Germanııa úkimetin úsh partııa jasaqtaıdy

«Maqsatymyz anyq. Aldaǵy aptalarda koalısııalyq kelisimdi aıaq­taýymyz kerek. О́ıtkeni keıbir má­se­lede pikirimiz ortaq bolyp, tez ýaǵdalastyq», dedi Sosıal-de­mok­rattardyń bas hatshysy Lars Klıngbeıl.

L.Klıngbeıldiń pikirin onyń áriptesteri de qostap otyr. Jýr­na­lısterge suhbat bergen FDP ókili Volker Vıssıng kelissózdiń sátti júrip jatqanyn jetkizgen. Onyń aıtýynsha, partııalar kelesi aptada qalǵan máselelerdi pysyqtap, birjola kelisimge kelýi tıis.

Sondaı-aq «Jasyldar» partııa­sy­nyń ókili Maıkl Kellner úsh partııanyń konstrýktıvti jáne jaqsy atmosferada kelissózder júr­gizip jatqanyn atap ótti. Onyń sózine súıensek, qazirgi tańda mámi­le­ge kelý úshin 300-ge jýyq saıasat­ker 22 jumys tobyna bólinip, qa­zannyń ortasynan beri jumys istep keledi.

Mámile jasalǵannan keıin ony ár partııa ózderiniń jalpy jıy­­nynda talqylaıdy. «Ja­syl­dar» partııanyń barlyq múshe­si­­men ke­ńe­sýdi josparlap otyr. SDP 4 jel­toqsanǵa kezekten tys par­tııa­lyq konferensııa belgi­le­­di. Jıyn ke­zin­de koalısııany qa­byl­daý-qa­byl­­damaý máselesi qa­ra­­l­ady. FDP bul qujatty 5 jel­toq­­sanda ótetin jıyn­­da talqy­la­maq.

Munyń bári Olaf Shols úshin ońtaıly bolmaq. О́ıtkeni ol 6 jeltoqsanǵa, ıaǵnı Áýlıe Nıkolaı kúnine deıin úsh partııanyń basyn qosyp, ortaq mámilege kelýge ýáde bergen-tuǵyn. Endeshe, Olaf myr­zanyń kelesi kansler atanýǵa múmkindigi mol.

Esterińizde bolsa, qyrkúıekte Germanııada parlamenttik saılaý ótken bolatyn. Daýys sanaý ná­tı­jesi boıynsha solshyl ba­ǵyt­­taǵy Sosıal-demokratııalyq partııa (SDP) jeńiske jetti (25,7%). Buǵan deıin bılikte basym daýysqa ıe bolyp kelgen Hrıstıan-demo­kratııa­lyq odaǵy (CDU) ekinshi orynǵa turaqtady. Ekinshi oryn­daǵy Hrıstıan-demok­ratııa­lyq partııasyn halyqtyń 24,1 paıyzy qoldaǵan. Osylaısha, 16 jyl boıy býn­destagta kópshilik mandatty ıe­le­nip kelgen CDU jeńiliske ushy­ra­dy.

Úshinshi oryn «Jasyldar» par­tııa­syna buıyrdy. Olardyń en­shi­sine bıýlletenderdiń 14,8 pa­ıyzy tıesili. Buǵan deıingi saılaý nátıjesine qaraǵanda atalǵan partııa kóbirek daýys jınady. Sóıtip, býn­destagtaǵy mandat sanyn eki esege kóbeıte aldy. Bul – nemis hal­­qynyń qorshaǵan ortaǵa alańdaı bas­taǵanyn kórsetedi.

Buǵan deıin Hrıstıan-demo­kra­­tııalyq odaǵy men Sosıal-de­mok­ratııalyq partııa koalısııa qu­ryp, parlamentti basqarǵan edi. Ol kezderi CDU saılaýda ozyq shyǵatyn. Onyń ústine partııa­ny Angela Merkel basqardy. «Nemisterdiń anasy» atanǵan onyń el ishindegi bedeli joǵary ekeni aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan SDP úshin Hrıstıan-demokratııalyq oda­ǵymen koalısııa qurý tıimdi bolatyn.

Endi bári ózgerdi. Birinshiden, Sosıal-demokratııalyq partııa saı­laýda jeńiske jetti. Iá, aıyr­ma­shylyq úlken emes. Biraq býndestagty basqarýda bul úlken ról oınaıtyny túsinikti. Partııanyń jetekshisi Olaf Sholstiń halyq arasynda bedeli joǵary. Bertinge deıin ol Germanııanyń vıse-kans­le­ri, qarjy mınıstri qyzmetin atqardy.

Ekinshiden, eldi 16 jyl basqar­ǵan Angela Merkel saılaýǵa qa­tys­qan joq. Árıne, kimge bolsyn Býn­deskansler ǵana emes, búkil Eýropanyń kansleri sanalatyn Angela Merkeldiń ornyn basý qıyn.

Jalpy, Germanııadaǵy parlament saılaýy basqa elderden ózgeshe. Taıaýda engizilgen jańa júıe boıynsha elektorat bir bıýlleten arqyly eki daýys berý qu­qyǵyna ıe. Áýeli jergilikti ókil­di saılasa, ekinshisi arqyly úkimetti quratyn partııaǵa daýys beredi. Birinshi daýys berý arqyly aımaqtardan saılanǵan 299 úmitker býndestag depýtaty atanady.

Elektorattyń ekinshi daýysy­men saılanǵan partııanyń úle­si arqyly parlamenttiń qalǵan músheleri anyqtalady. Mysaly, bir partııaǵa halyqtyń 30 paıyzy ekinshi daýysyn berse, onda sol partııanyń úkimettegi oryn sany 30 paıyzǵa teń bolýǵa tıis. Sondyqtan ár saılaýda býndestag músheleriniń sany ózgerip otyrady. (Qazirgi 19-shy Parlamentte 709 depýtat bar).

Saılaý aıaqtalǵannan keıin bir aıdyń ishinde úkimet músheleriniń jasyryn daýys berýi arqyly jańa kansler anyqtalady. Bári sátti ótse, Germanııa prezıdenti ony taǵaıyndaý jóninde jarlyq shy­ǵa­rady. Osylaısha, jańa kansler qyzmetine kirisedi.

Ázirge resmı túrde Angela Merkel tolyq qyzmetinen ketip, onyń ornyn Olaf Shols baspasa da, ol kanslerlik mindetke bilek sybanyp kirisip ketti. Taıaýda ol býndestag otyrysynda parlament múshe­lerin eldegi epıdemııalyq ahýal­ǵa qatysty batyl sheshim qa­byl­­daýǵa shaqyrdy.

Qazirgi tańda Germanııada koronavırýs indeti qaıta órshidi. Robert Koch ınstıtýty taratqan má­li­metke súıensek, 11 qarashada vırýs juqtyrǵandar sany 50 myń­nan asyp ketti. Al 18 qarashada naý­qastar sany 64 myń adamǵa jetti. Buǵan deıin qaýipti derttiń tyr­na­ǵy­na ilingender munshalyqty kóp tirkelgen emes edi. Sondyqtan O.Shols qoǵamdyq oryn­darda betperdeni 

mindetti túr­de kııý, testileýdi ulǵaıtý, shekteý sharalaryn kúsheıtýdi surap otyr. «Halyq vaksına salý múm­kindigin paıdalanǵan joq. Germanııa mundaı min­detti erejelerden bas tarta almaı­dy», dedi ol býndestagta sóı­le­gen sózinde.

O.Sholstiń aıtýynsha, ekpe alýǵa qarsylardyń júrgender arasynda jarnamalaýdy jalǵastyra berý kerek. Sonymen qatar ekpe saldyrýshylar sanatyna kire­tin­derdiń bárin vaksınamen qam­ta­masyz etip, te­gin testileýdi qaıta engizýge ún­dedi.

Germanııanyń aýrýlardy ba­qy­laý agenttiginiń habarlaýyn­sha, koronavırýstyń taralýyn azaıtý úshin túbegeıli sharalar qabyldanbasa, Rojdestvo ke­­­zin­de jaǵdaı ýshyǵyp ketedi. Ro­bert­­ Koh ınstıtýtynyń basshy­sy Lotar Vıler osy bastan shara qol­danylǵanymen, vırýs juq­tyr­ǵandar sany qazirgiden de kó­beıe­ti­nin málimdedi. Sondyqtan eldi aýyr kezeń kútip tur.

Partııalar kelissózi kezinde koronavırýstan basqa da tal­qylanýǵa tıis máseleler je­terlik. Máselen, koalısııa ja­handyq jy­lynýǵa qatysty naqty saıasat us­tanýy tıis. Atap aıtqanda, taza energetıkalyq ınfra­qu­ry­lym­ǵa ınvestısııa salý, janar-ja­ǵarmaımen júretin kó­lik­te­rinen bas tartý jáne kómir ón­dirýdi toq­tatý sekildi máseleler kún tár­tibinen túspeıdi.

Buǵan deıin úsh partııa da bul maqsatqa jetýdi ortaq mindetimiz dep sanaıtynyn jetkizgen edi. Sondaı-aq kómir óndirisin toq­ta­týdy mejeli merzimnen segiz jyl buryn, ıaǵnı 2030 jyly júzege asyrýdy josparlap otyrǵanyn habarlady. Biraq partııalar arasynda qarama-qaıshylyq týdyratyn bir másele bar. «Jasyldar» partııa­sy klımattyń ózgerýine yqpal etetin óndiristerge sýbsıdııa berýdi toqtatýǵa úndep júr. Alaıda FDP buǵan nıetti emes.

Salyq jáne memlekettik qaryz da partııalardyń bas qatyratyn daý­ly máselesiniń biri. О́tken aıda taraptar «qaryzdy tejeý» sharasyn ustanatynyn málimdegen. Soǵan sáıkes memlekettik qaryzdy óteý kezinde bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimniń 0,35 paıyzynan aspaýǵa tıis.

Partııalar syrtqy saıasat pen qaýipsiz­dik máselesin esten shyǵar­ǵan emes. Ras, saılaý naýqany ke­zinde buǵan asa nazar sala qoıǵan joq. О́ıtkeni partııalar elek­torattardyń daýysyn jınaý úshin áleý­mettik máselelerge bas aýyrtýy qajet edi. Endi, syrtqy saıasatty da oılanatyn kez jetti.

Bul turǵyda Germanııada túıt­­­kilder jetkilikti. Máselen, «Sol­­­tú­s­tik aǵyn – 2» jobasy qa­shan iske qosylmaq? Qytaıǵa qa­tys­ty nemister qandaı saıasat ustanýǵa tıis? Eýropalyq odaqtyń yn­ty­maqtastyǵyn keńeıtý, qarý-jaraq eksportyn shekteý saıasatyn júrgizý, zańdy kóshi-qon sekildi máseleler de nazardan tys qalmaq emes.

Qyzý talqylanatyn taǵy bir má­­sele – ýrandy baıytý. Iаǵnı Germanııa atom energııasyn ón­d­i­re me, álde AES salý jos­pa­rynan túbegeıli bas tarta ma? Oq­tum­­syq­tardy tastaýǵa qa­biletti jańa ushaqtar satyp alý qajet pe? О́ıt­keni Germanııanyń ıadrolyq bom­­balaýshy ushaqtary tozyp ba­ra­dy. Al týra jon arqasy – Ka­lınıngradta Reseıdiń bazasy tur. Sondaı-aq NATO-men áriptestik kezinde basymdyq beriletin másele­ler de mańyzdy.

Qoryta aıtqanda, Germanııa úkimetin jasaqtaıtyn partııalar úshin dál qazir taǵdyrsheshti kezeń bolmaq. Aldaǵy eki apta kóleminde el úshin mańyzdy sheshimder qabyl­da­nady.