«Soldattyń etigindeı janym siri» dedi Qasym. Adam ıtjandy delinedi keıde. Tózbeske tózgen, shydamasqa shydaǵan, tek jalǵyz-aq azapqa kónbegeni aıtylady tarıhta. Adamdy adam etip ustap turǵan da sol qasıeti, bálkim. Odan aıyrylǵan kúni, sol sezimin joǵaltqan kúni sónedi bári. Aspanda kún, jerde urpaq barynan ne paıda onda? «Ana kerek, o, adamdar, ana kerek adamǵa, Anasyzdar ań sııaqty kún keship júr ǵalamda» degenindeı bolmaı ma Tólegen Aıbergenovtiń. Al qazaq Jer-ana deıdi.
...Jimle jurtqa aty málim Beıbarys sultannyń ataq-dańqy aspandap turǵan kezi eken. Bastapqyda quldyqqa satylǵan bala, dúnıede kórmegen azaby joq, ólgennen basqasynyń bárin ótkergen basynan. Sóıtip júrip erjetken, sóıtip júrip bılikke jetip, taqqa otyrǵan. Dúnıeniń tórt buryshyna dańqy ketken. Sol kezdegi órkenıet oshaǵy Mysyrdy bılegen qypshaq tekti kóshpeli jurttyń ókili. Ejelgi perǵaýyndar jurtynyń shaharlaryna ıelik etken, aýzy túkti kápirdi tizerletip, dárgeıine keltirgen, meshit saldyrǵan, saraı toly qazynaǵa malynyp ómir súrgen túrki tekti oǵlan aqyrynda zym-zııa ǵaıyp bolmaı ma? Osynshama dáýlet pen baqty, altyn taqty tastap bir-aq kúnde qypshaq dalasyna – týǵan topyraǵyna tartyp otyrǵany jazylady. «Ákeldi bir túp – sol jýsan...» dep keletin uran sózine deıin esimizde qalypty. Kınosy tipten áserli túsirilgen. Týǵan topyraǵy – Qazaq dalasyna kelip, janyna bala kúni sińisti bolǵan jýsandy emirene ıiskep turǵanda, qartaıǵanda qaıta tapqan jurtyn tutqıyldan jaý shaba jóneledi... Mańyzdysy ol da emes, mańyzdysy – sultan da bolsa sonshama dúnıeni týǵan jeriniń bir túp jýsanyna qıyp kelýinde. Alla jaratqan adam boıyndaǵy eń asyl qasıet te osy. Al ádebıette bul qasıetti jerine jetkize jyrlaǵan (sýrettegen) Tólegen Aıbergenov dep bilemiz:
«Qaıǵyrǵan joqpyn baratqan qalyp malǵa da, tipti basqa da,
Gúl shyǵady ǵoı tasqa da.
Taýǵa da kerek astana,
Tasqa da kerek astana.
Keýdemde júrgen, zerdemde júrgen yntyzar yqylas ot órip,
Sen muny menen beter uq!
Túkpirimdegi dir ete qalǵysh osynaý quıttaı júrekpen
Kelem men búgin qasıetti baıtaq Qazaqstandy kóterip!»
Bul jerde astana týǵan jer esebinde qoldanylyp otyr. «Arýana – baýyr dúnıe» degen taqyrybynyń ózi nege turady osy óleńniń?! Úńilip neshe oqysań, sonsha qulpyryp, ártúrli qabyldanady. Qazaq jyry men sóziniń sıqyry da, syry da osynda shyǵar. Ony aqyn tipten ózgeshelendirip, úlken bıikke kóterip jibergenge uqsaıdy. Joǵaryda biz mysalǵa keltirgen shýmaqtar óleńniń sońy, aqyr aıaǵy. Negizgi aıtar oıy men oqıǵasy basynda.
Jyrdaǵy basty keıipker – Arýana, tórt túliktiń biri. Eń jershil, eń esti haıýan óziniń týǵan topyraǵyna oralýy úshin botasyn shaınap óltirip, bozdaǵan kúıi týǵan jerine tartyp otyrady. Botasy jaý qolynda tiri qalsa, keıin qaıyrylyp, jaý qolyna qaıta túsetinine aqyly men erligi jetkenin aıtsańyzshy. Sonda týǵan jeri botasynan da ystyq, botasynan da qymbat bolyp tur degen sóz.
«Arýana jaýdyń qolyna tússe botasyn shaınap óltirip,
Qaraly moınyn qaıtadan artqa burmastaı halge keltirip.
Jerine tartyp otyrady eken monshaqtap jasy bozdaýmen,
Omyraýyn sherge toltyryp.
Aptalap-aılap tańdaıyn meıli tasbaýyr shólder qurǵatsyn.
Qazyǵyn tappaı toqtamaıdy eken máńgilik tipti kún batsyn.
Týǵan jer tósin ańsaýmen ótken arýana – baýyr dúnıe,
Sen maǵan osynaý aq júregińmen qymbatsyń».
Osyndaı aq júrekten týǵan perzenttik sezim bolmasa dúnıege men de baýyr baspas edim degen oı ushqyn atady alǵashqy shýmaqtardyń ózinen. Aqyn týǵan jer tósin ańsap, súıgen arýananyń mahabbatyn adamzatqa úlgi etedi. Al osyndaı qurbandyqqa adam bardy dese, qalaı estiler edi? Tarıhta adam ondaı qurbandyqqa bara almady deýden aýlaqpyz jáne mysal da jetkilikti. Janýar-ekesh janýardyń mundaı qurbandyqqa bara alatynyn basqa – basqa, HHI ǵasyr urpaqtary umytpaýǵa tıis shyǵar. Otbasy, áke-sheshe, Otan, aǵaıyndy, aýyldy, adamzatty jaqsy kórý týǵan jerden bastalatynyn eskersek, ony súıe almaǵan, ol úshin qurbandyqqa bara almaǵan adamda eshteńe de joq degenge saıady.
«Biraq men ony jyr qylyp qalaı jaza alam,
Jeter me adam sózi oǵan!
О́mirde uzaq jasaýyń úshin bolǵanymenen qaıǵyń qas,
Týǵan jer, sen dep qaıǵyra almasam taǵdyr da meni baı qylmas».
Jer betinde qazaq qazaq bolǵaly jalǵyz temirqazyǵy – osy ulan-baıtaq jeri ekeni taǵy daýsyz. О́ıtkeni sonaý ejelgi ańyzdardan bastap, tasqa qashalǵan jyrlaryndaǵy oqıǵalardyń bári jerge baılanysty. Jyraýlar poezııasynyń qaı-qaısysy bolsyn «qoǵaly kólder, qom sýlar, qonystar qonǵan ókinbes» dep birinshi qonysyn aıtady. Sol máńgilik jyrlardyń zańdy jalǵasy, kórkemdik qýaty keneresinen asyp turǵan týyndynyń biregeıi – Tólegenniń osy jyry ár qazaqtyń júrek túkpirinde júrýge tıis dep bilemiz.