Abaı Maqyshev: Qaterli isikti emdeýdiń eń tıimdisi – dertti erte anyqtaý

– Abaı Qaıyrqojauly, búginde elor­dadaǵy ǵana emes, elimizdegi aıtýly onkolog dárigersiz. Adam janynyń ara­shasy bolyp júrgen osynaý salaǵa qa­laı keldińiz?

– О́zim – osy Aqmola óńirinde týyp-ósken qazaqpyn. Medısınalyq bilimdi al­ǵash qazirgi astana, kezindegi Selınograd qa­lasynyń Selınograd memlekettik medısına ınstıtýtynan aldym. Osy oqý ornyn 1982 jyly támamdap, hırýrgııa mamandyǵyn alyp, Kókshetaý qalalyq aýrýhanasynda jumys istep, bir jyl ınternatýradan óttim. Sóıtip 7 jyl oqýdan soń joldamamen Kókshetaý oblysyndaǵy Chkalov aýdandyq aýrýhanasyna hırýrg bo­lyp ornalastym. Odan keıin Kókshetaý qala­lyq aýrýhanasynyń jedel hırýrgııa bó­limine aýystym. Onda tórt jyldaı eń­bek ettim.

О́z mamandyǵynyń shyńyna shyǵýdy kókseıtin kásibı mamandar sııaqty hırýrg te tájirıbesi jetilgen saıyn kúrdeli operasııalardy jasaýdy oılaıdy. Men operasııalary kúrdeli, bolashaǵy bar onkologııa salasyna mamandanýdy maqsat tuttym. Osy maqsatpen 1986 jyldan bas­tap Kókshetaý oblystyq onkologııalyq dıspanserinde hırýrg-onkolog bolyp isteı bastadym. Sodan beri osy saladamyn. 1986 jyly onkologııaǵa alǵashqy ma­mandaný boıynsha Irkýtskidegi mem­lekettik medısınalyq daıyndaý ıns­tıtýtynda biliktiligimdi arttyrdym. 1988-1990 jyldary Qazaq KSR Den­saý­lyq saqtaý mınıstrliginiń jolda­ma­symen Máskeý qalasynda KSRO Me­dı­sına ǵylymdary akademııasynyń Bú­kilodaqtyq onkologııalyq ǵylymı orta­lyǵynda maqsatty klınıkalyq ordınatý­ra­dan óttim. Ol jerge alty jyldyq tá­jirı­be­men barǵanmyn, professorlarmen bir­ge operasııalarǵa qatysyp kózge tús­tim. Olar maǵan ǵylymǵa bet burýǵa ke­ńes berdi. Klınıkalyq ordınatýrany bitirgen soń sonda jumysqa qaldym. 1991 jyly Máskeýde dıssertasııamdy qorǵap, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe boldym. Odan soń elge qaıtýdy jón kórip, Kókshetaýdaǵy onkologııalyq dıspanserde hırýrg bolyp, keıin bas dárigerdiń orynbasary bolyp qyzmet ettim. Bul qyzmetimmen qatar 1992 jyldan bastap Kókshetaý oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bas hırýrgi bolyp istedim. 1995 jyldan bas­tap úsh jyl Máskeýde onkologııalyq ǵy­lymı-zertteý ortalyǵynyń torakaldy bóliminde álemge áıgili akademık M.I.Davydovtyń jetekshiligimen dok­to­ran­­týrada oqydym. 1997 jyly medısına ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dá­re­je­sin alý úshin jasaǵan dıssertasııam­dy sátti qorǵap shyqtym.

Bul ýaqyt astanamyzdy Aqmola óńi­ri­­ne kóshirý bastalyp jatqan kez edi. Sol shaqta ózim bilim alǵan Astana me­dı­­sına ýnıversıtetiniń basshy­ly­­ǵy elorda mártebesine saı qalanyń medı­sı­nalyq áleýetin kóterý baǵytynda oqý ornynan onkologııa kafedrasyn ashýdy usynyp, meni resmı túrde jumysqa shaqyrdy. Sodan 1997 jyly osynda onkologııa kafedrasyn ashtym, mamandardy daıarlaýdy qolǵa ala bastadyq. Elorda túgili, elimizde onkologter tapshy bolatyn. Eldiń bir keregine jarap, úlesimizdi qos­saq degen nıet osy salada belsene ju­mys isteýge yntalandyrdy.

– Elimizde onkologııa salasyna qaı ýa­­qyt­tan bastap myqtap kóńil bóline bas­­­ta­dy?

– Jalpy, onkologııa salasy 50-60 jyl­dary Keńes Odaǵy kezinde qolǵa alyna bastaǵan. Bul zertteýshiler óte az, dıagnostıkanyń kemshin, emdeý kórsetkishi tómen kezeń edi. Sol shaqtarda akademık N.Blohınniń bastamasymen Máskeýde eń alǵashqy búkilodaqtyq onkologııalyq ortalyq ashyldy. Osy ortalyqtyń kó­me­gimen Qazaqstanda jáne basqa da res­pýb­lıkalarda kadrlar daıarlaıtyn, ǵylymı jáne emdeý jumystaryn júrgizetin onkologııalyq ınstıtýttar ashyla bastady. Bizde onkologııa ınstıtýty Almaty qalasynda quryldy. Qaterli isikti anyqtaý, emdeý qıyn kez edi. Budan ólim-jitim de kóp bolatyn. Sondyqtan óz aldyna bólek onkologııalyq dıspanser ashý kerek degen qaýly shyqqan. Solaı ár oblysta dıspanserler paıda boldy. 80-jyldardan bastap jańa jabdyqtar ákeline bastady. Soǵan qaramastan onko­lo­gııalyq operasııalardy júrgizý áli je­tile qoımady. Bul hırýrgııanyń eń kúr­deli operasııalary edi. Joǵaryda atalǵan Máskeýdegi ın­stıtýttyń kómegimen jer-jerde onko­lo­­gııa salasy damı bas­ta­dy. Men de sol ıns­tıtýtta bilimimdi je­til­di­­rip, shyń­dal­dym.

1999 jyly Úkimettiń qaýlysymen Astanada qalalyq onkologııalyq dıspan­ser­diń bazasynda ǵylymı-zertteý ju­mys­taryn júrgizý jáne naýqastarǵa kór­se­tiletin em-dom sharalaryn jaqsartý maq­­satynda Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstı­tý­tynyń fılıaly ashyldy. Men sol jyldan bastap 2007 jylǵa deıin osy fılıal­dyń dırektory boldym.

Budan keıin elorda atanyp, halqy kóbeıip, talap kúsheıe bastaǵan tusta jańa onkologııalyq ortalyq salý qajettigi týdy. 2008 jyly jańadan on­ko­logııalyq or­ta­lyq ashylyp, sonda bas dá­riger bolyp 2010 jylǵa deıin qyzmet ettim.

Al bizdiń Astana medısınalyq ýnı­ver­sıtetinen ashylǵan onkologııa kafe­d­ra­sy saladaǵy mamandardy daıarlaýǵa, elimizdegi onkologterdiń qataryn art­ty­rýǵa aıtarlyqtaı úlesin qosyp ke­ledi. Jalpy, bolashaq onkologterdi daıar­laý, ǵylymmen aınalysý, emdeý – úsh ju­mysty qatar atqaryp kele jatyrmyn.

Astana astana bolǵanǵa deıin munda kúr­deli operasııalar jasala bermeı­tin. Máskeýde oqyp-toqyp, alǵan tájirı­bem­men 1997 jyly onkologııalyq barlyq ope­­ra­sııany júrgizýdi ózim bastap qol­ǵa aldym. Jergilikti dárigerlerdiń bilik­tiligin kóterýge yqpal ettim. Qazir shákirt­te­ri­m­men birge osynda óńesh, ókpe, asqazan, ba­ýyr, búırek, taǵy basqa da organdarǵa operasııa jasap júrmiz. Naýqastar mańaıdan ǵana emes, respýblıkanyń túkpir-túkpi­ri­nen keledi. Kúnine kem degende 15-20 operasııa jasaımyz. Ár operasııa kem de­gende tórt saǵatqa sozylady. Osy jer­de qyzmet etip júrgen dárigerlerdiń de tájirıbesi tolysa bastady. Sondyqtan dárigerlerdi basqa qalalarǵa tájirıbesin jetildirýge ji­be­re bermeıtin boldyq. О́ıtkeni ózimizde barlyq jaǵdaı jan-jaqty qarastyrylǵan.

– Degenmen dárigerlerdi aýrýhanaǵa ákelinip jatqan sońǵy zamanaýı tehnologııalardy jete meńgerýi úshin, olarmen jumys isteı alýy úshin tájirıbe al­masýǵa basqa jaqtarǵa jiberip tura­tyn shyǵarsyzdar?

– Álbette, biliktilikti arttyrý q­a­shan­da toqtaǵan emes. Men bul jerde bir jaǵynan qazirgi ýaqytta pande­mııa­ǵa baılanysty tájirıbe almasý maqsatyndaǵy is-sharalardyń shektelip turǵanyn aıtyp otyrmyn. Áıtpese biz­diń dárigerler álemniń kóptegen medısı­na­sy ozyq memleketinde tájirıbeden ótip kelip júr. Atap aıtqanda, kórshi elderge qosa Japonııada, Koreıada, Eý­ro­pa elderinde, sondaı-aq muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy memleketterge baryp qaıtqan dárigerlerimizdiń kórgeni men kó­ńil­ge túıgeni kóp. Basqa memleketter ma­mandarynyń da bizdiń dárigerlerden úıreneri mol.

Al ózińiz aıtyp otyrǵan joǵary teh­no­lo­gııalyq jańa quraldardy meń­ge­rýge kelsek, dárigerlerimiz Alma­ty­da, Máskeýde qosymsha biliktiligin arttyryp, sáýleli emdi júrgizýdiń qyr-syryna qanyqty. О́zim de 2009 jyly AQSh-tyń Boston qalasynda Massachýsets jalpy aýrýhanasynda taǵylymdamadan ótkenmin.

– Elimizde onkologııalyq aýrýlardy em­­deıtin dárigerlerdiń kóptep daıarlanyp jat­qany qýantady. Alaıda bul oń óz­ge­ris saladaǵy dárigerlerge degen su­­­ra­­nys­ty qanaǵattandyra ala ma?

– Ras, onkolog dárigerler jetispeıdi. Bul rette áli de biraz jumys isteý kerek dep oılaımyn. Árıne, Úkimet tarapynan qoldaýǵa kende emespiz, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jyl saıyn onkologııa salasynda mamandar daıarlaýǵa kvotany kóbeıtip jatyr. Mysaly, Astana medısınalyq ýnıversıtetiniń onkologııa mamandyǵyna byltyr 14 adam tússe, bıyl 19 adam tústi. Túlekterimizdiń kóbi asta­na­daǵy onkologııalyq ortalyqta, qala­lyq aýrýhanalarda, emhanalarda ju­mys istep jatyr, basqa da óńirlerge baryp jatqandar bar.

Osy tusta astanadaǵy onkologııalyq orta­lyqtaǵy dárigerler túgelge jýyq ózim­niń shákirtterim ekenin aıta ketken jón. Qazir osynda biri hırýrg, biri hımııaterapevt, biri radıolog bolyp jumys istep júr. Bári – bir-bir bólimniń meńgerýshisi. Bul 24 jyldan beri bolashaq mamandardy daıarlap kele jatqan, ózim ashqan kafedranyń jemisi der edim.

– Joǵaryda shákirtterińiz hırýr­gııa­­lyq em júrgizýdi jetik meńger­genin atap óttińiz. Osy rette, ózińiz jumys is­teı­­tin aýrýhanada qaterli isikti emdeý­diń qandaı túrleri bar ekenin aıtyp ber­­seńiz?

– Bizdiń ortalyq emdeýdiń barlyq túrin júrgizýge qaýqarly. Buǵan qajet­ti jo­ǵary tehnologııalyq qural-jab­dyq­tarymyz jetkilikti. Jalpy, onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń úsh túri bar: hırýrgııalyq, sáýleli em jáne hımııaterapııa. Barlyq em-dom sharalaryn úzilissiz júrgizýge Úkimet únemi qoldaý kórsetip otyr. Sonyń ishinde barlyq aýrýhana hımııaterapııa úshin qa­jet qymbat dári-dármekpen qamtamasyz etilgen.

Qazaqstan halqyna onkologııalyq kó­mek kórsetý – densaýlyq saqtaý júıe­si­niń negizgi baǵdarlamalyq qujat­ta­rynda aıqyndalatyn memlekettik saıasattyń bas­ty baǵyty. Búginde elimizdiń tus-tusynda onkologııalyq dıspanserler ashylyp, olardy talapqa saı tolyqtaı jabdyqtaý máselesi de nazardan tys qalmaǵan.

Bizdiń de ǵımaratymyzdy jańa deýge ábden bolady, salynǵanyna 10 jyldan asty. Onkologııalyq ortalyq burynǵyǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı keńip qalǵan. Naýqastarǵa qolaıly jaǵdaıdyń bári jasalǵan. Buryn bir palatada 8-10 naýqas jatsa, qazir bir oryndyq, eki oryndyq palatalar bar. Árqaısysynyń bólek dýsh kabınasy bar.

– Astanadaǵy onkologııalyq or­ta­lyq­­ta qala turǵyndaryna qosa bas­qa óńirlerden kelip qaralatyndar kóp pe?

– Árıne, bul jerde eń aldymen biz­diń ortalyq qalalyq emes, elordalyq deń­geıdegi onkologııalyq ortalyq re­tinde qabyldanady. Elordalyq degen respýblıkalyq mártebe ispettes. Iаǵnı astana bolǵan soń, bul qalaǵa dertine daýa izdep, úmit artyp, elimizdiń jan-jaǵynan kelip emdeletinder kóp. Sondyqtan bizdiń dárigerler sol údeden shyǵyp, únemi izdenis ústinde bolyp, naýqastarǵa qoldan kelgen kómegin aıamaıdy.

Qazir aýrýhanadaǵy naýqastardyń jartysyna jýyǵy – basqa óńirlerden kelgender. Olardyń deni – óz qalaýymen astanaǵa arnaıy kelip, bizge júgingender. Aımaqtaǵy dárigerlerdiń joldamasymen kelip qaralatyndar da kóp. Oǵan aı­maq­tarda qajetti jabdyqtardyń jet­kiliksizdigi jáne bilikti dárigerlerdiń tabylmaýy sebep bolýy múmkin.

Aldymyzǵa shalǵaı aýyl-aımaqtan kelip, qanshama ýaqyt emdelip, aýrýynan aıyǵyp, alǵysyn jaýdyryp ketip jatqan aǵaıyn kóp. Mundaı jaǵdaılar, árıne, mereıimizdi ósiredi. О́kinishke qaraı, aýrýy ábden asqynyp, meńdegen naýqasqa qanshama kómegimizdi kórsetkenimizben, odan qaıran bolmaı jatady.

– Jalpy, elimizde qaterli isikten bo­­­la­tyn ólim-jitimniń sany azaıyp ja­­­tyr ma?

– Keıingi jyldardyń statıstıkasyna qarasaq, ólim-jitimniń tómendegenin ańǵarýǵa bolady. Buǵan eki faktordyń yqpal etip jatqanyn atap ótý kerek. Bi­rin­shisi – aýrýdy erte anyqtaý. Ekinshisi – me­­dısınalyq nysandardyń kóptep salynýy. Nysandar jaı ashylyp qana qoı­maı, zamanaýı tehnologııalarmen jan-jaqty qamtamasyz etilip jatyr. Munyń bári aýrý­dy der kezinde emdeýge septigin tı­gi­zedi.

Endi erte dıagnostıkalaýǵa keńirek toqtala ketsem deımin. Bul – qaterli isikti emdeýdiń eń mańyzdysy. О́ıtkeni aýrýy erte belgili bolǵan naýqastardyń túgelge jýyq jazylyp ketý múmkindigi bar. Iаǵnı obyrdyń bári – ólimge soqtyratyn tajal emes. Oǵan qarsy turý úshin, kúresý úshin saý kúnińde áreket jasaý kerek. Qazir kez kel­gen emhanada ÝDZ, KT, MRT, mammografııa, endoskopııalyq apparattardyń bári bar. Mysaly, endoskopııa – adamnyń ishki organdaryn arnaıy aspap endoskop arqyly tekserý. Mammografııa ar­qyly sút beziniń qaterli isigin erte dıag­nos­tı­ka­laýǵa bolady. Mine, osyndaı zertteýler­den soń anyqtalǵan aýrýdy asqynbaı tu­ryp emdeýge múmkindik óte zor.

Qaterli isik tórt satyǵa bólinedi. Birinshi, ekinshi satysy – erte saty, al úshinshi, tórtinshisi – aýrýdyń asqynyp ketken satysy. Qazir bizdiń aýrýhanada aýrýy alǵashqy eki satysynda anyqtalǵan naýqastardyń úlesi 50%-dan asady. Olardyń barlyǵynyń jazylyp ketý múmkindigi joǵary. Qalǵany – aýrýy ábden asqynyp ketkender. Bulardyń ishinde obyrdy jeńip shyǵatyndar bar. Sonda bul báleket dertten jazylǵandardyń úlesi 50%-dan asady dep shamalaýǵa bolady. Respýblıkadaǵy statıstıka da osyǵan uqsas. Naqtyraq aıtsaq, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha qaterli isikten aman qalýdyń bes jyldyq kórsetkishi 54%-dy qurady. 2019 jyly bul kórsetkish 52,9% bolǵan. Iаǵnı jyldan-jylǵa obyrdan keletin ólim qaýpi azaıyp keledi.

Buryn qaterli isikten ólim-jitimniń kóp bolatyn sebebi – naýqastardyń 80-90%-y aýrýy ábden asqynyp ketken kezde anyqtalatyn. Qazir bul kórsetkishtiń de 50%-ǵa túskenin kórip otyrmyz. Bul rette memleket ult densaýlyǵyn saq­taýda úlken jumys júrgizip otyr. Erte dıagnostıkalaýǵa barlyq jaǵdaı jasalýda. Onkologııalyq skrıngterdiń baǵ­dar­lamasy qarastyrylǵan. Halyq ta buǵan sergek qarap, tekserilýge baratyn jurttyń qatary artyp jatyr.

– Skrınıng demekshi, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Jol­da­ýynda pandemııa kezinde josparly skrınıngter men ota jasaý keıin­ge qalyp jatqanyn atap ótti. Buǵan qa­tys­ty ne aıtar edińiz?

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Joldaýyn, ásirese densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty bólimin zor yqylaspen tyńdadym. Prezıdent koronavırýs den­saý­lyq saqtaý salasy úshin úlken sy­naq bolǵanyn aıtty. Rasynda, bul kúrdeli kezeńniń áli de biter túri joq. Sondyqtan medısına salasyna túsetin salmaq odan saıyn eselene bermek. Onyń ústine Memleket basshysy koronavırýsqa qa­ty­sy joq basqa da aýrýlarǵa baılanys­ty ahýaldy nasharlatyp almaý kerek eke­ni­miz­di alǵa tartty.

Pandemııa kezinde qalypty tir­shi­li­gimizden birshama aınyp qalǵa­ny­myz belgili. Osy rette, Prezıdent jos­par­ly skrınıngterdiń de keıinge qalyp qoıyp jatqanyn atap ótti. Bul da mańyz berip qaraıtyn óte ózekti másele ekenin umytpaǵanymyz jón. О́ıtkeni bir «jaýmen» kúresemiz dep, úırenip qalǵan «jaýdan» keletin qaýipti qaperde ustaýymyz kerek. Iаǵnı erte dıagnostıkalaýdy qajet etetin aýrýlardyń aldyn alý úshin udaıy tekserilý jospardan tys qalmaǵany mańyzdy. Bul qatarda onkologııalyq patologııalardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júıeli túrde júrgizý kerek.

Prezıdent halyqqa Joldaýynda «Deni saý ult» jobasy boıynsha keminde 12 zerthanany joǵary tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtaý qajet ekenin, sonyń nátıjesinde zerthanalarymyz 90%-ǵa deıin halyqaralyq talapqa saı jumys isteıtinin aıtty. Kez kelgen derttiń daýasy ýaqytynda anyqtaý bolsa, osy qoıylǵan mindetter sol maqsatty oryndaýǵa bastaıtyn baǵyt ekeni anyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»