Qazaqstandaǵy ǵylym jáne ǵarysh

Bul biregeı oqıǵalar – HH ǵasyrdyń eń úlken jetistigi. Keıinnen AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Italııa sııaqty elder de óz azamattaryn ǵaryshqa ushyra bastady. 70-jyldardyń basynda bul qatarǵa Japonııa, Qytaı, Nıderland, Ispanııa jáne basqa elder qosyldy. Qa­zirgi tań­da álemniń 200-den astam eli ǵarysh qyz­metimen aınalysady. Olar­dyń kópshi­li­ginde ózderiniń ǵylymı jáne qoldanbaly mańyzǵa ıe jasandy se­rik­teri bar.

Bıyl – otandyq ǵarysh ǵylymy jáne búkil Qazaqstan úshin aıtýly jyl. Naq­ty aıtqanda, 2021 jylǵy 12 sáýirde álem jurtshylyǵy adamzattyń ǵaryshqa ushýyna 60 jyl tolǵanyn atap ótti. Bul oqı­ǵa basqarylatyn kosmonavtıkanyń álem­dik sımvoly boldy.

Osy ýaqyt aralyǵynda 570-ke jýyq ǵaryshker-zertteýshi ǵaryshta bolǵan eken. Al olardyń 150-den astamy ǵaryshqa qazaq jerinen ushyp, «Baıqońyrda» ǵaryshker mártebesin aldy.

Qazaqstanda basqarylatyn keshender­degi ǵaryshtyq zertteýler qazaqtan shyq­qan tuńǵysh ǵaryshker T.Áýbákirovtiń ushýy­men tikeleı baılanysty. Dálirek aıt­qanda, atalǵan zertteýler 1991 jyly «Qazaqstan-Ǵarysh» nysanaly keshendi ǵy­lymı baǵdarlamasy aıasynda serpindi damı bastady.

Akademık О́.M.Sultanǵazınniń ǵyly­mı jetekshiligimen Qazaqstan Respýblıkasynyń ǴZI men JOO jáne Reseı Fe­derasııasynyń ǵarysh salasy uıym­da­rynyń ǵalymdary men mamandary «Mır» OK bortynda ǵylymı zertteýler men eksperımentterdiń baǵdarlamalaryn sát­ti oryndady. Bul jumystarǵa qazaqs­tan­dyq ǵaryshkerler de qatysty.

Álemdik basqarylatyn ǵaryshker­lik­tiń damý tájirıbesi jáne «Mır» OK men HǴS bortynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ǵylymı izdenisteri men ǵa­ryshtyq eksperımentteriniń baǵ­dar­­­lamalaryn iske asyrý ushý aldyn­daǵy kezeńde daıarlyqtan ótetin ǵarysh­kerlerge jańa biregeı ǵylymı nátı­jelerdi alýda aıqyndaýshy ról beri­le­tinin kórsetti. Bul ózderiniń fýnksıo­nal­dyq mindetterin oryndaý jáne ulttyq ǵy­lymı baǵdarlamalar sheńberinde ǵa­rysh­tyq zertteýler men eksperımentter júrgizý úshin ǵana emes, shtattan tys jaǵdaılar týyndaǵan kezde birin-biri ózara almastyrý maqsatymen basqa elderdiń ǵylymı baǵdarlamalaryn iske asyrý úshin qajet boldy.

Bizdiń ǵaryshkerler álem­dik deń­geıde qazaqstandyq ǵylym­nyń jos­parlanǵan ǵaryshtyq eksperı­ment­terin oryndap qana qoımaı, basqa memle­ket­terdiń ǵarysh salasyndaǵy ǵylymı baǵ­darlamalaryn oryndaýda teń quqyly áriptester boldy.

Sonymen qatar ǵaryshkerlerdiń ózderi basqarylatyn keshenderde ushý kezinde ǵaryshtyq medısına jáne bıotehnologııa salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdiń obektileri bolyp sanalady.

Qazaqstandyq ǵaryshkerlerdiń ushýy kezinde basqarylatyn keshenderdiń bortynda álemdik ǵaryshkerliktiń negizgi baǵyttary boıynsha ǵaryshtyq eksperı­ment­ter júrgizildi. Máselen, 1991 jyly «Mır» OK-de T.Áýbákirovtiń ushýy kezinde bes uıymnyń qatysýymen bes ǵa­ryshtyq eksperıment oryndaldy. Al 1994 jyly T.Musabaevtyń ushýy kezinde QR UǴA-nyń onnan astam ınstı­týty­nyń qatysýymen 8 ǵaryshtyq tájirıbe júrgizildi. Odan bólek, 1998 jyly 20-dan astam uıymnyń ǵalymdary men mamandarynyń qatysýymen 23 keshen­di (jerústi jáne ǵaryshtyq) eksperıment oryndaldy. Qazaqstan 2001 jyly HǴS bortynda ǵylymı zertteýler men eksperımentter baǵdarlamasyn alǵash­qy­lar­dyń biri bolyp iske asyrdy. 2015 jyly A.Aıymbetovtiń HǴS-qa ushýy kezinde Qazaqstannyń segiz ǴZI men JOO ǵalymdarynyń qatysýymen 10 ǵaryshtyq eksperıment júrgizildi.

Qazaqstandyq ǵaryshkerlerdiń «Mır» OK men HǴS-taǵy ǵylymı baǵdar­la­ma­laryn oryndaý arqyly aıtarlyqtaı ǵylymı jáne qoldanbaly mańyzy bar nátıjeler alyndy. Olar óz kezeginde Qazaqstanda ǵarysh ǵylymynyń damýynda halyqaralyq deńgeıge sáıkes keletin jańa ǵylymı baǵyttar qurýǵa negiz boldy.

Ǵarysh tehnıkasy buıymdaryn jasaý kezinde paıdalanylǵan qorytpalar, polımerlik jáne keramıkalyq materıaldar búginde «Mır» OK bortyndaǵy kórmede tur. Kezinde osylardyń kó­me­gi­men naızaǵaı belsendiligi bar óńirler boıynsha ártúrli maqsattaǵy ǵarysh apparattarynda shtattan tys jaǵdaılardyń damýy­men jańa optıkalyq qubylystardyń korrelıasııasy da belgilendi.

Ǵaryshtyq eksperımentterdi oryndaý kezinde ázirlengen ádistemeler men tehnologııalar ekologııalyq kartografııalaýda jáne ósimdikter men tabıǵı ekojúıelerdi kartografııalaýda qoldanyldy. Son­daı-aq bıoalýantúrlilikti baǵalaý, jaıy­lymdardyń antropogendik transfor­ma­sııa dárejesin jáne munaı-gaz ken oryndarynyń tabıǵı-aýmaqtyq keshen­de­riniń de transformasııa dárejesin, tótenshe jaǵdaılardy, shóleıttený pro­ses­terin baǵalaý úshin de paıdalanyldy.

Ǵaryshta ósimdik jasýshalarynyń seleksııasyn qoldana otyryp, kartop, bıdaı sııaqty ósimdikterdiń ekonomıkalyq qundy formalary alyndy. Aýrýlar men qolaısyz ekologııalyq faktorlarǵa erekshe tózimdi kartoptyń «Toqtar» dep atalatyn jańa sortyn alý jumystary aıaq­taldy.

Gendik ınjenerııa boıynsha eksperı­ment­ter júrgizildi. Ǵaryshtyq ushý jaǵ­da­ıynda bıdaı jasýsha­laryna bóten gendi berý jáne transgendi ósim­dik­terdi alý múmkin boldy. Júr­gizilgen zertteý­ler ǵaryshtyq faktorlardyń áserinen bolatyn ózgerister jasýsha men organızm ómiriniń ártúrli aspektilerine, sonyń ishinde qundy belgilerge áser etýi múmkin ekenin kórsetti.

Ǵaryshkerlerdiń ushýǵa deıingi, ushý kezindegi jáne odan keıingi neı­ro­psıhologııalyq jáne psıhofı­zıo­lo­gııalyq jaǵdaıyn baǵalaý boıynsha alynǵan nátıjeler olardyń, sondaı-aq jer betindegi tótenshe jaǵdaıdaǵy adam­dardyń jumysqa qabilettiligin baǵalaý jónindegi usynymdardy ázirleý úshin paıdalanylýy múmkin. Ázirlengen ádis­ter men krıterııler azamattyq avıa­sııa ushqyshtaryn daıarlaý kezinde, avıa­sııa­lyq jáne ǵaryshtyq medısına praktıkasynda paıdalanylady.

Ǵaryshkerler aǵzasynyń beıimdelý múmkindikterin arttyratyn Qazaq­stan­nyń florasy men faýnasynan tabı­ǵı bıo­logııalyq belsendi zattar negi­zin­de jańa mamandandyrylǵan ónim­der ázirlendi. Respýblıkanyń jer be­tin­degi tótenshe jaǵdaılardaǵy jáne shalǵaı óńirlerindegi adamdar úshin ma­mandandyrylǵan ónimderdi ázir­leýdiń jańa tehnologııalary men bıo­teh­nologııalyq qaǵıdattary daıarlandy.

Qazaqstandyq ǵarysh ǵylymynyń eleýli praktıkalyq jetistigi retinde spýtnıktik geodezııa men radarlyq ınterferometrııany paıdalana otyryp, ǵaryshtyq monıtorıng júrgizýdi, jerústi zertteýler salasyndaǵy biregeı zertteýlerdi damytýdy jáne Nur-Sultan, Almaty qalalary men Soltústik Tıan-Shan aýmaǵynyń jer qyrtysynda bolyp jatqan tabıǵı jáne tehnogendik apattardy qalyptastyrý úshin ǵylymı negiz jasaýdy aıtýymyz kerek.

Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy 2021 jylǵy Mem­leket­tik syılyqty alýǵa usynylǵan «Qa­zaqstandyq ǵaryshkerlerdiń qatys­ýy­men ǵaryshtyq zertteýler – Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵarysh salasyn damy­tý­dyń negizi» jumystar toptamasyn soń­ǵy 30 jyldaǵy elimizdegi ǵarysh ǵyly­mynyń damý qorytyndylaryn ja­handyq qorytý dep qabyldaımyz.

Zertteý tobynyń quramynda Qazaq­stan­daǵy ǵarysh ǵylymy damýynyń bastaýynda turǵan belgili ǵalymdar men ǵaryshkerler bar. Usynylǵan jumystar sıklinde búginde Qazaqstanda jańa ǵy­ly­mı baǵyttardy iske asyryp, olardy álemdik ǵarysh ǵylymynyń talaptaryna sáıkes damytýdy jalǵastyryp júrgen otandyq ǵalymdar men ǵaryshkerlerdiń ǵarysh ǵylymy men eldiń ǵarysh salasyn damytýǵa qosqan úlesi kórsetilgen.

Qazaqstan – qazaqstandyq ǵarysh­ker­lerdiń ushýy arqasynda basqa­rylatyn keshenderde ártúrli baǵyt boıynsha ǵaryshtyq eksperımentter júrgizý­diń, ǵaryshtyq zertteýlerdi damytýda serpilis jasaýdyń biregeı múm­kin­di­gi­ne ıe bolǵan sanaýly elderdiń biri. Dál osy qazaqstandyq ǵaryshkerlerdiń ushýy, basqarylatyn keshenderde ǵylymı zertteýler men eksperımentterdiń oryndalýy jáne alynǵan nátıjeler Qazaqstanda ǵarysh salasynyń tabysty qalyptasýy men damýyna yqpal etti. Sondaı-aq Qazaqstandy ǵaryshtyq zertteýlerdiń álemdik deńgeıine shyǵardy jáne eli­miz­de­gi ǵarysh salasynyń ǵalymdary men mamandaryna óz jumystary men tehnologııalary arqyly álemdik ǵylymı ǵarysh qaýymdastyǵyna qosylýǵa múmkindik berdi.

Tóregeldi ShARMANOV,

RǴA jáne QR UǴA akademıgi