Masylǵa mal bitpeıdi

Tabıǵaty tamyljyǵan, topyraǵy qunarly, nýly, sýly, ásirelep aıtqanda, jetek shanshysań, arba ósip shyǵady deıtindeı óńirdegi bir kezde sútteı uıyp otyrǵan shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldardyń irgesi nege sógilýde? Árıne, jol qatynasy, aýyz sý máselesi ishinara kezdesip jatatyny bar. Bizdińshe, eń bas­ty sebep – halyqtyń jumystan qol úzip qalýy. Bir kezdegi ádemi eńbek dástúriniń tini sógilip, qojyraǵannan keıin ilgeri basqan qadam keri ketip tur.

– Eger jumys kúshi jetkilikti bolsa, zaýyt ónimin eki ese kóbeıtýge múmkindik bar. Qolbaılaý bolyp turǵany – jumys kúshiniń jetimsizdigi. Áıtpese, qazir bizdiń ónimimizge suranys ta kóp qoı. Zaýyttyń jumysshylaryna tórt mezgil tegin tamaq beremiz, tóńirektegi aýyldardan qatynap isteıtinderdi ár kún saıyn 10 lıtr benzınmen qamtamasyz etemiz. Jalaqy qanshalyqty jumys isteıtinderine baılanysty, ortasha eseppen 200 myń teńgeden aınalady. Búgingi tańda 2,5 myńǵa jýyq adam turatyn eldi mekennen kishkentaı zaýytta jumys isteıtin 60 adam taba almaı, jigerimiz qum bolyp otyr, – deıdi Bozaıǵyr aýylyndaǵy kirpish zaýytynyń dırektory Shatlyk Imınov.

Zaýyt dırektorynyń aıtýyna qaraǵanda, ýaqytsha isteıtin adamdar eńbekaqysyn kún saıyn talap etedi eken. Máselen, tańerteńnen kesh­ke deıin jumys istese, birden esep aıyrysý kerek. Qolyna aqsha tıgender kelesi kúni kelmeı qalýy ábden múmkin. Al aýyldyq jerde 200 myń teńge taza tabys tapsa, táp-táýir nápaqa emes pe? Kúnine tórt mez­gil tamaq ishse, kóligine benzınin quıyp alsa, odan ózge qandaı jaq­sy­lyq tileısiń. Aýylda adam joq deıtindeı de emes, qol qýsyryp qarap otyrǵandar jetip artylady. Endi osy kórinisti aqyl tara­zysyna salyp qalaı baǵalaýǵa bolar edi?!

– Qazir memleket tarapynan aýyl­ǵa kóp kóńil bólinýde. Aýyl tur­ǵyndary «Sybaǵa», «Altyn asyq» tárizdi baǵdarlamalary arqy­ly nesıe alyp, tórt túlik maldy kóbeıtýge, jeke kásipterin ashýǵa, oń jambasyna keletin mamandyqty ıgerýge ábden bolady ǵoı. Ońaı jumys emes, biraq qol qýsyryp qa­rap otyrǵan adamǵa ıgilik úıirile me? Keıbireýler memleket tarapynan beriletin árqıly járdemaqy­ǵa ıek súıep alǵan. Árıne, kómek­tiń kórsetilgeni durys. Degenmen erteńin oılaǵan adam tyrbanyp tirshilik eter edi. On eki múshesi saý adamdardyń saýsaǵyn qımyldatpaı otyrýy jaqsylyq emes. Qashanǵy «alma pis, aýzyma tús» dep jambas­tap jata berýge bolady. Eger den­saý­lyǵynda kinárat bolsa bir sári... Biz osy zamandastarymyzdy ma­syldyqqa tárbıelep jatqan joqpyz ba? Aldyńǵy býynnyń áre­ketsizdi­gin kórgen keıingi jas kimnen ónege almaq? – deıdi eńbek ardageri Aıdar Quspanov.

Osyndaı keleńsiz kórinistiń birin Jaqsy aýdanynan jolyqtyrdyq. Aýylda turǵan soń jalǵyz egin sha­rýa­shylyǵymen ǵana emes, mal sha­rýa­shylyǵymen de aınalysqandy qup kóretin sharýashylyq basshy­lary barshylyq. Mundaı yqylas­tyń tıimdi jaǵy óte kóp. Qos salany qatar alyp júrse, aýyl adamda­ryna qysy-jazy jumys bolar edi. Jastardyń mehanızator ma­man­dy­ǵyn meńgerýden at-tonyn ala qa­shýdyń bir sebebi osynda. Aıta­lyq, qandaı bilikti mehanızator bol­­sań da, kóktemgi egis, kúzgi oraq ke­zinde ǵana jumys istep, tabys ta­basyń. Qalǵan ýaqytta jumys taba almaı bos otyrǵandyqtan, aýyl­sharýa­shy­lyǵy úshin osy ma­man­dyqtyń qadiri qashyp tur. Al «Vık­tor» sharýa qo­jalyǵynyń basshysy Vadım Vıtt saýynshy taba almaı sergeldeńge túsýde.

– Baǵymdaǵy jergilikti tuqymdy qara maldy túgel satyp jiberdim, – deıdi sharýashylyq basshysy, – asyl tuqymdy mal utymdy. О́zim egin sharýashylyǵymen aınalys­qan­dyq­tan, mal azyǵyn molynan qamdap alýǵa tolyq múmkindigim bar. Biraq malshy men saýynshy tabylmaı, jigerimdi qum qylyp tur. Men saýynshy tabylsa, aıyna 120 myń teńge eńbekaqy tóler edim. Saýynshy tańerteń, túste, keshke tórt jarym-aq saǵat jumys isteıdi, túski asy tegin, sıyrlar apparatpen saýylady. Biraq sonyń ózinde de belsenip shyǵatyn adam joq. Bir túsiniksizi, osy aýylda turatyn keıbir otbasylar menen qaımaq, irimshik, sút satyp alady.

Ushy-qıyryna kóz jetpeıtin sha­­byndyǵy mol, jaıylymy jet­ki­likti Jaqsynyń jalpaq dala­syn­da turyp mal baqpaıtyn aýyl tur­­ǵyndarynyń tirshiligi esh­bir qı­synǵa kelmeıtini daýsyz. Jal­paq jurtty jalqaýlyq meńdep ketti desek, ashylaý. Álde otbasyn asy­rap, qarshadaı balalaryn qa­tar­dan qaldyrmaı je­til­dirýdiń jaýap­kershiligi joǵalǵany ma?!

– Jalpaq jurtty eńbekke ju­myl­dyrý óte ótkir másele ekeni bel­gili, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev. – Keshegi Keńes zamanynda eldiń bolashaǵyna qatysty osy iske aıryqsha mán beriletin. Kókshetaý aýdandyq partııa komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminde meńgerýshisi bolyp qyzmet istep júrgen kezimde aýdannyń eńbek ozattaryn bilim oshaqtaryna aparyp, joǵary synyp oqýshylarymen kezdesý ótkizetin edik. Eńbek ozattarynyń taǵylymdy áńgimesin tyńdaǵan jas tolqyn kim aq adal eńbek etse, júzi jarqyn bolatynyn, el qurmetine bólenetinin sanalaryna quıyp alatyn. Qarapaıym eńbek adamdaryna da ólsheýsiz qur­met kórsetildi. Olardyń eńbekten totyqqan, kún súıgen beıneleri ­qur­met taqtalarynda turdy, bas­pasózde úzbeı nasıhattaldy, keýde­lerine orden-medal taqty. Sol kezde Qo­nyspaı aýylynyń turǵyny Úmit Ábilova eki márte Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy, dán aıalaǵan Sosıa­lıstik Eńbek Eri Sartaı Ju­ma­ǵalıevtiń ataq-dańqy jer jaryp turdy. Mundaı mysaldar óte kóp-aq. Mektep oqýshylarynyń kór­kem­ónerpazdar úıirmeleri naýqan­dyq jumys kezinde mal bazarynda, qyzyl qyrmanda, jumys qaınap jatqan egistik alqaptarda aǵala­ry men apalarynyń aldynda óner kórsetip, eńbek tynysymen tanysýǵa múmkindik alatyn. Bul da – tárbıeniń bir salasy. Búgingi tańda eńbek adamdaryn qurmetteý kemshin. Máseleniń túp-tórkinin bálkim osy jerden izdeýimiz kerek shyǵar. El eńsesin tikteıtin eren eńbek dástúriniń sol­ǵyn tartýy beri qoıǵanda bolashaq úshin qaýipti. Qazirgi jastar aıaq astynan jáne jan qınamaı mol qarajat tapqysy keledi. Árıne, baı bolǵan jaqsy shyǵar, biraq mańdaı terińdi tógip, teńgeni tıynnan quraǵanǵa ne jetsin?!

Taıaýda ǵana Býrabaı aýdanyn­da bolyp qaıttyq. Aǵaıyndy Ábdi­rah­manovtar Atameken aýylynda taýarly sút fermasyn ashyp, úl­ken eńbektiń uıytqysy bolyp otyr. Asyl tuqymdy sımmental sıyrlarynan táýligine 25 lıtr­ge deıin sút saýyp, tabysqa kene­lýde. Qaraqan basy ǵana emes, kindik qa­ny tamǵan topyraqtyń ajarlanýy­na hal-qaderinshe qolushyn berýde. Aýyl kóshelerin abattandyryp, bilim oshaǵyn qarjylaı demep, kóp-kórim septigin tıgizýde. Serik­testik basshylarynyń aıtýla­ryna qaraǵanda, jalǵyz-aq qolbaılaý bar, bul – jumys kúshiniń jetispeýshili­gi. Taýarly sút fermasy etek-jeńi keń pishilgen aýyl irgesinde qo­nys­­tanǵanymen, mehanızator men saýyn­shyǵa zárý. Tipti osy eki ma­man­­dyq­tyń ıeleri qasqaldaqtyń qa­nyn­daı taptyrmaıdy dese de bolǵandaı.

– Mal dárigeri tabylsa, aıyna 500 myń teńge eńbekaqy tóler edim, – deıdi seriktestik basshysy Bolat Ábdirahmanov.

– Shyn aıtasyz ba? – deımiz biz, – aýyl túgil qaladaǵy sırek mamandyq ıeleriniń ýysyna túse bermeıtin aılyq eńbekaqynyń kólemine shynymen tańyrqap.

– Árıne, – deıdi seriktestik basshysy, – bizdiń baǵyp otyrǵan malymyz asyl tuqymdy, qymbat mal. Eger saýynshy tabylsa aıyna 150 myń teńge eńbekaqy tóler edim. Qazir tórt úı bos tur. Kelgen adamǵa ózi qalaǵan úıdi atyna birden jazyp beremin.

Qońyr kúzde tilek bildirgen bir adam tabylypty. Saýynshy ta­bylǵanyna jerden jeti qoıan tap­qandaı qýanyshy qoınyna syımaǵan sharýashylyq basshysy aldynda ýáde etkendeı barlyq jaǵdaıy jasalǵan turǵyn úıdi basy bútin atyna jazyp bergen eken. Bir aptadan keıin aldymnan jumys úrkip otyrady dep ýáde etken saýynshysy aınyp qa­lypty.

– Úıdi qaıtaryp aldyńyz ba? – dep suraımyz biz.

– Joq, áıel adammen bet jyrtysyp júremin be? – deıdi ol.

Mine, osyndaı mysaldardy kóp­tep keltirýge bolady. Jaqsy mysal emes, janyńdy júdetetin, jurtym úshin nalıtyn, kóleńkesi kóp kórinis. Qanshama naqty mysaldy aqyl tarazysyna salyp paıymdaǵanyńyz-­­ ben, soıyldaı suraqtyń naqty ja­ýaby ­tabylmaı tur. Endigi arada jel­kildep ósip kele jatqan jas urpaqqa eńbek atty qudirettiń máni men maz­munyn shegelep uǵyndyrmasaq, tórt quby­lamyz teńese qoımaıdy.

Halqy tyǵyz qonystanǵan ońtús­tikten bastaý alǵan kósh basyn sol­tústikke burǵan jurt Soltústik Qa­zaq­stan men Pavlodar oblystaryna qonys aýdarýda. «Elge el qosylsa qut» degendeı, jalǵyz jumys kúshi ǵana emes, tili tutqyrlanyp, salt-dástúri selkeý tartyp bara jatqan óńirdiń rýhanı álemine jyly aǵys, jańa lep qosylyp, óńirdiń óńi ki­rip qalǵandyǵyn kórip otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta aýyldaǵy adam sa­ny jyl ótken saıyn azaıyp bara jat­qan Aqmola oblysyna da ońtús­tikten quıylǵan ulttyq ustanymy myqty ózenniń arnasyn baǵyttar ma edi. Jer emshegin emgen eńbekker qaýymnyń isi de ónege bolsyn dep...