Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda jaryq kórgen «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin aqtaryp otyryp, ataqty fılolog ǵalym, akademık Qajym Jumalevtiń «Maıdandaǵy qazaq qyzdary» atty shaǵyn maqalasyn ushyrattyq. Onda: «Raýza Shamshatova, Ádııa Moldaǵulova (Álııa shyǵar), Erke Orazbaeva, Baıan Baıǵojına, Balsheker Ahmetova, t.b. qazaq qyzdary maıdanda erlik kórsetti.
Ásirese, Balsheker aǵasy óldi degen qara qaǵaz kelgen sátte-aq: «qandy qanmen jýamyn» dedi. Maıdanǵa ketti. Balsheker qazir III Ýkraına maıdanynyń bir bólimshesinde jaýmen soǵysyp júr. О́tken jyly Qyzyl Juldyz ordenin aldy» dep jazypty.
Rasyn aıtsam, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan M.Mámetova, Á.Moldaǵulova, H.Dospanovalardan basqa maıdan dalasynda qan keshken apalarymyz týraly bile bermeıdi ekenbiz. Osyny oqyǵan soń joǵaryda aty atalǵan apalarymyz týraly qolymyz jetken jerge deıin izdenip kórdik. Bulardyń ishinde Baıan Baıǵojına jaıly derekter barshylyq eken. Maıdanger apamyz jaıly jazylǵan anyqtamalyqta: «Maıdandaǵy erlikteri úshin Qyzyl Juldyz, II jáne III dárejeli «Danq» ordenderimen, «Jaýyngerlik erligi» úshin medalimen marapattalǵan. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Efreıtor Baıǵojınanyń erlik ómiri týraly áskerı tilshi P.Kýznesov 1945 jyly «Komsomolskaıa pravda» gazetinde «Shyńǵystaýdyń Baıany» degen maqalasyn jarııalap, «Almatydan Berlınge deıin» atty kitabynda Baıannyń esimin taǵy da qurmetpen eske alady» degen joldar bar.
Biz qyzyqtyrǵan dúnıe joǵarydaǵy anyqtamalyqta sóz bolǵan Baıan apamyz Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵany jáne áskerı tilshi P.Kýznesovtyń maqalasy boldy. Izdený barysynda anyqtalǵandaı áskerı tilshi Pavel Kýznesovtyń maqalasy «Komsomolskaıa pravda» gazetine emes, ataqty «Pravda» gazetiniń 1945 jylǵy 8 naýryz kúngi sanynda jarııalanǵan eken. Bul maqalany «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti 23 naýryz kúngi sanyna aýdaryp basypty.
Osy maqaladan úzindi keltirsek: «...Álde qaıda Batys Dvınanyń jaǵasynda yzyńdaǵan jeldi qarańǵy túnderde qolań shashty Baıannyń maıdandaǵy kópirdi kúzetip turǵanyn Shyńǵystaýda eshkim bilmegen edi.
– Bir kúni saıdyń ishimen saban tıegen shanany súırep bara jatqan eki sharýany kórdim. Ádette, bul saımen eshkim júrmeıtin. Dereý baqylaı bastadym. Álgi eki adam kópir astyna biraz kidirdi de, odan ári ótkende bulardyń shanasyndaǵy saban joq boldy. Men bul adamdardy toqtatpaq bolyp daýystap edim, olar júristerin pysyta qoımady. Vıntovkadan oq atýǵa týra keldi. Bireýin atyp jyǵyp, ekinshisin ustap aldym. Bul «sharýalar» nemis dıversanttary, al sabannyń astynda qıratqysh zat bolyp shyqty.
Baıypty, erjúrek qyz alǵash ret Qyzyl Juldyz ordenimen nagradtaldy. Úsh dos Baıan Baıǵojına, Vera Korotkova, Ksenııa Bojka jol batalonynyń úsh soldaty, keńes eliniń qarapaıym úsh qyzy kópir mańyndaǵy qar basqan blındajda turady. Qyzdar urys maıdanyna jaqyn bolǵysy keldi, mergen nemese pýlemetshi bolýdy arman etti. Sóıtip Baıan mergen boldy. Onyń dańqy kóp uzamaı búkil dıvızııaǵa tarady. Ol tosqaýylda turyp toǵyz nemisti óltirdi. Urys maıdanynan erligi úshin ekinshi ret «Dańq» ordenimen nagradtaldy.
Shyńǵystaýdyń Baıany arpalysqan urystardy Belorýssııanyń, Lıtvanyń, Polshanyń keń dalasynan ótti. Saǵynyp kútken kún týdy. Qyzyl Armııa jaýyngerleri fashıst aıýannyń úńgirine basyp kirdi. Jaýynger joldastarymen birge Baıan da nemis jerine kele jatty.
Gındenbýrgtiń irgesindegi qystaqtarda óte-móte urys boldy. Gıtlershiler úıdiń shatyry astynan, podvaldardan oq jaýdyrdy. Baıan men onyń jaýynger dosy Ivan Varaksın úlken úıdiń kirpish qabyrǵasyn tasalap, japsarlas úılerge bekingen nemisterdi jaıratyp turdy. Snarıadtyń jaryqshaǵy Baıannyń betine tıdi. Komandır oǵan dárigerlik batalonǵa barýdy buıyrdy. Baıan jarasyn ózi tańyp shabýylshy soldattardyń eń aldyńǵy sapyna qosyldy.
– Bul qalada on bes nemisti óltirdim. «Otan soǵysy» ordenin aldym.
Muny aıtqanda, Baıannyń ótkir qaraqat kózderi nur jaınap qoıaa berdi. Biz ótken jyldan qalǵan shyrmaýyqty qar basqan terrasada qoshtastyq. Qaqpa jabylǵanda:
– Berlınde kóriskenge deıin saý bolyńyz – degen Baıannyń jyly lebizi, názik daýsy estildi».
P.Kýznesov, «Pravda» gazetiniń áskerı tilshisi. Germanııa, Gındenbýrg.
* * *
О́kinishke qaraı, tilshi men batyr qyz Berlınde kezdese almady. Baıan Baıǵojına osy Gındenbýrg úshin bolǵan shaıqasta, ıaǵnı 1945 jyldyń 27 sáýir kúni 19 jasynda erlikpen qaza tapty.
Kelesi kezekte qazaqtyń batyr qyzy Baıan Baıǵojına týraly taǵy bir derekke jolyqtyq. Burynǵy komsomol qaıratkeri Shárip О́tepov degen tulǵanyń 1981 jyly «Jalyn» baspasynan jaryq kórgen «Jalyndaǵan jastyǵym – komsomolym» atty ómirbaıandyq hıkaıatynyń 69-betinde, joǵarydaǵy maqala avtory Pavel Kýznesovpen soǵystan buryn Semeı oblystyq komsomol uıymdarynda birge qyzmet atqarǵany jaıly aıtyp, qazaqtyń batyr qyzy Baıan 1926 jyly qazirgi Abaı aýdany (ShQO) Arqat aýylynda týǵany jaıly derek keltiripti. Estýimizshe, qazirgi tańda Qaraýyl aýylynda Baıan Baıǵojına atyna kóshe berilse, batyr qyzdyń esimin ulyqtaý maqsatynda aqyn-jýrnalıst Q. Moldaqashev «Baıan» atty poema jazǵan eken.