Ulttyq qordyń kirisi kóbeıdi

Álemdik ınflıasııa qarqynynyń jalǵasýy jáne jahandyq ekonomıkanyń baıaýlaýy ortalyq bankter úshin jańa táýekelder men áleýetti belgisizdik jaǵdaıyn týdyrady. AQSh FRJ mólsherlemesin arttyrý boıynsha kútýler kelesi jyly damýshy naryqtardyń valıýtalaryna qysym kórsetedi. Onyń ústine, munaıdyń belgilengen baǵasy kóterilýin jalǵastyryp keledi.

 Qazan aıynda qalyptasqan syrtqy naryqtardaǵy ahýal týraly

Álemniń jetekshi elderiniń IJО́ boıynsha derekteriniń shyǵýy 2021 jyldyń 3-toqsanynda ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaıtyny týraly kútýlerdi rastady. QHR-da ekonomıkanyń ósýi 2021 jyldyń 2-toqsanynda 7,9%-ǵa qarsy 4,9%-dy qurady, AQSh-taǵy derekter de (aldyn ala derekter boıynsha) aldyńǵy kezeńdegi 6,7%-ǵa qarsy 3-toqsanda 2%-ǵa deıin  ósimniń aıtarlyqtaı tómendegenin kórsetedi. JP Morgan esepteýleri boıynsha álemdik ekonomıka 2021 jylǵy 2-toqsandaǵy 4,4% deńgeıinen qarqyny tómendep, ótken toqsanda 3,1%-ǵa baıaýlady.

Ekonomıkalyq belsendiliktiń báseńdeýine qaramastan, pandemııadan, shıkizat pen azyq-túlik taýarlarynyń joǵary baǵasynan týyndaǵan suranys pen usynystyń teńgerimsizdiginen bir deńgeıde bolatyn ınflıasııa joǵary bolyp, qarqynyn jalǵastyrdy. AQSh TBI ındeksi qyrkúıekte 5,4% j/j (tamyzda 5,3%) jetti, Eýroaımaqta kórsetkish sońǵy 13 jylda kezekti rekordty jańartyp, qazan aıynda 4,1%-ǵa deıin ulǵaıdy.

Mólsherlemelerdiń ósýin kútý kúsheıgen saıyn paıda bolatyn AQSh qazynashylyǵynyń kiristilik qısyǵynyń qysqa merzimdi segmentiniń ósýin atap ótken jón. AQSh-tyń 5 jyldyq MBQ kiristiligi 2020 jylǵy aqpannan bastap eń joǵary deńgeı 1,18%-ke jetti, bul 30 jáne 5 jyldyq baǵaly qaǵazdar arasyndaǵy alshaqtyqty sońǵy bir jarym jyldaǵy eń tómengi deńgeıge deıin qysqartty.

Osylaısha, AQSh-tyń FRJ mólsherlemesiniń kúrt ósýin kútýde qazynashylyq oblıgasııalar kiristiliginiń artýy, QHR men AQSh ekonomıkasynyń baıaýlaýy ótken aıda damýshy naryqtardyń valıýtalaryna qysym kórsetti. EM elderi valıýtalarynyń ındeksi qazan aıynda 0,8%-ǵa: Brazılııa realy 3,7%-ǵa, Ońtústik Afrıka randy1,1%-ǵa, úndi rýpııasy 0,9%-ǵa álsiredi. Túrik lırasy ınflıasııanyń jedeldeýine qaramastan, AKS jeńildeýi aıasynda 8,1%-ǵa álsiredi.

Valıýta naryǵyndaǵy teris jaǵdaıǵa qaramastan, qazanda álemdik aksııalar naryǵy aıtarlyqtaı ulǵaıdy: MSCI World Index jahandyq aksııalar ındeksi 2021 jylǵy 3-toqsandaǵy kompanııalardyń eseptilik kezeńiniń qorytyndysy boıynsha rekordtyq paıda nátıjesinde 5,6%-ǵa ósti.

Investorlar arasynda basty ınvestorǵa jatatyn Tina (there is no alternative) mentalıteti mólsherlemelerdiń ósýi men ósip kele jatqan ınflıasııalyq kútýler, sondaı-aq erkin ótimdiliktiń edáýir kólemi qarsańynda oblıgasııalar naryǵyndaǵy turaqsyzdyq talaptarynda damyǵan elder aksııalarynyń ósýin jańǵyrtýǵa yqpal etedi.

 Munaı naryǵyndaǵy jaǵdaı men qazan aıynda baǵa kotırovkasynyń ósýine yqpal etken faktorlar týraly

Qazanda munaıdyń álemdik baǵasy 84,38 AQSh dollaryna deıin 7,5%-ǵa ósti. Tabıǵı gazdyń jetispeýshiligi munaı ónimderine qosymsha suranys týdyrady. Taldaýshylar tabıǵı gazdan munaıǵa aýysýdyń shıki munaıǵa suranysty kúnine 250 000 barrelden 750 000 barrelge deıin arttyrýy múmkin ekenin eseptep shyǵardy.

Alıans músheleri jetkizilimderdi ulǵaıtýdan bas tartyp, buryn kelisilgen óndirý kórsetkishin táýligine 400 myń barrel deńgeıinde saqtaǵan OPEK+ qazan otyrysynyń nátıjeleri munaı naryǵyna qoldaý kórsetti.

Energetıkalyq daǵdarys aıasynda munaıdyń baǵasy bıylǵy 25 qazanda eń joǵarǵy belgi – 86,7 AQSh dollaryna jetti, bul 2018 jylǵy qazannan bastap eń joǵarǵy mán bolyp otyr. Qazannyń sońynda munaıǵa baǵa belgileý munaı qorlarynyń ulǵaıýy týraly habarlamalar aıasynda azdap túzetildi. Túzetýge Irannyń álemdik derjavalarmen ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty kelissózderi de aıtarlyqtaı áser etti, olardyń nátıjesi sátti bolǵanda Iranǵa qarsy sanksııalar men munaı eksportyna tyıym salýdyń kúshi joıylýy múmkin edi.

4 qarashada OPEK+ otyrysy táýligine 400 myń barrelge ulǵaıtý boıynsha buryn kelisilgen josparlar ózgertilmesten ótti. Alaıda AQSh Prezıdenti baǵany turaqtandyrý úshin qara altyn óndirýdi arttyrýǵa úndep edi, artynsha munaı naryǵy qysymǵa ushyrady.

9 qarashada munaı baǵasyn belgileý aı basynan beri 1,2%-ǵa tómendep, bir barrel úshin 83,3 AQSh dollaryn qurady. Qazirgi ýaqytta munaı baǵasy, bir jaǵynan, Saýd Arabııasynyń munaıdyń bosatý baǵasyn kóterýi aıasynda, al ekinshi jaǵynan, Prezıdent Dj. Baıden janarmaı baǵasyn tómendetý maqsatynda AQSh-tyń strategııalyq munaı rezervin iske qosý týraly sheshiminiń bolmaýy turǵysynan turaqtandy.

 Teńge baǵamynyń shıkizat naryǵyndaǵy oń dınamıkaǵa nelikten áser ete almaǵany týraly

Munaı baǵasy teńge baǵamy úshin negizgi makrofaktorlardyń biri bolyp qala beredi, óıtkeni ishki naryqtaǵy shetel valıýtasyn usyný kólemi munaı baǵasyna baılanysty. Alaıda, baǵamnyń qalyptasýyna áser etetin kóptegen ishki jáne syrtqy quramdas bólikter bar jáne bul jaǵdaı damyǵan, sol sııaqty damyp kele jatqan barlyq naryqtardyń valıýtalaryna tán.

Birinshiden, ekonomıkalyq belsendiliktiń qalpyna kelýi jáne fıskaldyq serpinniń aıasynda ımporttyń ósýi teńge baǵamyna turaqty qysym kórsetip otyr. Sondyqtan, munaı naryǵyndaǵy rallı nátıjesinde eksporttaýshylardyń valıýtalyq túsiminiń ósýine qaramastan, shetel valıýtasyna suranystyń baıqalyp otyrǵan ósýi teńgeniń nyǵaıýyna múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar, tutyný taýarlary ımportynyń ósýine baılanysty tólem balansynyń aǵymdaǵy shoty tapshylyqta qalyp otyr.

Bıznes pen halyq tarapynan shetel valıýtasyna suranystyń ósýine Reseı taýarlary ımportynyń artýy aıqyn mysal bola alady. Men sońǵy bergen suhbatta bıylǵy jylǵy ekinshi toqsannyń nátıjesi boıynsha Reseıden ákelinetin ımport 4,2 mlrd AQSh dollaryna jetip, 2020 jylǵy ekinshi toqsanmen salystyrǵanda 36,1%-ǵa ulǵaıǵanyn, al osy jylǵy birinshi toqsanda osyndaı kórsetkish 2,4% bolǵanyn atap ótken edim. Osylaısha, Reseı Federasııasynan ákelinetin taýarlarǵa ishki suranystyń artýy teńgeniń Reseı rýbline qatysty aıyrbastaý baǵamynyń álsireýine alyp keledi. Bıylǵy jylǵy qazanda teńgeniń rýblge qatysty baǵamy bir rýbl úshin 5,85 teńgeden 6,05 teńgege deıin nemese 3,4%-ǵa álsiredi.

Ekinshiden, erkin ózgermeli jaǵdaıda jahandyq úrdister teńgege tikeleı yqpal etýde. Sany boıynsha jeńildetý baǵdarlamalaryn qysqartý jáne 2022 jyly Fed mólsherlemesiniń artýy jónindegi naryqtyń kútýleri aıasynda AQSh dollarynyń nyǵaıýy ınvestorlar arasynda damýshy naryqtarǵa qatysty teris sentıment týyndatady.

Úshinshiden, osy jyly shıkizat taýarlary baǵasynyń ósýi men shıkizat ekonomıkalary valıýtalarynyń serpini arasyndaǵy álsiz baılanys jahandyq keńistikte baıqaldy. Kanada dollary, Norvegııa kronasy, Reseı rýbli jyl basynan beri munaıdyń eki mándi ósýine qaramastan, salystyrmaly túrde nyǵaımady. Keıbir taldaýshylar bul jaǵdaıdy AQSh dollarynyń jahandyq nyǵaıýymen ǵana emes, munaı baǵasynyń uzaq merzimdi ósýinde senimdiliktiń bolmaýymen de baılanystyrady. Olardyń pikiri boıynsha, bul baıqalyp otyrǵan energetıkalyq daǵdarystyń ýaqytsha sıpatyna, sondaı-aq OPEK+ tarapynan óndirýdi áleýetti ulǵaıtýǵa baılanysty.

Sonyń saldarynan, munaı baǵasynyń ósýine qaramastan, ulttyq valıýta bir aıda bir AQSh dollary úshin 427,15 teńgege deıin 0,3%-ǵa álsiredi.

Ulttyq Bank valıýtalyq ıntervensııa ótkizbedi. Bıýdjetke transfertterdi júzege asyrý úshin 988 mln AQSh dollary kóleminde Ulttyq qordyń qarajatyn konvertasııalaý boıynsha operasııalar jáne kvazımemlekettik sektor sýbektileri tarapynan 208 mln AQSh dollary mólsherindegi mindetti satýlar teńgege qoldaý kórsetti.

Sonymen qosa, bazalyq mólsherlemeni 9,75%-ǵa deıin ósirý teńgedegi boryshtyq quraldardyń tartymdylyǵyn saqtaıdy, ony beırezıdentterdiń qazanda QR MBQ-na 863 mlrd-qa deıin (jyldyń basynan beri ósim 433 mlrd.) salymdary kóleminiń 75 mlrd-qa óskeni rastaıdy. Sheteldik ınvestorlar tarapynan shetel valıýtasyn qosymsha usyný naryq ótimdiliginiń jaqsarýyna jáne suranystyń ishinara qanaǵattanýyna yqpal etedi.

Qarashanyń basynan beri munaı baǵasynyń tómendeýi aıasynda teńge baǵamy 429,20 teńgege deıin 0,5%-ǵa álsiredi.

 Qazan aıyndaǵy altyn valıýta rezervteriniń dınamıkasy týraly

Altynvalıýta rezervteri bıylǵy jylǵy qazannyń sońynda aıdyń basynan bastap 307 mln AQSh dollaryna ulǵaıyp, 35,8 mlrd AQSh dollaryn qurady. Erkin konvertasııalanatyn valıýtadaǵy aktıvter negizinen EDB korrespondenttik shottaryndaǵy qaldyqtardyń azaıýy esebinen 854 mln AQSh dollaryna tómendedi.

Altynvalıýta rezervteri quramyndaǵy altyn portfeli qazanda baǵaly metall baǵasynyń ósýi jáne basym quqyqty iske asyrý sheńberinde altyn satyp alý esebinen 1,2 mlrd AQSh dollaryna ósti. Máselen, qazanda altynnyń baǵasy ınflıasııanyń ósýi boıynsha alańdaýshylyqtyń aıasynda bir ýnsııa úshin 1731 AQSh dollarynan 1796 AQSh dollaryna deıin 3,8%-ǵa ósti, nátıjesinde bul aktıvterdiń erkin konvertasııalanatyn valıýtadaǵy qunynyń tómendeýin óteýge jáne rezervterdiń ósýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi.

 Qazan aıynda Ulttyq qordaǵy valıýtalyq aktıvterdiń kólemine áser etken faktorlar týraly

Aldyn ala derekterge sáıkes, Ulttyq qordyń valıýtalyq aktıvteri ótken aıda shamaly ǵana ózgerip, qazannyń sońynda 55.1 mlrd AQSh dollaryn qurady.

Kepildik berilgen jáne nysanaly transfertterdi bólý úshin qazanda valıýta naryǵynda 988 mln AQSh dollary somasyna aktıvter satyldy, bul 420 mlrd teńgege balama mólsherdi bildiredi. Bul rette, respýblıkalyq bıýdjettiń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin Ulttyq qordan shamamen 428 mlrd teńge transfertter bólindi.

Bul rette qazanda qorǵa túsken túsimder 103 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde 163 mln AQSh dollary shetel valıýtasynda tústi.

Eger qyrkúıekte biz naryqtardaǵy aıtarlyqtaı túzetýdiń kýási bolsaq, qazanda aksııalar naryǵynyń qalpyna kelýi jáne onyń odan ári ósýi baıqaldy. Nátıjesinde, qazannyń qorytyndysy boıynsha Ulttyq qordyń ınvestısııalyq kirisi oń qalyptasty jáne negizinen aksııalar men altynnyń tıisinshe 5,69%-ǵa jáne 3,78%-ǵa ósýi esebinen 871 mln AQSh dollaryn qurady.

Ulttyq qordyń aktıvterin teńgerimdi allokasııalaý esebinen ınvestısııalyq kiris jyl basynan beri qalpyna kelip, 2 mlrd AQSh dollary nemese 3,44%-dy qurady. Qarashada naryqtardaǵy qubylmalylyq saqtalyp, aksııalardyń ósýi jalǵasýda. Osyǵan oraı aǵymdaǵy aıdyń basynan bastap  Ulttyq qordyń ınvestısııalyq kirisi taǵy da 470 mln AQSh dollaryna ósti jáne jyldan basynan bastap 2,45 mlrd AQSh dollary nemese 4,3% boldy.

Jaqyn bolashaqta syrtqy naryqtardaǵy jaǵdaıdyń damý keleshegi men olardyń teńgege yqtımal áseri týraly

Qazirgi tańda qarjy naryqtary álemniń jetekshi ortalyq bankteriniń monetarlyq saıasatyndaǵy rıtorıkada ózgeristerge barynsha beıim. Osylaısha, qarjy naryǵynyń qatysýshylary ınflıasııalyq kútýlerdiń neǵurlym joǵary bolýyn jáne negizgi mólsherlemelerdiń barynsha erte joǵarylaýyn kózdeıdi. AQSh-ta, Kanadada, Avstralııada jáne Ulybrıtanııada mólsherlemelerdi kóterý kezeńi 2022 jyly bastalady dep kútilýde.

Damyǵan elderdiń ınflıasııanyń ósý boljamyna jaýap retinde mólsherlemelerdi kóterý kezeńiniń bastalýy damýshy naryqtardan kapıtaldyń áketilý táýekelin týdyrady. Damýshy elderdiń valıýtalary AQSh dollarynyń toqtaýsyz nyǵaıýy jáne damyǵan elderdiń memlekettik baǵaly qaǵazdary kiristiliginiń ósýi aıasynda qysym kórýde. Bul rette AQSh FRJ monetarlyq saıasaty EM aktıvteriniń qunyna barynsha yqpal etýge beıim.

Keıbir taldaýshylar da álemdegi stagflıasııa táýekeline - ınflıasııanyń ósýimen qatar keletin ekonomıkalyq quldyraýǵa alańdaýshylyq tanytýda. Inflıasııalyq kútýlerdiń ósýi jaǵdaıynda monetarlyq saıasattyń kúsheıý qarqyny iskerlik belsendilikti tómendetýi jáne sonyń saldarynan ekonomıkalyq ósý qarqynyn tómendetýi múmkin. Osyǵan baılanysty retteýshilerdiń is-áreketi ınflıasııalyq táýekelderdi tómendetýmen qatar, ekonomıkalyq ósýdiń baıaýlaýyna jol bermeýge de baǵyttalýǵa tıis.

Munaı baǵasynyń neǵurlym turaqty ósýi teńge úshin oń faktor bolyp tabylady. Jyl sońyna deıin munaı baǵasynyń serpini boıynsha oń boljamnyń saqtalýyna qaramastan, 2022 jyly munaı naryǵyndaǵy tapshylyqtyń qysqarýy kútilýde. Onyń ústine, AQSh Prezıdentiniń úndeýi qanaǵattandyrylǵan jaǵdaıda OPEK+ óndirisiniń yqtımal ósýine, AQSh pen Irannyń ustanymdaryn odan ári jaqyndastyrýǵa jáne munaı eksporty boıynsha sanksııalardy alyp tastaýǵa, epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna jáne basqa da faktorlarǵa baılanysty munaı baǵasynyń qubylmalylyǵy saqtalady.

Jalpy alǵanda, munaı baǵasyn ósirýdiń jalǵasýy, sondaı-aq aldaǵy qarashadaǵy iri salyq tólemderi jýyq arada teńgege qoldaý kórsetedi. Alaıda, shetel valıýtasyna turaqty suranys pen syrtqy naryqtardaǵy qubylmalylyq bul áserdi  teńestirýi múmkin.