Qazaq qoǵamynda aqsaqaldar ınstıtýtynyń alar orny erekshe. Halqymyz qarttardy aqyl darııasy, danalyq qazynasy retinde qadirlegen. Qarııalardyń qatysýynsyz qoǵamda qordalanǵan máseleler sheshilip, qarymdy ister qolǵa alynbaǵan. Qartyn qadirlep, qara shańyraqtyń quty men kıesi dep uqqan halqymyz olarǵa qashanda tórden oryn bergen.
Ádemi qartaıa bilý de óner
Al qazirgi qarııalarymyz qandaı? Jasy ulǵaıǵandardyń bári birdeı syı-qurmetke laıyq pa? Júzinen meıirimi, júreginen ádildigi tógilip turatyn qazyna keýde qarııalar nege azaıyp barady? Dastarqan basynda bata bermek túgil, bátýaly sóz aıta almaı otyrǵan jasy úlkenderdi kórgende osy tektes suraqtar qaýmalaıdy. Toı-jıynda keıbir qarttardyń jastarmen jaǵalasyp, toptyń aldyna túsip alyp, selteńdep júrgenin kórgende, nemeresiniń qylyǵyna emes, shetel serıalynyń qyzyǵyna batyp ketken áje men ulyna ǵana emes, ultyna aqyl aıtar aqsaqaldardyń aıqaıshyl shalǵa aınalyp bara jatqanyn baıqaǵanda qynjylasyń.
Ras, qazynaly aqsaqaldar men aq jaýlyqty asyl analar, Allaǵa shúkir, elimizdiń ár óńirinen tabylady. Ulaǵatty urpaq ósirip, ónegeli ul-qyz tárbıelep otyrǵan dana qarııalar da az emes. Biz tek kún ótken saıyn eli maqtaǵan, jurty qadir tutqan aıaýly áje men qadirli qarttyń qatary sırep bara ma dep alańdaımyz. Búginde áleýmettik jelide julqynyp, jan-jaǵyna zár shashyp otyrǵan aǵa býyn erteń qandaı qarııa bolady eken dep kúdiktenemiz. Á dese, má dep, bir sóz aıtqanǵa on sóz qaıtaryp, betpaqtanyp otyrǵan áıelden qandaı áje shyǵar eken deımiz. Keshegi abyz aqsaqaldar men asyl analardyń izgi jolyn jalǵaı alamyz ba, tuǵyryn qulatpaı ustap tura alamyz ba degen oı maza bermeıdi.
Toqsannyń tórine shyqqan aqsaqal, akademık Tóregeldi Sharmanov qarttyqqa qatysty tálim alarlyq mynandaı bir oı qaldyrypty: «Ádemi qartaıý degen – rýhanı kórinis. Adam aınalaǵa jylý, meıirim shashyp júrýi kerek. Adamǵa degen jaqsylyq sezimi bolýǵa tıis. Bireý týraly keritartpa oı, kóre almaýshylyq sezimi paıda bolsa, ol adamnyń ómiri jaqsy emes. Demek, jaqsy qartaıǵan joq. О́zińdi fızıkalyq jaǵynan qansha kútseń, shynyqsań, adamǵa degen jaqsy, jyly oıyń da sonshalyqty kútimdi qajet etetinin umytpaǵan jón. Bul adamnyń bet-beınesine birden áser etedi. Nege qartaıǵan shaqta da keıbireýlerdiń júzinen nury tógilip turady? Bul onyń júreginiń tazalyǵynan. Júregin kirletpegendiginen. Jaqsy qartaıý degenimiz – qansha jasqa kelseń de, júregińniń taza qalpynda saqtala bilýi der edim», deıdi Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti.
О́negeli aqsaqaldyń osy aıtqanynan túıgenimiz – ádemi qartaıa bilý de óner. Árıne, jas ulǵaıǵanda ózińnen kishilerge qadirińdi ketirmeı, bedelińdi túsirmeı sándi qartaıý – ár adamnyń armany. Alaıda ol úshin de Tóregeldi aǵamyzsha mándi, maǵynaly áńgime qozǵaıtyn qarııalarymyzdyń qatary qalyń bolǵany jón-aý.
«Búgingi qarttardyń qartaıǵysy kelmeıdi»
Qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan Túrkistan oblysynyń Túlkibas aýdanynyń qadirli aqsaqaly, aýdandyq polısııa basqarmasy ardagerler keńesiniń tóraǵasy Saýranbek Tańatbaev: «Búginde qarııalar kóp bolǵanymen, ózderiniń qart ekenin moıyndaǵysy kelmeıtinder de az emes. Áleýmettik-ekonomıkalyq, turmys-tirshiligimizdiń, jaǵdaıymyzdyń jaqsarǵany bolar, qazirgi 60-70 jastaǵylar ózderin áli jaspyz dep oılaıdy. Buryndary 40 jasqa tolǵandardy qara saqaldylar, al 60-tan asqandardan aqyl sura dep otyrýshy edi», deıdi. «Aqyl aıtar aqsaqaldarymyz nege azaıyp barady?» degen suraǵymyzǵa Saýranbek Janqashuly: «Halqymyzdyń «Tárbıeli sóziń bolmasa, qarııalyǵyń dalbasa» degen aýyr sózi bar. Burynǵy qarııalar jastarǵa sóz bastaǵanda «aınalaıyndar», «qaraqtarym», «shyraqtarym» dep, sózderin aıaqtaǵanda «órkenderiń óssin», «jastaryń uzaq bolsyn», «baqytty bolyńdar» dep batasyn berip, júrekke jyly sózdi uıalatyp, meıirimdilik shapaǵatyn tógip otyratyn. Búginde osyndaı meıirim men jylylyqqa toly sózderdi aıtatyn úlkender azaıyp barady. Adam jasyna qaraı júrip-turyp, is-amal jasaýy kerek. Jas shaǵyńda oqy, bilim al, jalyndap jumys iste, Otanymyzdyń patrıoty bol. Al Paıǵambar jasynan astyń ba, ımandylyqqa bet bur. Quran oqy, bata berýdi úıren. Maqsat molda, ımam bolýda emes, ózińniń júregińdi ımanı-rýhanı tazartýda jatyr. Ár adamnyń júreginde ıman bolýy kerek. Al ımannyń ishine barlyq tárbıe kiredi. Nesin jasyramyz, kóp jerde dastarqan basynda Qurandy jas balalar oqıtyn kúıge tústik. О́ıtkeni as qaıyrǵanda bata ber deseń, jasy kelgen kisiler sasqalaqtap, sózderinen jańylysyp, bir nárseni shatyp-putyp aıta salady», dedi máseleniń túp sebebine úńilip.
Al respýblıkalyq ardagerler uıymy Ortalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary Kópbolsyn Bekmaǵanbet bul máseleniń bes sebebin atap ótti. Olar: elimizdiń saıası, áleýmettik qoǵam retinde úlken ózgeriske ushyraýy; kapıtalıstik qoǵam men batys mádenıetiniń teris áserleri; ulttyq, dástúrli tárbıe ınstıtýttarynyń álsireýi; tórtinshisi – ýrbanızasııanyń yqpaly. «Atap aıtqanda, aýyldy jerlerde jón biletin qarııalar balalarynyń sońynan úlken qalalarǵa kóship ketip, kóptiń ishinen kórinbeı qaldy» deıdi ol. Jáne sońǵy sebebi – ákim-qaralardyń qazyna keýde qarııalardy asa qajet qylmaıtyn nemquraılyǵy.
Kópbolsyn aǵa atap aıtqan sońǵy sebepti estigende: «Ardagerlerdi mereıtoılary kezinde ǵana izdep, ómirden ozǵanda ǵana eske alyp jatatynymyz ashy da bolsa aqıqat qoı», degen oı qylań berdi.
Aýyl medıatorlary – aqsaqaldar
Túgel Túlkibas óńiriniń tynys-tirshiliginen habardar Saýranbek aqsaqalmen áńgime barysynda aýyl-aımaqtyń tentegi men telisin tártipke shaqyryp, túzý jolǵa salyp otyratyn aýyl bıleriniń búgingi bet-beınesi men bedeli jaıynda da jaqsy oılar aıtyldy. Ardagerler keńesiniń tóraǵasy bir sózinde Bıler alqasy aýyldyq okrýg ákimderiniń janynan qurylýy kerek ekenin de aıtyp qaldy.
«Aýyl halqynyń aýyzbirshiligin arttyryp, yntymaǵyn saqtap otyrǵan Bıler alqasyn aýyldyq okrýg ákimderi janynan qurýdyń birneshe sebebi bar. Onyń biri – aýyl ákimi qansha degenmen jergilikti jerdegi bıliktiń ókili. Al Bıler alqasy quramyna buryndary zań salasynda qyzmet atqarǵan, quqyqtyq saýaty joǵary, abyroı-bedeli bar zeınetkerler bolǵany abzal. Aýyl bıleri óz otyrystaryna polısııanyń ýchaskelik ınspektorlaryn, aýyldaǵy ardagerler men Qoǵamdyq keńesterdiń tóraǵalaryn, jergilikti mektep dırektorlaryn, aýyl ımamdaryn turaqty túrde qatystyryp, kún tártibinde turǵan máseleni kóp bolyp talqylasa, aýyldyń kez kelgen buzyǵy men ury-qarysyn túzý jolǵa túsirer edi. Al mundaı isterdiń bárine aýyl ákimderi uıytqy bolý kerek», deıdi aqsaqal.
Eńbekten qol úzgenimen, urpaqtar sabaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan ardagerler keńesiniń qoǵamdyq qaýipsizdikti saqtaýda da, jastarǵa tárbıe berýde de alar orny erekshe. Sol sebepti de bolar, aǵa býyn ókili: «Aýylymyzda aqsaqaldar kóp, sheshimin tappaǵan ózekti máseleler de jetkilikti. Al aýyl ákimi halyq arasyndaǵy tynys-tirshiliktiń bárinen habardar deı almaımyn. Onyń báriniń basy-qasynan tabylýǵa qoly da tıe bermeıdi. Osyndaı máselelerdi sheshý, barlyq qoǵamdyq uıymdardyń jumystaryn úılestirý úshin ár aýylda aýyl keńesin qurǵan jón. Eger bul keńestiń óz tóraǵasy bolsa, músheligine aýyl bıleri, ardagerler keńesi, aýyl ımamy, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi ense, tipti jaqsy bolar edi», deı kelip, jergilikti jerde sheshimin tappaı kele jatqan túıindi máselelerge de toqtaldy.
«Aýyldarda medıasııa qyzmeti óz deńgeıinde emes. Shyny kerek, aýyl turǵyndarynyń basym bóligi, aqsaqaldary medıasııa, bitimgershilik sózderiniń uǵymdaryn áli de jetkilikti túsinip, bile bermeıdi. Sol sebepti Ákimshilik, Qylmystyq is júrgizý, Azamattyq kodeksterdiń keı baptaryna ózgeris engizý qajet dep sanaımyn. Usaq quqyq buzýshylyq, aýyr emes qylmystar, otbasylyq aıqaı-shýlar, erli-zaıyptylardyń ajyrasý máseleleri medıasııa arqyly aýyl keńesinde qaralyp, bitimgershilik bolyp jatsa, nur ústine nur bolar edi», deıdi Saýranbek aǵa.
Al Kópbolsyn Bekmaǵanbet bul jóninde: «Aýyl-aımaq ishinde bolyp jatatyn usaq-túıek qylmys, urlyq-qarlyq, urys-tóbeles pen ajyrasý, aıqaılasý sııaqty isterdi sheshýge sózi ótimdi qarııalar buryn da aralasyp, óz úlesin qosyp kelgen», degen oıyn bildirdi. «Elimizde qabyldanǵan «Medıasııa týraly» Zań bul ıgi iske jańa múmkindikter berdi. Elbasy «Medıasııa týraly» Zańnyń adasqandarǵa qatesin túzetýge múmkindik beretin artyqshylyǵy týraly únemi aıtyp júr. Osy zańnyń nátıjeli bolýyna úles qosý maqsatynda respýblıkalyq ardagerler uıymy Ortalyq keńesi 2019 jyly «Dáneker» qanatqaqty jobasyn qolǵa alǵan bolatyn. Búginde bul jobanyń alǵashqy nátıjelerin de baıqap júrmiz», degen respýblıkalyq ardagerler uıymy Ortalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary «Dánekerdiń» basty maqsat-mindetin de túsindirip ótti. Sóıtsek, bul jobanyń basty kózdegeni – ardagerler men otstavkadaǵy sýdıalardan quralǵan arnaıy toptyń el arasyna baryp, otbasylyq, azamattyq, eńbek jáne ózge de týyndaıtyn daý-damaılardy sheshýge qatystyrý eken. Kópbolsyn aǵanyń aıtýynsha, osy jobanyń arqasynda sottyń qaraýyna túsken keıbir daýly isterdi oń sheshýge yqpal etken derekter jeterlik.
«Qazirgi tańda qanatqaqty jobaǵa 2316 ardager atsalysyp júr. Olardyń kómegimen 2019 jyly 261 daýly másele oń sheshimin tapsa, onyń 38-i sotta tatýlasýmen toqtatylǵan. Al 2020 jyly 2183 daýly másele oń sheshim taýyp, onyń 108-i sotta bitimgershilikpen sheshilgen. Kórsetkish ótken jylǵyǵa qaraǵanda birneshe ese ósti», deıdi ol.
Ardagerler uıymy Ortalyq keńesi men Joǵarǵy sottyń uıytqy bolýymen iske qosylǵan bul birlesken joba búginde elimizdiń ár aımaǵynda qolǵa alynǵan. Sońǵy ýaqytta Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Mańǵystaý oblystarynyń turǵyndary otbasylyq, týystyq daý-damaıdy sheshýge ardagerlerge kóbirek júgine bastaǵan.
«Ásirese, Jambyl oblysynda «Dáneker» jobasy jaqsy jolǵa qoıylǵan», degen Kópbolsyn Bekmaǵanbet bul óńirde 2019 jyly 120 daý oń sheshilip, onyń 9-y sottan qaıtarylǵanyn maqtanyshpen atap ótti. Al 2020 jyly 293 kıkiljińniń 99-y sotqa jetpeı, aýyl bıleriniń aqyl-keńesimen oń sheshimin tapqan. Búginde Jambyl oblysynyń bul tájirıbesi elimizdiń ózge óńirlerine taratylý ústinde.
Belsendi qarttar – qoǵam tiregi
Kópbolsyn aǵamen sóıleskende onyń jazýshy Sherhan Murtazanyń: «Dúıim jurt sózin tyńdap, pikirine qulaq asqandy abyz deıdi. Aýyl-aımaqqa ámiri júrmeıtindi aqsaqal ataıdy. Al eldik sanany qalyptastyra almaı, aýyl-aımaq kúıbeńiniń shyrǵalańynda júrgendi shal deıdi» degen sózine oraı: «Qazir bizdiń qoǵamda aqsaqaldar kóp pe, shaldar kóp pe?» degen suraǵymyzdy da ashyq qoıǵan edik. «Nebir danagóı, bilimdi, kóneniń kózi bolǵan, aýylynyń jetimin jylatpaı, jesirin qańǵyrtpaı, aýyzbirshilikte ustaǵan aqsaqaldarymyz buryn da bolǵan, qazir de kezdesedi. Tirilerin atamaı-aq qoıaıyn, kúni keshe dúnıeden ótken Ábish Kekilbaı, Gerold Belger, Qabdesh Jumadil sekildi qalamgerlerdi abyz dep aıtsaq, artyq aıtqandyq emes. Biraq olardyń aqyly men jón silteýin bılik pen qoǵam qabyldaı berdi me?!» dep suraqqa suraqpen jaýap qatqan aqsaqal ózge bir aýqymdy máseleniń astaryna úńildi.
«Qazaq qoǵamynda ordaly oı aıtyp, utqyr baılam jasaǵan tek qalamger, óner qaıratkerleri emes. Ardagerler qozǵalysyna zor úles qosyp, erekshe qurmetke ıe bolǵandardyń arasynda san salanyń ardager ókilderi de jetip artylady. Atap aıtar bolsaq, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qyzylordalyq qarııa Seıilbek Shaýhamanov, soǵys jáne eńbek ardageri, Shyǵys Qazaqstan óńiriniń týmasy Boshan Kitapbaev, soǵys jáne eńbek ardageri, almatylyq abyz Zeken Ádilbekov, Almaty oblysynda turǵan soǵys jáne eńbek ardageri, Elbasynyń ustazy Seıithan Isaev jáne basqalar. Abyroıly, aıtary bar, eliniń qurmeti men qoshametine bólengen osyndaı qarttardy qazaqtyń kez kelgen óńirinen keziktirýge bolady. Olardyń izbasarlary da barshylyq. Kóp pe, az ba, dóp basyp aıtý qıyn. Solardyń sany men sapasyn arttyrý – respýblıkalyq ardagerler uıymy Ortalyq keńesiniń bir mindeti», dedi oıyn qyzmetine qaraı oıystyra tujyrymdaǵan Kópbolsyn aǵa.
«Qazirgi kezde elimizde «Qoǵamdyq keńes» ınstıtýty belsendi jumys istep keledi. Halyqtyń únin bılikke tikeleı jetkizetin minberge aınalǵan mundaı uıymdardyń sany búginde elimiz boıynsha 230-dan asady. Al Qoǵamdyq keńester músheliginde jalpy sany 3570 adam bolsa, onyń 1661-i – ardagerler keńesiniń ókili. 17 Qoǵamdyq keńestiń 9-na óńirlik ardagerler keńesteriniń tóraǵalary kirgen. Máselen, Nur-Sultan qalasyndaǵy Qoǵamdyq keńesti qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Sansyzbaı Esilov qosa basqarady», degen ol 32 jyldyq tarıhy bar respýblıkalyq ardagerler uıymynyń arqalaǵan mindetin de aıshyqtap ótti.
«Ardagerler uıymy alǵashynda Uly Otan soǵysyna qatysýshylar men múgedekteriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Ýaqyt óte kele maqsat-múddeler kóbeıdi. Atap aıtqanda, jastarǵa patrıottyq tárbıe berý, eńbek demalysyna shyqqan zeınetkerlerdiń tórt qabyrǵada qamalyp otyryp qalmaýyna, qarym-qabileti, bilimi, tájirıbesine qaraı olardy qoǵamdyq jumysqa keńinen tartý máselesine erekshe mán bere bastadyq. El saıasatyn qoldap, jurtshylyqqa jetkizip, nasıhattaý máselesinde de qarııalarymyzǵa qyrýar jumys pen jaýapkershilik artylǵan. Búginde soǵysqa qatysqan bar-joǵy 500-deı ardager qaldy. Al 120 myńnan astam tyl eńbekkeri qamqorlyqqa, áleýmettik járdem men jaı ǵana adamı qoldaýǵa zárý. Qyzmet barysynda jaraqat alyp, múgedek atanǵan, tósekke tańylǵan úlkenderimiz de bar. Qadir-qasıeti halyqtyq deńgeıde kórinbese de, urpaǵynyń aldynda tóri tómendemegen osyndaı úlkenderimizdi umytpaǵanymyz jón», degen Kópbolsyn aǵa sózin «Qartyn qurmettemeý – mine, qoǵamnyń eń úlken derti osydan bastalady», dep túıindedi.
TÚIIN. Bala kezimizde aýyldyń úlkenderinen: «Shaldyń bútin shal, kútim shal jáne tútin shal degen úsh túri bolady» degendi estigenmen, astaryna úńile bermeıtin edik. Eseıe kele bútin shal – áýletiniń ǵana emes, búkil bir aýyl-aımaqty aýzyna qaratqan aqsaqal, kútim shal – el-jurtqa paıdasy tımese de zııany joq momyn qart, tútin shal – jasy kelse de jaǵymsyz qylyǵyn tastaı almaı, júrgen jerin aıqaı-shý etip júretin qııańqy shal ekenin túsindik. Al abyroıly aqsaqal aspannan jaýmaıdy. Tunyq bastaýynda ýyzyna jaryp, dástúrine qanyp ósken qyzdan aq jaýlyqty áje, jas shaǵynda jigeri men namysyn jerge taptatpaǵan jigitten túıgeni mol, tanymy tereń qarııa shyǵary anyq. Tek tekti tárbıeniń tigisi sógile bastaǵan búgingideı ýaqytta qaı shaldyń qatary kóbeıip keter eken degen kúdik basym kóńilde...