Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń jasy zeınetkerlikke taıaý, ýaqytsha jumyssyz júrgen adamdardy jumyspen qamtý maqsatyndaǵy «Kúmis jas» jobasy sharapaty mol, ıgi is.
Taıaýda aýyldan kóship kelgen, alpysty alqymdap qalǵan kóztanys azamat muńyn shaqty. Shaǵyn qalany shyr aınalyp shyqqanymen, qolynan keletin, qaýqary jetetin jumys taba almaǵan. Aýylǵa laıyq mamandyqtyń, kúsh-qýaty barynda janyn salyp istegen kásibiniń qalada esh qajeti joq eken. Al jańa josyqty ıgermegen. Onyń ústine óziniń aıtýyna qaraǵanda, densaýlyǵynda azdaǵan kinárat bar. Qajyr-qaıratty qajet etetin qara jumysqa qaýqarsyz. Dál osyndaı ókinishti ýájdi áldeneshe ret estidik. Biz tildesken, jastary jer ortasynan aýǵan aǵaıynnyń bári «Kúmis jas» jobasynan habarsyz eken. Úkimet tarapynan jasalyp jatqan qamqorlyqty bilgeni, múmkindikti paıdalanyp jumys istegeni jaqsy emes pe? Bir otbasynyń ǵana yrysyn kóbeıtpeı, el ishindegi ókpe-nazdy da seıilter edi.
– Adam alpysqa jetkenshe jumys istese, onda da biz sııaqty aýyldyq jerde qara jumysty kúıttese, densaýlyǵy quryp bitedi, – deıdi el aǵasy Qaırat Omarov, – adam aǵzasy temir emes qoı. Áýpirimdep júrip zeınet demalysyna jetse, jastyq shaǵynda kórgen beınetiniń qaıtarymy bolar edi.
Árıne, aqsaqaldyń sózi oryndy. Biraq jasalyp jatqan qamqorlyq jaıly bilmeý, ony paıdalanbaý ókinishti-aq. Mınıstrlik jasy jetken adamdar úshin baǵaly bastamany 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba sheńberinde júrgizýdi usynǵan. Osy joba boıynsha ár jyl saıyn 5 myń adam qamtylmaq dep ýáde etken. Jobaǵa bir jyldan astam ýaqyt boıy jumys istep kele jatqan, jalaqy boıynsha bereshegi joq barlyq menshiktegi kásiporyndar men uıymdar qatysa alady.
– Biz osy baǵdarlama boıynsha jasy zeınetkerlikke taıap qalǵan adamdardy shaqyryp, qulaqtandyryp jatyrmyz, – deıdi qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵynyń basshysy Asyl Moldııarova, – biraq ótinish bildirip jatqandar óte az. Zeınet jasy aldyndaǵy adamdardyń jalaqysynyń bir bóligi bıýdjet qarajaty esebinen sýbsıdııalanady.
El ishinde boıyndaǵy qaıraty kemigen, qýaty qaıtqan adamdar túgil boıynda jastyq jalyny laýlap turǵan jastardyń ózi eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyr degen joramal jıi aıtylady. Biraq aqyl tarazysyna salyp baıyptap qarasańyz, osy bir úıde otyryp aıtqan baıansyz boljam shyndyqqa túbegeıli janasa bermeıtin syńaıly. Biz bul taqyrypty el gazeti «Egemende» ótken jyly da qaýzap jazǵan bolatynbyz. Shyndyǵynda, oblys ortalyǵynda da, elde tirshiliktiń taıqazanyn qaınatyp jatqan, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn ujymdarda da jumys kóp, jumysshy joq.
– Men bir jyldyń ishinde jumyspen qamtý ortalyǵyna birneshe márte baryp, jumys izdep júrgen adamdar barlyǵyn bilemin, – deıdi qurylyspen aınalysatyn seriktestik basshysy Saıran Jaqypov, – tas qalaýshy, árleýshi, dánekerleýshi tárizdi mamandarǵa suranys kóp. Al kranda isteıtin besaspap mamandar tipten tapshy. Olardyń jalaqysy aıyna 400 myń teńge tóńireginde, eshqandaı mamandyǵy joq jaı qara jumys atqaratyn adamdardyń ózi aıyna ortasha eseppen 200 myń teńge tóńireginde tabys tabýǵa múmkindikteri bar. Biraq eńbekaqysy ýaqytynda tólenetin osyndaı jumystarǵa kerek kezinde adam taba almaımyz.
Tek qurylys jumystary ǵana emes, ózge de sharýany ıgerý úshin qol kúshine zárý bolyp otyrǵandar jetip artylady. Tipti dıplomnyń da, kásibı sheberliktiń de qajeti joq. Kádimgi kez kelgen kisiniń qolynan keletin qara jumys.
– О́tken jyly qolyna kúrek ustaýǵa qaýqary jetetin adam tappaı qınalǵan kezde, jalaqylaryn aıyna bir ret emes, ár kún saıyn atqarǵan jumysyna qaraı tólep turamyz dep qulaqqaǵys aıttyq, – deıdi jol jóndeý ýchaskesiniń sheberi Aıdarbek Yrysbaev, – biraq neken-saıaq jumysshy tabylǵanymen, qajetti mólsher shyqpady.
Jyl basynan beri jumyspen qamtý ortalyǵyna 688 adam ótinish berse, olardyń 418-i jumyssyzdar esebinde tirkelgender eken. Ortalyqtyń sebi tıip, 363 adam jumysqa ornalasypty. Esepti kezeń ishinde jyldyq jospar 2 583 jumys orny bolsa, ázirge 179 adam turaqty, 180 adam ýaqytsha jumysqa ornalastyrylǵan. Osy arada on eki múshesi saý adamdarǵa úlgi-ónege bolýy úshin múmkindigi shekteýli adamdardyń da kúnkóris úshin talpynyp, jumys istep jatqanyn ekpin túsirip aıta ketsek, ersiligi bolmas. Aıtalyq, jyl basynan beri 35 múmkindigi shekteýli adam jumysqa ornalasqan, olardyń 30-y belsendi jumyspen aınalysady, qalǵandary qoǵamdyq jumystarǵa tartylǵan. Bul sanamen salmaqtaıtyn mysal.
Joǵaryda aıtqandaı, shalǵaıdaǵy shaǵyn eldi mekenderden kelip, oblys ortalyǵynan jumys izdep júrgender jeterlik. Báriniń kókeıindegi maqsat-murat bir arnada toǵysyp jatyr. Bul – tabysy tolymdy jumys tabý. Bul arada qam jeıtin qıyndyq joq tárizdi. Eń bastysy, adal jumys isteımin degen yqylas bolsa jetip jatyr. О́ıtkeni kásipkerlikti damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy sheńberinde eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha jumysshylardy qaıta daıarlaýǵa mol múmkindik bar. Demek, az ýaqyttyń ishinde belgili bir kásipti ıgerip, eńbekaqy taýyp, otbasyńnyń nesibesin kóbeıte alasyń. Jyl basynan beri qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵynda 90 adam jańa kásipti ıgergen. Árıne, oblys ortalyǵy úshin asa úlken kórsetkish te emes. Biraq jumys taba alamyn ba, joq pa dep dúdámal kóńil kúıde júrip dińkesi quryǵan adamdar úshin tyǵyryqtan shyǵatyn jol emes pe? Jańa bıznes ıdeıalardy oılap taýyp, sonyǵa soqpaq salamyn deıtinder úshin de keleshektiń kókjıegi ashyq. Bıyl óz kásibin damytýǵa laıyqty qoldaý kórsetý úshin 50 grant bólý kózdelip otyr. Jańa kásipti ıgerýge de, naryqtaǵy bos keńistikti anyqtaýǵa da, qaı jumystyń tıimdi ekenin baǵdarlaýǵa da kómek beriledi. Qalǵan sharýa ózińe baılanysty.
Jumyspen qamtý ortalyǵynda ózge baǵyttar boıynsha da kórsetiletin qamqorlyqtar az emes. Tek ýaqtyly qulaqtandyryp, jalpaq jurtty jaqsy iske jumyldyryp, yrysty bolýǵa uıymdastyryp otyrsa bolǵany.
– Indet údep, qala turǵyndary qarǵa adym jer uzap shyǵa almaı qalǵan kezde ortalyqtyń jumysyn nasıhattaýǵa múmkindik te shekteýli boldy, – deıdi jumyspen qamtý ortalyǵynyń basshysy, – endi ǵana múmkindik týyp otyr. Halyq kóp jınalatyn jerlerde bos jumys oryndaryn aıtyp, kórsetip, qulaqqaǵys etetin bolamyz.
Taǵy bir aıta ketetin másele bar. Shyn máninde, qansha adamnyń jumysqa ornalasqanyn naqty boljap bilýge bolmaıdy. Aıtalyq, qurylys kompanııasy kópqabatty úıdiń qabyrǵasyn qalaýǵa kiristi delik. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, kompanııa bir adammen ǵana kelisimshart jasaıdy. Ol jumysty elý, álde odan kóp adam atqarýy múmkin. Sol sebepti naqty esep shyqpaıdy. Ári zeınetaqyǵa, árqıly salyqtarǵa aýdarylatyn tólem tólenbeıdi. Ortalyq mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, olardyń bul tarapta tekseris júrgizýge quqyqtary joq.
Áýelgi taqyrypqa qaıta oralsaq, memleket tarapynan qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, eńkeıgen kárisi men eńbektegen balasyna deıin jandy qamqorlyq jasalýda. Biz sóz etip otyrǵan «Kúmis jas» jobasy da osy el qamyn jegen ıgi istiń bir arnasy.
Aqmola oblysy