Qazaqstandyq ǵylymdy damytý – mańyzdy máselelerdiń biri. Ǵylym qoǵamnyń tikeleı óndiristik kúshine aınalsa, ǵylymı ázirlemeler ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolady. Bilimniń joǵary deńgeıi, kásibılik, serpindi baǵyttar men ǵylymı jetistikterdi der kezinde júzege asyrý – zamanaýı joǵary tehnologııalyq qoǵamnyń eń qundy qasıetteri. Qazirgi tańda ǵylymǵa kóńil bólmegen memleketter qoǵamnyń ozyq ıgilikterinen qur qalýǵa májbúr. Osynyń saldarynan olar jahandyq ekonomıkalyq naryqtaǵy eń tabysty, tehnologııasy damyǵan elderge shıkizat óndirýshi retinde ǵana qyzmet ete alady. Sondyqtan da el Prezıdenti Q.Toqaev bilim men ǵylymdy damytýǵa úlken kóńil bólip otyr.
Ǵylym men ınnovasııalardy damytý – memlekettik saıasattyń qazirgi talaptaryna saı keletin asa mańyzdy baǵyt. Memleket ǵylym salasyn damytýǵa sońǵy on jyl ishinde eleýli qarjy bóldi, endi sol qarjynyń eldiń ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne áleýmettik ál-aýqatyn nyǵaıtýǵa qanshalyqty paıdasy bolǵany týraly málimetterdi bilý oryndy bolar edi. Alaıda qazirgi ýaqytta otandyq ǵylymı zertteýler nátıjeleriniń óndiriske enip, odan edáýir paıda keltirip jatqandary saýsaqpen sanarlyq.
Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy, ekologııa, tamaq ónerkásibi jáne medısına salalaryna arnalǵan otandyq bıopreparattar óndirisiniń damýy óte baıaý jáne áli de sheteldik ónimderge tikeleı táýeldi ekenimiz belgili. Memleket birqatar iri ǵylymı ortalyqtardy ashty jáne olardy zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etýge qomaqty qarajat jumsady. Mysaly, solardyń biri Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń, qazirgi Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy (UOB). Bul uıym bıotehnologııa salasyndaǵy ǵylymı ázirlemelerdi daıyndap, olardy óndiriske engizýge jáne kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan bolatyn, ıaǵnı ǵylymı ázirlemelerdi naqty tutynýshyǵa jetkizý maqsatynda qurylǵan. Biraq búgingi tańda jańa tehnologııalar men bıologııalyq ónimderdiń otandyq óndirisin uıymdastyrý turǵysynan naqty qaıtarymy, ókinishke qaraı, nólge teń bolyp tur. Alaıda sońǵy on jyldyń ishinde ǵylymı jobalar men baǵdarlamalarǵa memlekettik bıýdjetten birneshe mıllıardtaǵan qarjy bólinse de onyń qaıtarymy bolmaı tur. Osyǵan uqsas jaǵdaı bıologııalyq saladaǵy basqa ınstıtýttarda da baıqalady.
Osyǵan baılanysty, birqatar másele týyndaıdy: ǵylymı baǵdarlamalarǵa bólingen qarajat aıasynda jasalǵan aýyl sharýashylyǵy, medısına, ekologııa jáne basqa da salalarǵa arnalǵan otandyq preparattar qaıda? Jańa bıologııalyq ónimder men tehnologııalar qaıda? Qurǵaqshylyqqa, topyraqtyń ekinshi ret tuzdanýyna jáne aýrýlarǵa tózimdi jergilikti klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen aýyl sharýashylyǵy daqyldaryna paıdalanatyn ártúrli suryp qaıda? Qarjylandyrylǵan jobalar, ásirese maqsatty baǵdarlamalardy qarjylandyrý sheńberinde júzege asyrylǵan jumystardyń nátıjeleri, memlekettik ekonomıkanyń tıisti salalarynyń óndirisine mindetti túrde engizýmen aıaqtalýǵa tıis. О́kinishke qaraı, qazir ǵylymnyń jetistikterin óndiriske engizý óte sırek kezdesedi.
Iаǵnı Qazaqstannyń ǵylymy qazirgi kezeńde básekege qabiletti bola ala ma, el ekonomıkasyna laıyqty úles qosa ala ma degen zańdy suraq týyndaıdy. Árıne, otandyq ǵylym laıyqty úlesin qosýǵa mindetti. Bul úshin ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin praktıkaǵa túbegeıli kúıde engizilýin arttyrý qajet. Ǵylymda «irgeli zertteýler – qoldanbaly ǵylym – ǵylymı nátıjelerin kommersııalandyrý» sııaqty naqty tizbek jumys isteýi kerek. Sonda ǵylymı jańalyqtar men jetistikter sórelerde shań basyp jatpaı, naqty ekonomıkalyq paıda men qarjylaı salymdy qaıtarýǵa múmkindik beredi.
Osy oraıda, irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrý shemalarynyń arajigin ajyratýdyń qajettiligin atap ótken jón. Sonymen birge osy salalardy damytýǵa bólinetin memlekettik qarajattyń jumsalýyn qatań baqylaý qajet. Eń bastysy, salynǵan qarajattyń qaıtymyn tıisti ýákiletti organdar tarapynan naqty baqylaý men qadaǵalaý júzege asyrylýy kerek.
Árıne, irgeli ǵylymnyń damýyna memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý bolýy qajet. Bul bilim deńgeıin edáýir alǵa jyljytatyn jáne jetildiretin, keleshektegi qoldanbaly ǵylymnyń sheshimderiniń basym bóliginiń negizi bolyp tabylýy qajet. Sonymen birge, bolashaqta irgeli ǵylym praktıkaǵa naqty shyǵýy kerek, az ýaqytta oǵan múmkindik bolmasa da, shamamen 5-10 jyl kóleminde iske asýyna tolyq múmkindik bolady. Irgeli zertteýlerdi kem degende 5 jyldyq ǵylymı jobalar sheńberinde granttyq qarjylandyrý esebinen júzege asyrǵan jón. Bul jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjynyń 20-25%-ynan kem bolmaýy qajet. Mundaı jobalardy oryndaý nátıjeleri joǵary reıtıngti jýrnaldarda jarııalanymdarmen, halyqaralyq forýmdarda baıandamalarmen, monografııalar, kitaptar shyǵarýmen jáne t.b. kórsetilýge tıis.
Al qoldanbaly zertteýlerdi oryndaýǵa ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jalpy somasynan 35-40%-ǵa deıingi mólsherin bólý oryndy. Mundaı jumystar jańa otandyq ónimder men preparattardy daıyndaýǵa, olardy ónerkásiptik óndirýge arnalǵan jańa tehnologııalar ázirleýge naqty baǵyttalýǵa tıis. Mundaı ǵylymı zertteý jumystary zerthanadan bastalyp, patentterdi resimdeýmen, ázirlengen ıdeıalar men tehnologııalardy (dalalyq synaqtar, klınıkaǵa deıingi jáne/nemese klınıkalyq zertteýler, tájirıbelik-ónerkásiptik úlgilerdi jasaý jáne t.b.) synaqtardan ótkizýmen aıaqtalýy qajet. Qazirgi tańda qoldanbaly zertteý granttaryna 3 jylǵa shamamen 70 mln teńgege deıingi qarajat bólinip otyr. Bul qarajat óz dárejesinde nátıje alýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan qoldanbaly zertteýlerdi memleket tapsyrys beretin maqsatty baǵdarlamalar arqyly qarjylandyrý kerek. Maqsatty baǵdarlamalar memlekettiń eń ózekti jáne mańyzdy ári kúrdeli máselelerin sheshýge baǵyttalýǵa tıis. Sondaı-aq mindetti túrde zertteý nátıjelerin óndiriske engizýdi kózdeýi kerek. Baǵdarlamany daıyndaý barysynda ataýynda tek «ázirleý» ǵana emes, sonymen qatar «óndiristi uıymdastyrý», «tehnologııany engizý» jáne t.b. naqty kórsetilýi kerek. Osy qarajatty bólý men oryndaý barysyn qatań baqylaýǵa alǵan abzal.
Ǵylymdy qarjylandyrýdyń 35-40%-ǵa jýyǵy, sózsiz, ǵylymdy kommersııalandyrýǵa baǵyttalýy kerek. Bul jańa óndirister uıymdastyrýmen jáne otandyq preparattardy, tehnologııalardy, materıaldardy jáne t.b. ónerkásiptik óndirispen aıaqtalýy qajet. Bul jaǵdaıda qarjylandyrý granty Ǵylym qory arqyly, beıindi mınıstrlikterdiń ǵylym komıtetteriniń tikeleı baqylaýymen júzege asyrylýǵa tıis. Alaıda negizgi alǵa qoıǵan maqsattar men mindetter oryndalmaǵan jaǵdaıda jumsalǵan qarajat durys ári tıimdi paıdalanbaǵan kezde bólingen qarajattyń 30%-yna deıin aıyppul salyp, memleketke qaıtarý qajet. Bıýdjet qarajatynyń tıimsiz paıdalanýyna jol bermeý úshin ýákiletti organdar tarapynan, jobalar oryndalǵannan keıin árqaısysyna tereń taldaýlar jasap, qorytyndysyn jarııalaǵan jón.
Ǵylymǵa bólingen memlekettik qarajattardy mynadaı shemamen iske asyrǵan durys: ǵylymı ıdeıa (irgeli joba) – synaqtan ótkizý/óndiriske engizý (maqsatty-baǵdarlamalyq qarjylandyrý) – kommersııalandyrý («Ǵylym qory» AQ). Sonda ǵylymı nátıjeler túpkilikti tutynýshyǵa jetkizilip, ıaǵnı otandyq ǵylym el ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosatynyna senimimiz mol.
Sonymen qatar ǵylymdy uıymdastyrý jáne basqarý prınsıpterine belgili bir ózgerister engizý ýaqyty kelgen sııaqty. Múmkin ǵylymdy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen derbes ýákiletti uıymǵa bólip shyǵarǵan durys bolar. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń negizgi múddeleri birinshi kezekte mektepke deıingi, orta jáne joǵary bilim berýge shoǵyrlanǵan, al ǵylymǵa qatysty máseleler kóp jaǵdaıda keıinge yǵystyrylyp qala beredi. Osyǵan oraı, ǵylym jónindegi agenttik nemese Prezıdent janynan Ǵylym men tehnıka jónindegi memlekettik komıtet túrinde derbes memlekettik organ qurylýy múmkindigin qarastyrǵan jón.
Ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardyń konkýrstyq irikteý prosesin ońtaılandyrý talap etiledi. Konkýrstardy jarııalaý kezinde Qazaqstan úshin ózekti zertteýlerge arnalǵan mamandandyrylǵan baǵyttar men tehnıkalyq tapsyrmalardy barynsha naqtylaý qajet, sonda ǵana naqty ári sapaly nátıjelerge ıe bolatynymyz sózsiz.
Búginde joǵary ımpakt-faktory bar sheteldik jýrnaldarda jarııalanymdardyń bolý krıterııi boıynsha joba jetekshilerine qoıylatyn qatań talaptar kóptegen ǵalymǵa konkýrstarǵa qatysýǵa múmkindik bermeı otyrǵany barshaǵa aıan. Múmkin bul talapty tek irgeli zertteýler úshin qoldanyp, al qoldanbaly zertteýler men (maqsatty ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar) kommersııalandyrý jobalary úshin jeńildetken jón bolar. Bul jerde alynǵan zertteý nátıjelerin óndiriske engizý talaptary birinshi orynǵa shyqqany jón. Budan basqa, jańa ozyq preparattar men tehnologııalar jasalǵan jaǵdaıda, birinshi kezekte olardy patenttik qorǵaý jáne sodan keıin ǵana ashyq baspasózde jarııalaý júzege asyrylǵany abzal.
Qazir joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý uıymdaryn biriktirý máselesi kóp talqylanýda. Tájirıbe kórsetkendeı, ýnıversıtet pen akademııalyq ǵylymdy biriktirý oń nátıjege alyp kele bermeıdi. Joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary jumys ýaqytynyń kóp bóligin oqý prosesterine arnaýyna baılanysty olardyń ǵylymı zertteýlerge tolyq kóńil bólýge múmkindikteri shamaly. Bul ýnıversıtet pen akademııalyq ǵylymdy biriktirý ǵylymı ınstıtýttarda qandaı da bir negizi qalanǵan jeke mamandandyrylǵan salanyń kóp jyldar boıy qalyptasqan ǵylymı jetistikteri men ǵylymı mektepterdiń joıylýyna qaýip týdyrady.
Qazirgi ýaqytta bıologııalyq mamandyqtardyń ǵylymı kadrlaryn daıarlaý júıesinde de belgili bir olqylyqtar kezdesedi. Negizinde, ǵalymdar óz ǵumyrlaryn Qazaqstannyń florasy men faýnasyn zertteý men saqtaýǵa jáne sırek kezdesetin, joıylyp bara jatqan túrlerin qaıta qalpyna keltirýge arnady. Qazirgi ýaqytta máseleniń tek birinshi bóligine, ıaǵnı ǵylymı zertteýlerge ǵana nazar aýdarylsa, al qorǵaý men qaıta qalpyna keltirýge qatysty nátıjeleri aıtarlyqtaı kózge kórinbeıdi. Onyń ústine ósimdikter men janýarlardyń jekelegen túrleriniń, onyń ishinde Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgenderdiń popýlıasııasy qarqyndy túrde azaıýda. Bıoalýantúrliliktiń azaıýynan basqa, jyl saıyn topyraq qunarynyń tómendeýi jáne ekinshi ret tuzdalýy, aýylsharýashylyq jerleriniń shóleıttenýi jáne batpaqtanýy, tabıǵı ekojúıelerdiń birtindep joıylýy sııaqty qaýipti qubylystar da baıqalady. Otandyq bıologııalyq ǵylymnyń mundaı jaı-kúıiniń sebepteriniń biri ǵylymı ortadaǵy negizgi úlken býyndaǵy kásibı mamandardyń jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqany. Oǵan qosa, joǵary oqý ornyndaǵy dıssertasııalyq keńester jas mamandardy jalpy «Bıologııa» jáne «Bıotehnologııa» mamandyqtary boıynsha ǵana daıarlaıdy. Alaıda ǵylymnyń naqty salasynda tereń bilim men arnaıy praktıkalyq zerteýlerdi talap etetin «Zoologııa», «Botanıka», «Mıkrobıologııa» jáne t.b. mamandyqtar boıynsha naqty daıarlaý joq. Búginde ǵylymı uıymdarǵa kelip jatqan joǵary oqý túlekteri – magıstrler men fılosofııa doktorlary (PhD) keıde mamandyqtaryn óz dárejesinde bilmeıtini jasyryn emes jáne osyndaı mamandardy ǵylymı ınstıtýttarda qaıta oqytý men daıarlaýǵa kóp ýaqyt pen qarajat jumsaýǵa týra keledi. Bizdiń oıymyzsha, bul máseleni joǵary oqý oryndary ǵylymı zertteý ınstıtýtarymen tyǵyz baılanysta bolǵanda, ıaǵnı osy ınstıtýttardyń bazasynda tańdalǵan baǵyttar boıynsha stýdentterdiń praktıkalyq bilimin nyǵaıtý arqyly sheshýge bolady. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý uıymdarynyń janynan ǵylymı dárejeler (PhD) berý jónindegi ǵylymı keńesterdi mindetti túrde ashý qajet.
Otandyq ǵylymnyń zertteýleri men bilikti mamandar daıarlaýda olardyń sapasyn arttyrý bıznes tarapynan qarjy ınvestısııalaryn tartýǵa jáne de ǵylymdy qajet etetin óndiristerdi damytýǵa, sonymen qatar otandyq ekonomıka men Respýblıkanyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin nyǵaıtýǵa edáýir yqpal etýge múmkindik beredi.
Amankeldi SADANOV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor, akademık,
Ǵylym men tehnıka
salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty