Búginde kitap oqymaý ǵadeti qazaq qoǵamynda ǵana emes, barsha álemde beleń alyp otyr. Kitap oqýǵa tolyq múmkindigi bar adamdardyń kórkem ádebıetke qyzyqpaýynyń sebebi kóp. Eń basty dáýirlik sebep, árıne, «sanany turmys bıleýinde». Al múmkindigi shekteýli – zaǵıp jandar kesh qaraıa «Jabaıy almany» oqyǵysy kelse de oqı almaıdy: Braıl qarpindegi kitap tapshy. Bir sózben aıtqanda, kózi kórmestiń kitap oqýyna múmkindik joq.
Zaǵıp adam sezýmen, oısha elestetýmen, sıýjetpen ómir súredi. Olar bárin sanasynda qalyptastyrady, ıaǵnı sıýjet qurastyrady. Sondyqtan da zaǵıp adamdarǵa kórkem shyǵarma oqýdyń septigi kóp. Qaǵaz betindegi núktelerdiń izimen júrip otyryp, qaı keıipkerdiń qandaı kúı keship, oqıǵanyń qalaı órilgenin «oqý» – ońaı is emes. Alaıda janarynan aıyrylyp, ómirdi saýsaq ushymen tanıtyn taǵdyrly jandardyń qajetine jararlyq qazaqtildi aýdıtorııaǵa arnalǵan bederli-núkteli qaripti kitaptardyń joqtyǵy alańdata- dy.
Soqyrlyqtyń aldyn alý jónindegi halyqaralyq agenttiktiń málimetinshe, búgingi tańda dúnıe júzinde 284 mln adamnyń kórý qabileti nasharlaǵan. Onyń ishinde 39 mln-nan asa adam múldem kórmeıdi. 19 mln bala túrli kóz aýrýyna shaldyqqan. Ǵalymdardyń zertteýinshe, álemdegi osy esep 2050 jylǵa qaraı 115 mln-ǵa jetýi múmkin. Oǵan, árıne, táýliktiń kóp ýaqytyn jumsaıtyn smartfon-planshetter sebep. Al Qazaqstanda 86 myń zaǵıp adam bar. Onyń ishinde nashar kóretin balalar – 7 934 bolsa, 320 bala múldem kór- meıdi.
...áli kúnge deıin oqýlyq ázirlenbegen
Elimizde kózi nashar kóretin jáne kórmeıtin balalarǵa arnalǵan 8 balabaqsha jumys isteıdi. Onda 828 bala, jalpy, bilim beretin balabaqshalardyń arnaıy toptarynda 451, al ınklıýzıvti bilim berý jaǵdaıy bar balabaqshalarda 2 970 bala tárbıelenýde. Sondaı-aq zaǵıp balalarǵa arnalǵan 11 arnaıy mektepte 1 513 bala bilim alýda (al jalpy bilim beretin mektepterde 199 bala oqıdy).
Búginde múmkindigi shekteýli balalarǵa oqýlyq daıyndaıtyn jalǵyz mekeme – «Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq-ǵylymı praktıkalyq ortalyǵy» bolyp otyr. Ortalyqtyń ǵylymı-zertteý bóliminde ádistemelik quraldar, oqý baǵdarlamalary, arnaıy oqýlyqtar, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi atqaryp jatqan normatıvtik quqyqtyq aktiler boıynsha jumystar daıyndalady. Onyń ishinde kózi nashar kóretin jáne múldem kórmeıtin balalarǵa arnalǵan oqýlyqtar da bar. Zaǵıp balalarǵa Braıl qarpimen, al nashar kóretinderge úlkeıtilgen shrıftpen ázirlenedi.
Atalǵan ortalyqtyń basshysy Áıgerim Kúderınova Braıl júıesinde keı synyptarǵa áli oqýlyq ázirlenbegenin atap ótti.
«Bul oqýlyqtar jalpy bilim beretin mektepterge arnalǵan oqýlyqtardyń baǵdarlamasyna sáıkes ázirlenedi. Máselen, buǵan deıin Braıl qarpimen 54, úlkeıtilgen shrıftpen 63 oqýlyq daıyndaldy. Alaıda múldem kórmeıtin balalarǵa arnalǵan 1-12-synyp oqýlyqtary áli tolyq ázirlengen joq. Aldaǵy ýaqytta 4, 6, 11, 12-synyptarǵa arnalǵan Braıl qarpindegi oqýlyqtar ázirleýdi josparlap otyrmyz. Al qalǵan synyptarda bar. Oqýlyǵy joq synyptar Braıl qarpine arnalǵan prınter arqyly daıyndalǵan materıaldardy shyǵaryp oqıdy», deıdi mekeme basshysy.
Bul ortalyq kitaptardy basyp shyǵarmaıdy, tek oqýlyq qurastyrady. Ázirlengen oqýlyqtardy elordadaǵy «Oqýlyq» ortalyǵy qabyldap, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaraýyna usynady. Maquldanǵan soń jergilikti atqarýshy organdar ózderi konkýrs jarııalap, oqýlyqtardy baspalardan satyp alady. Máselen, sonyń biri «Satr ortalyǵy» basyp shyǵaryp, mektepterge jetkizedi. «Oqýlyq» ortalyǵy basshysynyń aıtýynsha, qazirgi tańda mektep-ınternattarda oqýlyq jetispeýshiligi joq. Sondaı-aq zaǵıp oqýshylardyń oqýlyqpen qamtamasyz etilýin tek jergilikti atqarýshy organ men mektepter ǵana qadaǵalaı alady. Iаǵnı oqýlyqtardy jetkizý ortalyqtyń mindetine jatpaıdy.
Aıta keteıik, atalǵan ortalyq zaǵıp balalarǵa arnalǵan oqýlyqtardy 2017 jyldan bastap daıyndap keledi. Iаǵnı oǵan deıin – táýelsizdik jyldarynan beri mundaı oqýlyqtar múldem jasalmaǵan.
«Jalpy bilim beretin mektepterge oqýlyqtardy baspalar daıyndaıdy. Iаǵnı onda básekelestik bolýy kerek. Biraq qanshama jyl boıy sol baspalarǵa zaǵıp jandarǵa arnalǵan kitaptar shyǵarý týraly usynystar aıtylsa da qolǵa alynbady. О́ıtkeni múldem kórmeıtin oqýshylar kóp bolmaǵan soń, jekemenshik baspalarǵa az danamen kitap shyǵarǵan tıimsiz. Negizinen, mektep jasyndaǵy zaǵıp balalarǵa jasalyp jatqan jaǵdaı jaman emes dep aıtýǵa bolady. Mektepteri bar, oqýlyqtary daıyndalady. Al mektepti bitirgennen keıingi ómirde kóptegen másele týyndaıdy», deıdi Á.Kúderınova.
Al Almaty qalasyndaǵy N.Ostrovskıı atyndaǵy zaǵıp jáne kózi nashar kóretin balalarǵa arnalǵan №4 mektep-ınternaty dırektorynyń oqý-isi jónindegi orynbasary Baqytgúl Jumadilova mınıstrlik bekitken baǵdarlamanyń jıi aýysýynan zaǵıp balalardyń baǵdarlamaǵa úlgermeıtinin aıtady.
«Braıl júıesindegi oqýlyq daıyndaýdyń jumysy óte aýyr. Máselen, kitapta jaz, kúz beınesi bolsa, ony núkteli-bederli túrge aınaldyrý múmkin emes. Aınaldyrýǵa bolady, biraq ony oqýshy túsinbeıdi. Sondyqtan ol sýretti aýystyrý kerek. Sýrettiń relefimen júrip otyrǵanda qandaı sýret berilgenin bala túsinip otyrýy qajet. Odan bólek keıbir suraqtardyń mátini uzaq bolady. Qolmen ustap oqyǵan bala ol suraqtyń basyn umytyp qalady. Sol úshin de mátin barynsha qysqa jasalady. Iаǵnı oqýlyqty Braıl nusqasyna aýystyrý – qaıta jazyp shyqqanmen birdeı.
Máselen, bir kitap daıyndaýǵa úsh jyl ýaqyt ketedi. Aıtalyq, 2017 jyly bastalǵan oqýlyqtardy 2020 jyly qolǵa aldyq. Osy aralyqta bastaýysh synyptyń baǵdarlamasy aýysyp úlgerdi. Bizdiń burynǵy baǵdarlamadaǵy «Saýat ashý» daıyn bolǵansha, «Álipbı» qosyldy. Árıne, biz eski baǵdarlamadaǵy «jańa oqýlyqpen» oqyta almaımyz. Al «Álipbıdiń» zaǵıp balalarǵa arnalǵan nusqasy joq. Iаǵnı bizge kitap jasap úlgermeıdi», deıdi ol.
Mektep-ınternat ókili negizgi máseleniń joǵary synypqa arnalǵan oqýlyqtardyń joqtyǵynda ekenin de aıtty. Qazaq tili, matematıka, orys tili pánderiniń oqýlyqtary bar bolsa, al fızıka, geografııa, bıologııa, hımııa, t.b. sabaqtardyń kitaptary daıyndalmaǵan.
«Bizde zaǵıptarǵa arnalǵan oqýlyqty da, arnaıy ádebıetti de daıyndaıtyn jalǵyz monopolııalyq mekeme – Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq-ǵylymı praktıkalyq ortalyǵy. Eger odan bólek, basqa da baspalar tapsyrys boıynsha oqýǵa qajetti materıaldardy shyǵaryp beretin bolsa, biz satyp alar edik. Biraq bizde ondaı múmkindik joq. Bizge ne beredi – sony alamyz. Oqýlyqtardyń jetispeýshiligine mektep qaýqarsyz», dedi B.Jumadilova.
Zaǵıp jandarǵa arnalǵan kitaptardyń jasalmaýynyń bir sebebi – kadr tapshylyǵy ekeni de anyq. Máselen, atalǵan ortalyq 2017 jyly oqýlyqtar daıyndaýdy bastaǵan kezde Reseıden arnaıy mamandar shaqyryp, qatysýshy avtorlarǵa qalaı jasalatynyn úıretken edi. Onyń ústine Braıl nusqasyna aýysqan kitaptardyń baǵasy da siz oılaǵandaı arzan emes.
Mektep-ınternat ókiliniń aıtýynsha, oqýshynyń bir matematıkasy 17 kitaptan turady. Al orys tili 12-13 kitaptan, joǵary synyptarda da algebra oqýlyǵy 12-15, geometrııasy kem degende 10 kitaptan turady. Sonda bir oqýlyqtyń baǵasy 350-400 myńǵa aınalady. Úlkeıtilgen shrıft boıynsha oqýlyqtardyń ózi de 4-5 danadan turady.
Toqsan jyldyq tarıhy bar mektep-ınternatta búginde 247 bala oqıdy. B.Jumadilovanyń aıtýynsha, mektep-ınternattaǵy balalar da qoǵamdaǵy basqa saý balalar sekildi kórkem ádebıetti kóp oqymaıdy. Negizinen, aýdıo-nusqamen tyńdaıdy (onda da qazaq shyǵarmalarynyń kóbisi aýdıo nusqaǵa túsirilmegen). Oqýlyq tapshylyǵynan bólek kitaphanada da sol ahýal: Braıl qarpinde kazaq tilinde eshqandaı kórkem ádebıet joq. Al orys tilindegi ertegiler men oqý úrdisine saı kórkem shyǵarmalardy 2020 jyly «Ema» qoǵamdyq qory 38 mıllıonǵa Reseıden tapsyrys berip, qamtamasyz etken. Bul árıne, respýblıkadaǵy barsha zaǵıp balalarǵa ortaq másele.
Kitaby joq kitaphana
Zaǵıp jandardyń bilim nárimen sýsyndaıtyn jalǵyz orny – arnaýly kitaphanalar ǵana. Onyń ózi shalǵaı aýyl-aýdandarda qamtylmaǵan, tek oblys ortalyqtarynda jumys jasaıdy. Al bar kitaphananyń birinde qazaq tilindegi kitap tapshy bolsa, birinde tehnıkalyq jabdyqtar joq. Álqıssa.
Qazir elimizde osy sanattaǵy jandarǵa arnalǵan 1 respýblıkalyq, 7 oblystyq, 4 qalalyq arnaıy kitaphana jáne 5 bólim qyzmet kórsetedi. Respýblıka boıynsha arnaıy kitaphanalarǵa sońǵy jyldary tirkelgen janary álsiz oqyrmandar sany – 18 128, zaǵıp oqyrmandar sany – 13 545.
Almaty qalasyndaǵy Zaǵıp jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan respýblıkalyq kitaphananyń kitap qory – 249 950 (ataýy – 70 468), onyń ishinde qazaq tilinde – 33 969 danany (ataýy – 10 836) quraıdy. Al núkteli-bederli qariptegi ádebıetter – 55 515 dana (ataýy – 6 623) , onyń ishinde qazaq tilinde – 1 885 (ataýy – 218). Budan bólek, kitaphana qorynda núkteli-bederli qariptegi jýrnaldar, dybystandyrylǵan ádebıetter, bederli-grafıkalyq quraldar,elektrondy resýrstardaǵy basylymdar, t.b. materıaldar bar.
Kitap qory sońǵy kezde memlekettik tapsyrys boıynsha tolyqtyrylyp keledi. Máselen, 2021 jyly kitaphana qorynda 784 ataýmen 1 928 dana basylym tirkelgen. Odan bólek memlekettik satyp alý boıynsha jáne kitaphanaǵa ártúrli uıymdar men oqyrmandar syıǵa bergen kitaptarmen tolyǵady. 2021 jyly memlekettik tapsyrys boıynsha – 140 dana (qazaq tilinde – 125), memlekettik satyp alý boıynsha – 478 dana (qazaq tilinde – 196), syıǵa berilgen kitaptar – 199 dana (qazaq tilinde – 91), kitaphananyń «Sóıleıtin» jáne Braıl kitaptaryn shyǵarý bóliminen 246 dana (qazaq tilinde – 173) kitap alyndy. Kitaphana ókiliniń aıtýynsha, memlekettik tapsyrys boıynsha kitaptar otandyq «Folıant» baspasy JShS, «Nasıonalnaıa akademııa naýk vyssheı shkoly Kazahstana» NAN VShK – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ýnıversıteti baspahanalarynan jáne Reseıdiń IPTK «Logos VOS», MIPO Repro baspahanalarynan keledi.
Al oqyrman sanyna kelsek, búginde arnaıy kitaphana qyzmetin 2 500-ge jýyq kózi nashar kóretin hám múldem kórmeıtin azamat qoldanady. Kitaphanashylardyń aıtýynsha, oqyrmandar túrli janrdaǵy ádebıetterge qyzyǵady. Negizinen kórkem ádebıet, onyń ishinde detektıv, fantastıka, tarıhı jáne mahabbat romandary erekshe suranysta. Abaı, M.Áýezov, I.Esenberlın, A.Marınına, B.Akýnın, A.Býshkov, S.Sheldon, A.Dıýma, Dj.Cheızdi kelýshiler jıi oqıdy.
Aıta keteıik, hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda kitaphananyń «Sóıleıtin» jáne Braıl kitaptaryn shyǵarý bóliminde «Dúnıede sirá, sendeı jar joq maǵan» atty dybystandyrylǵan kitaby MR3 formatta, núkteli-bederli Braıl qarpinde eki tomdyq shyǵarmalarynyń 2-shi tomy «Abaı» (óleńder, aýdarmalar, poemalar), M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń 3-tomy (qazaq jáne orys tilderinde) jaryqqa shyqty.
Kitaphana ómirinde kúrmeýli máseleler de joq emes. Aıtalyq, tehnıkalyq jabdyqtardy jańartý, kitap qoryn jyl saıyn jańa kitaptarmen tolyqtyrýdy qamtamasyz etý, sondaı-aq Reseı elinen tapsyryspen alynatyn ádebıetter, merzimdi basylymdardyń sapasy syn kótermeı, qaıta oqýǵa jıi jaramsyz bolyp qalatyny da ras.
Zaǵıp jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan respýblıkalyq kitaphana basshysy Ashat Baıuzaqov qazaqtildi kitaptardyń tapshylyǵy arnaıy baspahananyń joqtyǵynan deıdi.
«Kitaphanadaǵy kitap qory, negizinen Keńes kezinen qalǵan kitaptardan turady. Táýelsizdik jyldarynan beri kitap qory, ásirese qazaqtildi kitaptar tym az kólemde tolyqtyryldy. Keńes ýaqytynda Almaty qalasyndaǵy Zaǵıptar qoǵamynyń arnaıy baspahanasy boldy. Keıin jekeshelendirý naýqanyna baspahananyń ǵımaraty da ilikti. Sodan beri zaǵıp jandarǵa arnalǵan arnaıy kitaphanalarǵa qazaqtildi kitaptar basylyp shyǵarylǵan joq. Qazirgi tańda kishigirim baspahanalar bar. Olar jylyna tek 15-20 kitap basýǵa qaýqarly. Alaıda bul baspahanalardyń kitap sapasy tómen. Iаǵnı qatty muqabamen emes, juqa muqabamen ǵana shyǵarady», dedi kitaphana basshysy.
Sondaı-aq ol aldaǵy ýaqytta kitaphana janynan baspahana ashylýy múmkin ekenin de aıtty.
«Byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrmasyna sáıkes kitaphana qyzmetkerleri Máskeý men Tashkent qalalaryna baspahana salasynda tájirıbe alý úshin baryp qaıttyq. Nátıjesinde, biz bıyl mınıstrlikke usynys jiberdik. Onyń ústine byltyr Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova kitaphananyń janynan baspahana ashylady degen edi. Osyǵan oraı biz qazir qujattaryn jınap, mınıstrlikke jobasyn ótkizdik. Eger baspahana ashylatyn bolsa, negizinen suranysqa saı Braıl júıesindegi qazaq tilindegi kórkem ádebıetter, mektep oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar, balalar shyǵarmalary basylady», deıdi A.Baıuzaqov.
Keıingi jyldary Zaǵıptar qoǵamy arnaıy kitaptar shyǵarý isin qolǵa alǵany belgili. 2019 jyldan bastap «Jyly uıa» ońaltý ortalyǵyna qarasty qurylym retinde arnaıy baspahana ashylǵan. Onda respýblıkadaǵy arnaıy kitaphanalardyń suranysy boıynsha kitaptar shyǵarylady. Qoǵamdyq uıymnyń ókili Gúlbarshyn Balǵojına baspahana jumysyn keńeıtý josparda bar ekenin aıtty.
«Máselen, 2021 jyly bes kitaphananyń tapsyrysy boıynsha jumys jasadyq. Iаǵnı byltyr 1 760 túbirtik (Braıl júıesinde bir kitap birneshe bólikten turady. Mysaly, jeti kitapqa tapsyrys berilse, ol 34 kitap bolyp shyǵarylady) basylyp shyqty. Al qazir 100-ge jýyq ataýly kitap daıyn. Arnaıy kitaphanalar ózderi tańdap alady. Búginde kóbinese qazaqtildi kitaptar (kórkem ádebıet, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar) shyǵaryp jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta baspahanany jeke uıym retinde ońaltý ortalyǵynan bólek shyǵaramyz», dedi ol.
Bul joba Zaǵıptar qoǵamynyń qoldaýymen ǵana iske asyp otyr. Al arnaıy kitaphanalar memlekettik mekeme bolǵandyqtan, kitaptardy satyp alady. Aıta keteıik, atalǵan qoǵam memlekettik bıýdjetten tikeleı qarjylandyrylmaıdy. Basqa uıymdar sekildi tenderge qatysyp, aqsha taýyp otyr. Odan bólek, baspahana jumysynan túsetin tabys ta bar. Máselen, jaıpaq baspaly bir betti núkteli-bederli qaripke aýystyrý quny – 220 teńge. Bir kitaptyń jalpy somasy bet sanyna baılanysty. Baspahana byltyr Qyzylorda oblysyndaǵy arnaıy kitaphanaǵa 7 ataý – 33 túbirtikten turatyn kitapty 237 912 teńgege satqan.
Eske salaıyq, byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi zaǵıp jáne kózi nashar kóretinderge arnalǵan kitaphanalar qory ulǵaıtylatynyn aıtqan edi. Naqtylasaq, «Mınıstrliktiń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik josparynda jyl saıyn Zaǵıp jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan respýblıkalyq kitaphanaǵa Braıl prınteri men Braıldiń portatıvti taktıldi dıspleılerin, materıaldyq emes aktıvterdi satyp alý úshin jáne kitaphana qoryn tolyqtyrýǵa tıisti qarajat qarastyrylǵan», degen bolatyn vıse-mınıstr N.Dáýeshov. Atalǵan quzyrly organnyń baǵdarlamasy iske asyp jatsa, joǵaryda atalǵan máselelerdiń sheshilýine yqpal eter edi. El aldynda aıtylǵan ýádeniń oryndalýyn asyǵa kútemiz.
P.S. Bul maqalada zaǵıp jandardyń ómirine qatysty barlyq másele qamtylǵan joq. Olardyń kitap oqýynan bólek áleýmettik-turmystyq ahýalynda da kúrmeýli taqyryptar jeterlik.