Aqyn-jazýshylardyń júris-turysy, ózin ustaýy, keı-keıde qaıtalanyp turatyn tosyn qylyqtary degen óz aldyna bólek bir álem. Tipti ártúrli qyzyqqa qaldyryp, kúlki shaqyratyn áreketterin estigende, «solaı eken-aý» dep tańǵaldyratyny taǵy bar. Olar da pende, et pen súıekten jaralǵan jan balasy, biraq qalam ustaǵan soń, bir qasıeti artyq turǵanyn qalaısyń. Altaıdyń Kerbuǵysy Oralhan Bókeı aıtpaqshy, «Aspan bolǵan soń, ashyǵy jaqsy». Shyǵarmasyn oqyp, ártúrli oı men sezimge qanyqqan soń, álgindeı artyq qasıetterdi de sol avtordyń boıynan kórgisi kelmeı me adamnyń? Oralhannyń joǵarydaǵy sózine salsaq, «jazýshy bolǵan soń, jaqsy kıingeni jaqsy» degendeı, áńgime ár qıyrǵa jeteleıtinin kánigi oqyrman álden baıqap ta otyrǵan shyǵar.
Máselen, biz tek fotodan nemese ekrannan ǵana kórgen Oralhan Bókeıdi qalaı elestetken bolar edik. «Qum minezindegi» Barhan nemese «О́liaradaǵy» Qoıshy, «Saıtan kópirdegi» Aspan ne Aman, «Qar qyzyndaǵy» Nurjan, Amanjan, Baqytjan – úsheýiniń biri dep elestete almaısyz. «Ataý keredegi» Taǵan dep te aıta almas edik qoı. Jazýshy osy keıipkerlerdiń artyqshylyǵy men kemshiligin baǵamdap, bul keıipkerler ómir súrgen zamandy sezinip, oǵan deıingi dáýirlerdi júreginen ótkizip, búgin men bolashaqqa kóz tigip turǵan taý sııaqty elesteıdi keıde. Jer jaralyp, sý aǵyp, taýdan qar kóship, Aspan qar astynda qalyp, ANALAR AIQAILAǴALY ýaqyttyń janyn taýdan artyq uqqan kim bar deısiz? Taýda týyp, taýda ósken, Buqtyrmadaı býyrqanyp taýda aǵatyn ózen-ǵumyrdyń tabıǵatynan Altaıdy alyp tastaý degenniń ózi aqylǵa syımaıdy. Demek jazýshyny Altaıdyń Kerbuǵysy dep tegin atamaǵan («Kerbuǵy» – shyǵarmasy óz aldyna bólek áńgime). Ol – taýdyń ajyramas bir bólshegi nemese oqshaý shyńy. Taýdan túsip, qalaǵa engenimen, kókireginen sol alyp beıne máńgi óshpeıdi. Shyǵarmalarynda taý únemi kórinis tabady. О́ıtkeni ishine taý kirip ketken. Eli-jeri men jandy-jansyz qubylystary hám eń bastysy, ańyz-áńgimelerimen qosa uıa salyp alǵan bolýy kerek. Áıtpese, jazýshy Marat Qabanbaı: «…Qaıda júrse de Altaıynyń bir qolatyn aıý, sileýsinderimen qosa qoltyǵyna qysyp, seńgir-seńgir qarymen qosa esh aýyrsynbaı ala júretin qyzyq kisi edi», demes edi ǵoı.
Marat Qabanbaı aıtpaqshy, qyzyq kisi bolsa, qalypty adam qatarynan emes. Sonda taý adamy qalaı kıinip, ózin qalaı ustaýy kerek? Sýretter men beınelerdi sóıletse, kıim jaǵyna asa kirpııaz bolǵany baıqalady. Shash qoıysynyń ózi biraz jaıdy ańǵartady. Al aýyldastarymen suhbattasyp, oqyrmandarmen kezdesken sátterindegi sán úlgisi «ah» degizip, tańdaı qaqtyrady. Tipti ekrandaǵy keıbir beınelerinde kıgen kıimi qazirgi sán úlgisinen bir kem túspeıdi. Nege ekenin qaıdam, Oralhan aǵanyń kıim úlgisi Anton Chehovty eske túsirdi osy joly. Aldynda bir derekti fılmnen orys jazýshysynyń kıimderin kórip qaıran qalǵanbyz. Arnaıy tapsyryspen tigilgen sán úlgilerine kelińkireıtin. Al qazaqtyń Oralhany she?
«...Oralhan qandaı edi! Bir kórýge arman bolatyn. Keskini de, kelbeti de saıma-saı. Oralhan aty umytylyp, Kerbuǵy dep ataǵan, ardaqtaǵan tulǵamyz edi.
...Orekeńniń kıim kıisi, júris-turysy bárimizge úlgi edi. Keńes ókimeti kezinde moınymyzǵa shoqpardaı galstýk baılap júrgen kezde jipteı galstýkti moınyna taqqan Or-aǵańdy kórip tańǵalǵanbyz. Báteńkeniń baýy sııaqty. Áýeli bizge birtúrli kórindi. Sóıtsek, elde joq dúnıe, zamanynan ozyp ketken. О́ziniń estetıkalyq talǵamy qandaı bolsa, shyǵarmalarynyń da deńgeıi sondaı! Ol oqyrmandardyń talǵamymen ómir súrgen adam», deıdi Kópen Ámirbek. Ishki talǵamy bıik, sana-sezimi joǵary bolǵan soń olaı bolmaǵanda qalaı deýge de, demeýge de keletindeı bul jerde. О́ıtkeni zańǵar tulǵaǵa aınalǵan aqyn-jazýshynyń bári kelisti kıine bermegenin baıqaý qıyn emes tarıhtan. Sondyqtan sán úlgisin kelistirip, adamnyń ózin ustaýy da balanyń jaratylysyna qaraı qalyptasatyn qasıet sııaqty kórinedi. Bulaı deýimizge jazýshynyń qaryndasy Ǵalııa Bókeıqyzynyń myna estelikterinen keıin de batylymyz jetip otyr.
«Aýyldaǵy úı shań bolyp ketse, shańǵa bizdiń atymyzdy jazyp qoıatyn. Myna jerdi súrt degendeı. Kishkentaı kezimde basymdy qarap bershi dep aldyma kep jata qalatyn. Men shashyn qolymmen tarap, olaı qaıyryp, bylaı qaıyryp, oınap otyrýshy edim. Sol ádetin ómiriniń sońyna deıin úzgen joq.
Árbir kostıýminde bir-bir oramal bolatyn. Onyń bárin jýyp, útiktep otyrý – meniń moınymda. Bala kezden-aq ákelgen kıimderin ákemizdiń Kúlámı degen tiginshi qaryndasyna sóktirip, ózine laıyqtap, jańasha úlgimen qaıta tiktiredi eken. О́zine ne jarasatynyn jaqsy bilýshi edi. Osy sulýlyǵy men sánqoılyǵy qashanda aınalasyndaǵy adamdardan erekshelep turatyn. Almatyda júrgeninde orystyń qyzdaryna deıin ǵashyq bolady eken».
Qalaı bolǵanda da, jazýshynyń ózi jazǵan «Kerbuǵyǵa» soqpaı kete almaımyz. Shyǵarmada, ádette, buǵylardyń múıizi on bes salaly bolyp keletini aıtylady. Alaıda Kerbuǵynyń múıizi on segiz salaly eken: «Múmkin, on segiz salaly oqystan jaralar asyl haıýannyń eń aqyry – ózi de. Múmkin, anaý taý-tasty azan-qazan «aýaǵa» bólep júrgen jas periden týǵan qozyqanyń múıizi on úsh, odan keıinginiki on bir, sosyn segiz...», deıtin tusy jáne bar. Árıne, buǵy múıizsiz týatyn zamannyń betin aýlaq qylsyn.