Biz qazirgi tańda dáýirlik oqıǵa kezeńinde – el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda ómir súrip jatyrmyz. Bul – eldiktiń mereıli belesi, az ýaqytta tabysty memleket qura bilgen Qazaqstan halqynyń orasan zor tarıhı jetistikteriniń aıqyn aıǵaǵy. Bizdiń barlyq jetistigimiz Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń dana basshylyǵymen júzege asqan Qazaqstan azamattarynyń qajyrly eńbeginiń nátıjesi ekeni de anyq.
Eger quqyqtyq turǵydan aıtar bolsaq, qazirgi tarıhta memlekettilikti alý úderisi túrli sıpatta bolatynyn atap ótken jón. Bir el egemendikke ult-azattyq kúrestiń kúshimen jetedi. Endi biri memleketterdiń demarkasııasy men ydyraýynyń, qaıta qurý men tóńkeristerdiń nátıjesinde paıda bolady. Sonymen qatar bul úderisterdi XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń basynda basym bolǵan prosesterden ereksheleıtin keıbir jaıttar bar. Búginde poshta, telegraf, kópirler, vokzaldar, baılanys quraldaryn jaýlap alý jetkiliksiz. Iаǵnı bılikti basyp alyp, ony jarııalaý tolyq jeńiske jetti degendi bildirmeıdi. HH ǵasyrdyń sońǵy úshten biri men HHI ǵasyrdyń basynan bastap memleketterdiń qalyptasýyndaǵy eń basty máselesi – zańdylyq boldy. Bul negizgi sát – jańa bıliktiń zańdy ekenin kim dáleldese, sol jeńimpaz degen qaǵıdat. Al eger muny dáleldeı almasa, demek jańa memleket te joq degen sóz.
Memlekettiń zańdylyǵy belgili bir quqyqtyq normalardy resmı túrde saqtaýǵa baǵyttalǵan zańdylyq uǵymyna qaraǵanda tereńirek. Al memlekettik zańdylyq degenimiz búkil qoǵamnyń, halyqtyń belgili bir toptarynyń múddelerin bildiredi. Bılikti halyqtyń ózi berý – óte mańyzdy qadam. Referendýmdar, jalpyhalyqtyq saılaýlar ótkizýdiń túp maqsaty da osynda jatyr.
Eger jańadan qurylǵan keı memleketterde onyń zańdylyǵyna qatysty qandaıda bir daý-damaı týyndasa, mundaı máseleniń jańǵyryǵyn ózgelerden jaýyp-jasyryp qalý esh múmkin emes. Al Qazaqstanǵa qatysty aıtar bolsaq, bizdiń elimizdiń táýelsizdik alýy tek qana zańdy sıpatta bolǵany daýsyz.
Elimizde egemendik alý úderisi biraz ýaqytqa sozyldy jáne kezeń-kezeńimen júrgizildi. Osyndaı kezeńderdiń biri 1990 jylǵy sáýirde ótken Joǵarǵy Keńes májilisi edi. Osy jıynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaq KSR-iniń Prezıdenti bolyp saılandy. Keıinnen 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR-iniń egemendigi týraly Deklarasııa qabyldandy. Kelesi mańyzdy qadam Prezıdenttiń 1991 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy búkilhalyqtyq saılaýy edi. Al 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy memlekettik qurylymnyń quqyqtyq negizin qalap bergen qujatqa aınaldy.
Respýblıkamyzdy zańdastyrý úderisi munymen aıaqtalǵan joq. Kelesi kezeń 1993 jyly Joǵarǵy Keńestiń Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııasyn ázirleýi jáne qabyldaýy boldy. Bul Konstıtýsııany zańgerler budan buryn da birneshe ret «ótpeli sıpatta» dep atap ótken edi. О́ıtkeni barlyq iri ári mańyzdy máseleler, ásirese bıliktiń bólinýine qatysty suraqtar dáıekti jáne birjaqty sheshilgen joq. Bul 1995 jyly jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy jáne oǵan neǵurlym zańdy sıpat berýdi talap etti. Sol úshin bul qujat respýblıkalyq referendýmǵa shyǵaryldy.
Qazaqstannyń Táýelsizdik alýy men Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń róli ózara tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni elimizdiń Táýelsizdikke ıe bolýy jáne onyń odan ári tabysty damýyna bastaǵan barlyq qadamdarǵa Nursultan Ábishuly bastamashy boldy. Barlyq reformalar Elbasynyń bastamasymen júrgizildi. Tuńǵysh Prezıdent jas memlekettiń aldaǵy baǵyt-baǵdaryn naqty belgilep berip otyrdy. Joǵaryda jeke-jeke toqtalǵan barlyq mańyzdy ári tarıhı kezeńder naqty oılastyrylǵan, bir-birinen qısyndy túrde ótti. Elbasynyń erik-jigeri men Táýelsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan barlyq bastamasy elimizdiń eńseli bolýyn qamtamasyz etti. Osyǵan oraı jańa memlekettiligimizdiń Konstıtýsııalyq resimdelýine keńirek toqtalǵandy jón sanaımyn.
Nursultan Nazarbaevtyń joba mátinine qosqan úlesi zor ekeni barshaǵa málim. Kýágerlerdiń aıtýynsha, ol buǵan deıin shetelderdiń birneshe ondaǵan konstıtýsııalaryn muqııat zerttep, keıin pikir-talastarda sol málimetterdi jatqa aıtyp berip otyrǵan. Sondyqtan da bolar kópshilik bul Nazarbaevtyń Konstıtýsııasy degen kezde barlyǵy biraýyzdan kelisken.
1995 jyly jańa Konstıtýsııa qabyldanǵannan keıin Tuńǵysh Prezıdent tıisti ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası negizder paıda bolǵan kezde ortalyqsyzdandyrý jáne bılikti Prezıdentten Úkimetke jáne Parlamentke berý prosesi júretinin birden málimdedi. Bul da erekshe mán beretin jaıt. Sol kezde Prezıdenttiń bul ýádesin keıbir skeptıkter dástúrli rıtorıka retinde qabyldaǵan edi. Alaıda kóp uzamaı-aq 1998 jyly osy baǵdarlamany júzege asyrýda alǵashqy ári mańyzdy qadamdar jasaldy. Atap aıtqanda, Senat depýtattarynyń ókilettik merzimi – 6 jylǵa, al Májilis depýtattarynyń ókilettik merzimi bes jylǵa deıin uzartyldy. Májilistiń sany on depýtattyq mandatqa ulǵaıtylyp, depýtattardyń bir bóligi proporsıonaldy ókildik júıesi boıynsha partııalyq tizimder negizinde saılana bastady. Sonymen qatar Parlament palatalarynyń Úkimet qyzmetine baqylaý ókilettigi kúsheıtildi. Eger Respýblıka Prezıdenti Palatanyń Úkimet múshesi zańdardy oryndamaǵan jaǵdaıda ony qyzmetinen bosatý týraly ótinishin qabyldamaı tastasa, onda depýtattar Palata depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń kópshilik daýsymen alǵashqy ótinish berilgen kúnnen bastap alty aı ótken soń Respýblıka Prezıdentiniń aldyna Úkimet múshesin qyzmetinen bosatý týraly máseleni qaıtalap qoıa aldy. Taǵy bir mańyzdy másele – Úkimettiń derbes alqaly organ retindegi konstıtýsııalyq mártebesi rastalyp, qylmystyq sot óndirisine alqa bıler ınstıtýty engizildi.
Elbasynyń osy baǵyttaǵy bastamalaryn 2007 jylǵy konstıtýsııalyq ózgerister odan ári jalǵastyrdy. Respýblıka Prezıdentiniń ókilettik merzimi jeti jyldan bes jylǵa deıin qysqartyldy. Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaý rásimine (Parlament Májilisiniń kelisimin alý úshin kandıdatýra usynylǵanǵa deıin) Memleket basshysynyń Parlament Májilisinde ókildik etetin saıası partııalar fraksııalarymen aldyn ala konsýltasııalary engizildi; Parlamenttiń ókildik fýnksııasy baıytyldy; Parlament Májilisin qurý tártibi ózgerdi – toqsan segiz depýtatty saılaý proporsıonaldy saılaý júıesi boıynsha júzege asyrylady, al Májilistiń toǵyz depýtatyn konstıtýsııalyq mártebege ıe bolǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaı bastady; kópshilik daýyspen Májiliske Úkimetke senimsizdik bildirý quqyǵy berildi; zańdardy oryndaýdaǵy Úkimet múshesiniń jumysy teris baǵalansa, ony qyzmetinen bosatý týraly Respýblıka Prezıdentine ótinish jasaý úshin Palata depýtattaryna kópshilik daýsyn jınaý qajet boldy; jańadan saılanǵan Parlament Májilisiniń aldynda Respýblıkanyń Premer-Mınıstri óz ókilettigin toqtatý týraly sheshim qabyldady; Konstıtýsııalyq Keńestiń quzyretine Parlament jáne onyń Palatalary qabyldaǵan qaýlylardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraý jáne basqa da máseleler engizildi.
Sonymen qatar otandyq jáne sheteldik sarapshylardyń pikirinshe, osy jyldar ishinde memlekettik mehanızmdegi eń irgeli ári kúrdeli ózgerister 2017 jylǵy konstıtýsııalyq reforma nátıjesinde júzege asyryldy. Osy reformaǵa baǵa bergen Eýropa Keńesi Venesııa komıssııasynyń qorytyndysynda Qazaqstannyń konstıtýsııalyq ózgeristeri memleketti demokratııalandyrý úderisinde alǵa jasalǵan senimdi qadam ekenin atap ótken edi. Durys tańdalǵan reforma el damýyndaǵy durys baǵytty belgileıdi jáne aıqyn progresti kórsetedi. Komıssııanyń pikirinshe, tutas alǵanda Parlamenttiń, atap aıtqanda, Parlament palatalarynyń rólin arttyrý, Respýblıka Prezıdentiniń keıbir fýnksııalaryn Úkimetke berý, onyń Parlamentke eseptiligi men onyń baqylaýynda bolý tetikterin kúsheıtý 1998 jáne 2007 jyldary júrgizilgen aldyńǵy konstıtýsııalyq reformalardyń logıkasyna sáıkes keletin oń ózgerister ekeni anyq.
Elbasy 2017 jylǵy 10 naýryzda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń negizgi erejeleri Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen ótkizilgen búkilhalyqtyq talqylaý qorytyndylaryn túpkilikti aıqyndap berdi. Bul usynylǵan túzetýlerdiń máni men mańyzyn tereń túsinýge jol ashty, al olardyń árqaısysy ýaqyttyń ózi belgilep bergen mindetterdi sheshýdi kózdeıdi.
Máselen, qujattaǵy azamattyq máselelerine qatysty túzetý qoǵamda qyzý pikirtalas týdyrdy. Ata Zańnyń 10-babynyń 2-tarmaǵy jańa redaksııada «Azamattyqtan aıyrýǵa terrorıstik qylmystar jasaǵany, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ómirlik mańyzy bar múddelerine ózge de aýyr zııan keltirgeni úshin sottyń sheshimimen ǵana jol beriledi» dep tolyqtyryldy. Bul norma adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteýdiń Konstıtýsııalyq ólshemderi men negizderine, sondaı-aq BUU qabyldaǵan halyqaralyq aktilerge sáıkes keledi.
Al Konstıtýsııanyń 4-baby 3-tarmaǵynyń jańa redaksııasy ulttyq quqyq pen halyqaralyq aktilerdiń ózara is-qımylynda jınaqtalǵan tájirıbeni eskere otyryp qabyldandy. Qazirgi tańda bul tarmaqta: «Respýblıka bekitken halyqaralyq sharttardyń Respýblıka zańdarynan basymdyǵy bolady. Qazaqstan qatysýshysy bolyp tabylatyn halyqaralyq sharttardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda qoldanylý tártibi men talaptary Respýblıkanyń zańnamasynda aıqyndalady», dep jazylǵan.
Sonymen qatar Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes Konstıtýsııanyń 2-baby Respýblıka ortalyǵy Astana qalasynyń (qazirgi Nur-Sultan) sheginde qarjy salasynda erekshe quqyqtyq rejim belgilenýi múmkin ekendigi týraly erejemen tolyqtyryldy. Dál osy ózgeris, ásirese bıznes qaýymdastyq pen zańgerlerdiń, onyń ishinde sheteldik zańgerlerdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan edi. Bul qarjy qyzmetteri salasynda qolaıly orta qalyptastyrý, baǵaly qaǵazdar naryǵyn odan ári damytý jáne onyń halyqaralyq qarjy naryqtarymen ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etý arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna sheteldik ınvestısııalardy tartý úshin qurylǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna (AHQO) erekshe mártebe berý maqsatymen jasaldy. Ortalyq aýmaǵynda halyqaralyq tórelik ortalyǵy, táýelsiz sot jáne AHQO quqyq akademııasy tabysty qyzmetin bastady. AHQO soty Eýrazııada alǵash ret aǵylshyn jalpy quqyǵynyń normalary men qaǵıdattaryna negizdelgen sot júıesin usyndy. Búginde bul sot azamattyq jáne kommersııalyq daýlardy sheshýdiń eń jaqsy halyqaralyq standarttaryna sáıkes áreket etedi. Atalǵan qurylymdardyń qyzmeti týraly tolyq aqparatty AHQO saıtynan alýǵa bolady.
Birqatar túzetý engizilgennen keıin erekshe qorǵalatyn konstıtýsııalyq qundylyqtar tizbesi keńeıtildi. Atap aıtqanda, Ata Zańnyń 91-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, «Konstıtýsııada belgilengen memlekettiń Táýelsizdigi, Respýblıkanyń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy, ony basqarý nysany, sondaı-aq Táýelsiz Qazaqstannyń negizin salýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy irgesin qalaǵan Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń mártebesi ózgermeıdi». Osylaısha, Konstıtýsııalyq Keńes óz sheshiminde Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jańa Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń negizin qalaýshy ekenin, onyń birligin, Konstıtýsııanyń, adam jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etkenin erekshe atap ótti. Elbasynyń konstıtýsııalyq mártebesi men onyń jeke qasıetteri arqasynda Egemen Qazaqstannyń, onyń ishinde Negizgi Zańnyń konstıtýsııalyq qundylyqtary jáne Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri qalyptasty. Bul jolda N.Nazarbaevtyń qosqan úlesi orasan bolsa, onyń tarıhı mıssııasy konstıtýsııalyq jolmen rastalady. Osyǵan oraı Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgerister respýblıkalyq referendým nemese Parlamenttiń qaraýyna shyǵarylmas buryn mindetti túrde Konstıtýsııalyq Keńeske jiberiledi. Keńeste usynylǵan ózgeristerdiń talapqa sáıkestigi jan-jaqty tekserilip, keıinnen bul týraly Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndysy shyǵarylady. Bul talap arnaıy zańmen de bekitilgen.
Osyndaı túzetýler arqyly Ata Zańymyzda memlekettiń quqyq qorǵaý áleýeti aıtarlyqtaı kúsheıtildi. Prezıdentke kúshine engen zańdy nemese ózge de quqyqtyq aktini el Konstıtýsııasyna sáıkestigin qaraý týraly Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jiberý quqyǵy berildi. Bul quqyq shyndap kelgende adam jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigin, egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý múddelerimen tyǵyz baılanysty. Sondaı-aq bul zańdylyq Memleket basshysynyń Konstıtýsııanyń 40-babynda bekitilgen konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesinen týyndaıdy. Al osy baptyń 2-tarmaǵynda «Respýblıkanyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili», dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.
Memleket basshysynyń bastamasymen Konstıtýsııanyń 73-babynyń 4-tarmaǵy alynyp tastaldy. Al bul bapta respýblıka Prezıdentiniń Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimine qarsylyq engizý quqyǵy kórsetilip, olardy qaraýdyń tártibi men saldary rettelgen bolatyn. Bul sheshimniń Konstıtýsııalyq Keńesti kúsheıte túskeni aıqyn. Al zańgerler Elbasynyń osy uıǵarymyn Konstıtýsııalyq Keńeske degen senimniń joǵary dárejesiniń kórinisi retinde qabyldady. Kóptegen sheteldik sarapshylar osyndaı Konstıtýsııalyq túzetýler arqyly Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq Keńesi óziniń quzyreti boıynsha kóptegen eýropalyq eldiń konstıtýsııalyq sottarymen teńeskenin de erekshe atap ótti.
Elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berý jáne ony taǵaıyndaý men bosatýdyń tártibin retteý Konstıtýsııanyń 1-baby 1-tarmaǵynyń jáne 12-baby 2-tarmaǵynyń erejelerinde egjeı-tegjeı jazylǵan. Bul normalarǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde qalyptastyryp, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep kórsetildi.
Jalpy, 2017 jylǵy reforma kezinde prezıdenttik basqarý nysanyna tolyqtaı demokratııalyq jańǵyrtý júrgizildi. Al bul jańǵyrtýlar Parlament pen Úkimettiń rólin, derbestigin jáne jaýapkershiligin kúsheıtý, Prezıdenttiń jekelegen ókilettikterin Parlament pen Úkimet arasynda qaıta bólý arqyly júzege asyryldy.
Osylaısha, qazirgi zamanǵy qazaqstandyq memlekettiliktiń, eldiń quqyqtyq júıesiniń qurylýy, sondaı-aq onyń quqyqtyq saıasatynyń qalyptasýy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń esimimen tyǵyz baılanysty dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Elimiz búginde erekshe qarqynda damyp keledi. Al osyndaı irgeli ózgerister kezinde júrgizilip jatqan reformalar konstıtýsıonalızmniń ıdeıalary men qaǵıdattaryn, olardyń taralý dárejesin jáne ulttyq zańnamada iske asyrylý serpinin tereń uǵyný qajettiligin taǵy bir ret aıǵaqtap beredi.
Esterińizde bolsa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev saılaýaldy baǵdarlamasynda saıası baǵyttyń sabaqtastyǵyn jarııalady. Baǵdarlamasynda Prezıdent: «Meniń qaǵıdalarym: Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý. Sabaqtastyq – elimizdiń jańa damý kezeńinde Elbasynyń qolǵa alǵan baǵytyn ári qaraı tıimdi jalǵastyrý. Eń aldymen bul – Táýelsizdik, Egemendik jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý. Bul – turaqtylyq, azamattyq tatýlyq pen kelisim. Bul – serpindi ekonomıka men myqty áleýmettik saıasat. Meniń maqsatym – qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, tabysyn arttyrý», dedi.
Konstıtýsııa – quqyqtyq postýlattardy iske asyrýdyń negizgi nysany jáne qoǵamdyq qatynastardy retteıtin eń joǵary saıası-quqyqtyq akt. Al elimizdiń basty zań qujatyn jahandyq syn-tegeýrinder men damý qajettilikterine qaraı jetildirip otyrý ýaqyt talaby jáne qajettilik ekeni sózsiz. Búginde Nursultan Nazarbaevtyń Konstıtýsııalyq paradıgmasy jalpy adamzattyq ta, ulttyq ta maqsat-murattarǵa tolyq jaýap bere alady. Bul qujat sonymen qatar qoǵam men memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, mádenı-gýmanıtarlyq jáne basqa da tirshilik salalarynyń suranystaryna saı keledi. Sondyqtan memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdardyń, azamattardyń basty mindeti – Ata Zańymyzdyń rýhy men ár árpin qatań saqtaý, ondaǵy konstıtýsııalyq qundylyqtardy naqty mazmunmen tolyqtyrý ekeni barshaǵa aıan.
Igor ROGOV,
Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy
Adam quqyqtary jónindegi komıssııa tóraǵasy, Nursultan Nazarbaev Qory atqarýshy dırektorynyń orynbasary, Eýropa Keńesi Venesııa komıssııasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor