Betegesiz belderde bóken qaıtip kún kórer?

Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, sýly, nýly Aqmola óńirinde dál bıylǵydaı qýańshylyq kópten beri bola qoımaǵan eken. Kóktem shyqqaly jaz ortasyna deıin aspannan nár tambady. Ánsheıinde attyly adamnyń úzeńgisin sıpaıtyn aǵash baýyryndaǵy jońyshqa jym-jylas. Baǵzy zamandaǵy berekeli jaıylymdarda ósetin mııa, bozǵanaq, buıyrǵyn, tobylǵy, bozjýsan, qońyrjýsan, jerjýsan, kókpek, balyq­kóz, tuzjapyraq, ajyryq, qarashaǵyr, aq shaǵyr, qarǵatuıaq, qońyrbas, aqseleý kózden bul-bul ushqaly ne zaman?! Dala­ly aımaqta qys túgili jazdyń ózinde bó­ken­niń tisine iligetin qyltanaq joq. Bıyl malsaq qaýym traktor boılap bara almaıtyn saı-salany, ózekterdi indetip, shalǵynyń tisine ilikkenin shaýyp jatyr. Egin alqaptaryndaǵy sabandy da atjalǵa túsirip jınap almaq. Qamys ta, qoǵa da qýańshylyq jyly mal azyǵyna sep. Malsaq qaýymǵa bul isiń teris dep aıta almasaq kerek. Amandyq-saýlyqty «mal-jan aman ba?» dep malynan bastap suraıtyn malsaq qaýym úshin tórt túlikti qys synaǵynan aman-esen alyp shyǵý aıryqsha mańyzdy. Qatal qystyń synynan qaımyqqan sharýa qara kúzge deıin qaýyrt qımyldasa, shólirkep, qýarǵan dala tósi jylan jalaǵandaı bolǵaly tur. Sonda bes aýdannyń aýmaǵyndaǵy aqbóken ashtan qatpaı ma?!

О́tken jylǵydaı jut jaılama­ǵan, jaıylymdardaǵy on san shóbi ádet­tegideı kóktegen ýaqytta aıdyn-shalqar kóli kóp, mal jaıylymyna asa qolaıly Qorǵaljyn aýdanynda 148, Selınograd aýdanynda 132 aqbóken ajal tapqan. Bıyl Atbasar, Egindikól, Jaqsy, Jar­qaıyń, Qorǵaljyn aýdandary – qýań­shy­lyqtyń zardabyn eń kóp tartyp otyrǵan óńirler.

Kıik bitken negizinen osy aýdandardy mekendeıdi. Tól tógini de Atbasar men Jaqsy aýdandarynyń qıylysqan je­rindegi Qaıraqty, Taıketken aýyldary­nyń mańyndaǵy oıpańda ótkizildi. Sóz arasynda bizdiń óńirge baýyr basqan bókenderdiń betpaqdala popýlıasııasy ekenin aıta ketelik. Ereksheligi, Aq­tóbe men Mańǵystaýdy mekendegen, qar túse О́z­bekstan asyp ketetin ústirt popý­lıa­sııasy tárizdi emes, el aýma­ǵy­nan shyq­paıdy. Kún sýyta Qorǵa­ljyn­da­typ qıǵashtaı salǵan myń san kıik Jez­­qazǵannyń ulan dalasyna qonys ­aýda­rady. Tek sońǵy bes-alty jyl boıy qystyń jumsaqtyǵynan ba eken, álde basqa bir biz bilmeıtin sebebi boldy ma, jazǵy órisin jaılap, qystap qalatyn ádet tapqan. Mamandardyń paıymdaýyna qaraǵanda, onyń sebebi – bóken qonys aýdaratyn joldardyń jabylyp, jalpaq dala júzine aıǵyz-aıǵyz jol salynýy. Bálkim, áldekimge ókpelegendeı órisin taryltyp, qysy qatty óńirden kóshpeı qalýy osy sebepten be eken? Bıyl qansha aqbókenniń aıazy qatty, qary qalyń Arqa tósinde qalatynyn eshkim boljap aıta almaıdy. Biraq sońǵy jyldary tabıǵat tylsymy ózgeshe óris tapqany belgili.

Bóken sanynyń ózgerip turýyna, birde azaıyp, birde kóbeıýine áser etetin eki jaıt bar. Birinshisi, jaz­daǵy qýańshylyq pen qystaǵy qardyń qa­lyń­dyǵy. Onyń ústine sońǵy jyldary qys ishinde sirkirep jańbyr jaýyp, buryn-sońdy bolmaǵan tabıǵattyń tosyn ózgerisin kóz kórip júr. Jańbyr jaýǵan soń qasat qardyń beti qabyrshaqtanyp, muz bolyp qatyp qalady. Siresken muz basqan qysqy ja­ıylymda súıegi názik bóken túgil, qutpan aıǵyr, atan jilikti mamabıelerdiń kún kórýi qıyn. Ekinshi kesel – juqpaly aýrý men zańsyz ań aýlaıtyn brakonerler. Oǵan qandy aýyzdyń keselin qossańyz, bókenge tóner qaýip myń batpan ekenin ańǵarar edińiz. О́tken jyly, ásirese Se­lı­­nograd, Astrahan, Qorǵaljyn, Egin­di­kól aýdandarynyń jaıylymynda qys­tap qalǵan aqbóken qyrǵynǵa ushyrady. Tórt túlik maldan juǵatyn pasterellez aýrýynyń da zardaby az emes. 2015 jyly bizdiń oblystyń tóńi­reginde ǵana 10 667 aqbóken qyrǵynǵa ushyraǵan.

Toqsanynshy jyldardyń basynda keńsharlar taratylǵannan keıin buryn egin sebiletin alqaptar biraz jyl bosap qaldy. Mine, osy kezde bókenniń kóbeıýi ábden múmkin edi. Qansha degenmen shóbin tańdap jeıtin, talǵap jeıtin jaıylym kóp. Biraq kerisinshe sany azaıdy. О́ıtkeni buryn qoǵam jumysynan qoly bosamaıtyn el azamattary eki qolǵa bir kúrek taba almaı erigip, myltyq asynyp dala kezip ketken. Qaraýylyna aldy­men ilingeni – múıizi baǵaly bóken. Adamnan kelgen alapat zııan baıǵus ja­nýardyń sanyn oısyratyp-aq tastady. Kıiktiń qymbat múıizi ózine sor bolyp tur. 2014 jyly Egindikól aýdanynda 84 bóken oqqa ushsa, 2019 jyly Qorǵaljyn aýdanynda 110-y atylǵan. Bul – belgili bolǵany ǵana. Tegin oljaǵa dánikkenderdiń tún jamylyp ustatpaı ketkeni qansha ekeni bir jaratqanǵa ǵana málim. Al bizdiń bi­letinimiz – ıen dala erkesiniń sa­ny­ kúrt azaıǵany.

Atam qazaqta «esiń ketse eshki jı» degen maqal bar. Jelmen jarysqan bóken de eshki ispetti. Jaıylymy jaıly bolsa tez kóbeıedi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, jyl saıyn 30 paıyzǵa deıin kóbeıedi eken. Bıyl qys tuqymy birshama kóbeıgen bókenge qatal syn bolǵaly tur. Onyń ústine joǵaryda atalǵan bes aýdan­nyń aýyl sharýashylyǵy qury­lym­darynyń basshylary aqbóken egin alqap­tary men jaıylymdardy, shabyndyq jerdi basyp, tozdyryp jiberdi dep dabyl qaǵýda.

– Aqbókendi atýǵa Qazaqstan Respýb- ­lıkasy Úkimetiniń 2001 jylǵy №980 qaýlysyna sáıkes tyıym salynǵan. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdary ózderiniń egistik jerlerin ózderi qorǵap, kúzetýi kerek. Bizdiń bilýimizshe, olar bókenderdiń san jyl boıy baýyr basqan jaıylymdaryn jyrtyp, egin salyp otyr. Tórt túlik mal tárizdi bókenderdiń de eti úırengen, qalyptasqan ortasy bolady. Tabıǵı zańdylyqty buzýǵa bolmaıdy ǵoı. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta jergilikti atqarýshy organdar bul máse­leni myqtap eskerýi kerek, – deıdi ob­lystyq orman sharýashylyǵy jáne ja­nýar­lar dúnıesi ınspeksııasynyń basshysy Lashyntaı Dúısenov.

Qýańshylyq jyly óńirde qystap qalatyn bóken bitken qaıtip kúnin kó­redi, eń basty másele – osy! Ult­tyq ­ tabıǵat parkteri ózderiniń aýmaǵyndaǵy shóp­qorekti ańǵa qysqy azyǵyn daıyndaı­tyny belgili. Bókender qystaıtyn aýmaqta osyndaı qareket etsek qana qaýiptiń betin qaıtaramyz. Biraq ony kim daıyndaıdy? Eginimdi basyp, shabyn­dyǵymdy taptap ketti dep ók­pesi qara qazandaı bolyp otyrǵan aýyl sharýa­shyly­ǵy qurylymdary ma? Esil sý basseıni qurylǵannan keıin oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ınspeksııasynyń quramy yqshamdalyp, Jarqaıyń, Atbasar, Jaqsy, Egindikól, Selınograd, Astrahan, Ereımentaý aýdan­daryndaǵy ınspektorlar sany qys­qartylǵan. Qazir ınspeksııa bókenniń qysqy azyǵyn daıyndamaq turmaq, ony kúzetýiniń ózi muń bolyp otyr.

Qysqasy kıiktiń qystan aman qalýy da elge syn bolǵaly tur...

Aqmola oblysy