan adam – tirilmeıdi.
Breht jetektep otyrý kerektigin aıtady. Sondyqtan ról somdap jatqan akter álsin-álsin Iogann Heızıng jazǵan «oıyndy» («Chelovek ıgraıýshıı») buzyp, ıllıýzııa ómirden aýdıtorııany shyn ómirge qaıtarýy qajet.
Jattaný effektisi ne estetıkasy («estetıka otchýjdenııa») arqyly. Rólden qashyqtap, syrt kózben, syn kózben qarap, tanyp, baǵalaýy tıis eken. Epıkalyq teatrdyń bir sharty osy.
Avtordyń spektakl júrip jatqanda qoıylymǵa aralasýy, dramaǵa epıkalyq sıpat berýi – tosyn jaıt. Ol Arıstotelden góri, Gegelge jaqyn boldy: ádepki teatrda ádis-tásil aıqyn – bir shıelenis, onyń damýy, túıinniń sheshilýi, dramalyq is-árekettiń tutastyǵy, ýaqıǵanyń sahnadan kórinis tabýy, aıaqtalýy, ótken oqıǵanyń aıtylýy, hronologııalyq tártip.
Brehtiń epıkalyq teatry, kerisinshe, jat, jańa talaptar qoıady, daǵdyly teatr túsiniginen tys: shıelenis pen sheshimniń kóptigi, avtor men drama – eki ýaqyttyń qatar ne japsarlas ómir súrýi, sahnada birneshe baıan áńgimelenýi, ashyq fınal, sahnada ýaqyttyń ózgerip otyrýy, transspektıva.
Bul teatr boıynan modernıstik/postmodernıstik belgiler de baıqalady, ıntellektýaldyq óner túrine de keledi. Sosyn, qarsylyq... búlikshil qalamger ári rejısser qoǵamdyq pikirge moıynsynbaıdy, kóp oqyǵan tulǵa retinde muratynan adaspaıdy, realızmdi jaqtaıdy, keń maǵynasynda, Keńes tanymyndaǵy emes.
Gıtlerdiń nómiri birinshi jaýy Bertold Breht atylýǵa tıis adamdardyń tiziminde otyzynshy jyldardyń basynan beri turady.
Dekan ári teatr rejısseri E.Nursultan pesany sátti qoıylymǵa aınaldyrdy. Qoltańbasy anyq, izdeniske toly, dınamıkasy da turaqty, sahnasy júrdek. Daryndy jazýshy-dramatýrg Asylbek Ihsan aýdarmasy da sátti: tili jatyq, qunarly, dál, shuraıly sózdi estip, tań qalyp, tamsanyp otyryp tyńdaısyz.
Bas qaharmandy somdaǵan Dana Temirsultanova men Darııa Júsip te Breht obrazyna uqypty, pafostan ada, falshten aman.
Eń bastysy trýppa maqsatyn jaqsy túsingen eken, shynymen, kóńil qýantarlyq jaqsy jańalyq.
Dıdar AMANTAI,
jazýshy