Bastama baıandy bolsa, baǵa da turaqtanady

Tórtkúl dúnıedegi ahýal táýlik saıyn terbelmeli bolyp turǵanda, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý eń ózekti máseleniń birine aınalyp otyrǵany belgili. Osy taqyrypty qaýzaǵan kezde jalań jetistik jaıly jelpintip aıtpaı, áli de kádege asyrylmaı jatqan ishki múmkindikterdi de tilge tıek etýdi maqsat tuttyq.

Elordany sapaly, qoljetimdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý baǵytynda 130 kásiporyn úzdiksiz jumys isteıdi. Onyń 68-i et jáne et ónimderi men sút jáne sút ónimderin, altaýy qus eti men jumyrtqany, qalǵan 54-i un, kartop, kókónis, ósimdik maıy tárizdi ónimderdi jetkizedi. Aýyl sharýashylyǵy qury­lymdary jetkizgen ónim 5 bazarda, 29 saýda úıinde, 10 saýda ortalyǵynda satylady. О́tken jyly elorda tuty­nýshylaryna 115 myń tonna sút jáne sút ónimderi, 29,3 myń tonna et jáne et ónimderi, 259,7 mln dana jumyrtqa, 104,5 myń tonna kartop, 30,7 myń tonna kókónis satylǵan.

Bıyl jyl basynan beri 11,3 myń tonna sút jáne sút ónimderi, 5,4 myń tonna et jáne et ónimderi, 36,8 mln dana jumyrtqa, 8,7 myń tonna kartop, 2,5 myń tonna kókónis saýdalanǵan. Osy arada sońǵy jyldary kóktem saıyn kókónis pen kartoptyń baǵasy kúrt ósip ketý kórinisi paıda bolyp júr. Saraptap qarasańyz, óńirde óndiriletin kartop kólemi jetkilikti. Jetispeıtini – kókónis saqtaıtyn qoımalar. Qazir qolda bary Selınograd aýdanynyń tó­ńireginde. Onyń barlyǵy elorda hal­qyn qamtamasyz etý úshin ju­mys isteıdi. Al oblystyń óz ishinde kók­temgi kókózek shaqta kókónis saqtaı­tyn qoımalar bolmaǵandyqtan, azyq­tyń bul túri qymbattaıdy. Oblys orta­lyǵy men aýdandar bul mezgilde syrt­tan jetkiziletin kartopty paıdalanady.

Eger ulttyq taǵam ınstıtýty­nyń esebine sáıkes bir adam bir jylda 100 kılo kartop tutynsa, oblystaǵy 738 myń halyqqa qansha ónim kerek ekenin esepteý qıyn emes. Jalpy halyqtyń 430 myńy – aýyl turǵyndary. Olar ózderin-ózderi qamtamasyz etýge tıis. Qala turǵyndary – shamamen 308 myń. Demek 30 myń tonna kartop jetip jatyr. Al óndiretin kólem 52 myńǵa taıaý. Mine, osy esep boıynsha kúrmeýi qıyn másele joǵaryda aıtqanymyz­daı, qoımanyń joqtyǵynda bolyp tur.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, bul ne­­sibege aýyl turǵyndary da or­taq­­­ta­sady. Kez kelgen aýylda kartop ege­tin alaqandaı jer, kóń kól-kósir bol­sa da, qajettisin oblys orta­ly­ǵyn­daǵy bazardan satyp alatyndar kóp. Mine, el óz qamyn ózi kúıtteıtin sharýa­qorlyqtyń berekesi ketkeniniń belgisi. Ony aıtasyz, aýylda otyryp bir sıyr ustamaıtyn otbasylar da kóbeıdi.

Sút ónimderin molaıtý úshin aýyl­daǵy malsaq qaýymnyń mańdaı teri­men ósirip otyrǵan túliginiń sútin satyp alýdy bir jolǵa qoıý qajet. Sonda ǵana mal ustaý tıimdi bolady. Qara mal baǵyp, tólin etke ótkizýden óńirde jarytymdy paıda tabý qıyn. Mal azyǵy jyl saıyn qymbattap barady. Tabandatqan segiz aı boıy qoraǵa qamap baǵylatyn qara maldyń shyǵyny shash etekten. Sút jınaýdyń áste qıyndyǵy joq. Bilikti mamandar ol úshin bir-birine jaqyn qonystanǵan birneshe aýyldy biriktirip, bir jerden tońazytqyshy bar sút qabyldaý núktesin ashsa, jetkilikti. Tasymal­daý shyǵynyn azaıtý úshin keshki saýyn men tańǵy saýyndy qossa da bolady. Malsaq qaýymnyń qolynda­ǵy mal tuqymyn asyldandyrý áli de ózekti kúıde. Sút molshylyǵy tikeleı tuqymdy asyldandyrýǵa baılanys­ty. Áıtpese, sıyr dep baqqany­men, eshki­niń sútindeı ǵana sút beretin, tu­qymy azǵan Oısylqara baǵyp kósegemizdiń kógermeıtini belgili.

Et jáne et ónimderin molaıtý da týra osylaı tyǵyryqqa tirelip tur. Ǵylymı esep boıynsha, qara maldyń tóli 18 aıdyń ishinde tórt sentnerge jetýge tıis. Odan kóp baqsańyz, mal azyǵy shyǵyn. Jeke sharýanyń qoly sapaly, juǵymdy mal azyǵyna jete bermeıdi. Bary shóp pen astyq qaldyǵy ǵana. Al bordaqylaý alańdarynyń múmkindigi zor. Demek sharýanyń qo­lyndaǵy tóldi satyp alyp, osy alań­dar arqyly bordaqylasa, eki jaqqa da tıimdi bolmaq. Etti mol óndirý úshin de joǵaryda aıtqanymyzdaı, mal tuqymyn asyldandyrýǵa aıryqsha kóńil bólýimiz kerek. Áıtpese, san kó­ńil qýantqanymen, sapa aıtarlyqtaı jaqsarmaı tur.

Mine, osyndaı tyǵyryqtan shy­ǵarar uzaqmerzimdi ınvestısııalyq jobalar bolmaq. Aýqymdy jobalar 2021-2025 jyldary júzege asyrylady dep mejelengen. Byltyr jalpy quny 18,3 mlrd teńgeni quraıtyn 10 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Onyń ishinde bir jylda 6 myń tonna qus etin óndirýge múmkindigi qaptal jetetin «Aq dala Agro» JShS-nyń qus fabrıkasyn aıtýǵa bolady. Bıyl jalpy quny 15,9 mlrd teńgeni quraıtyn 16 joba júzege asyrylmaq. Selınograd aýdanyndaǵy «Rodına» agrofırmasy taýarly sút fermasynyń qajettigine oraı 1,3 myń gektar sýarmaly jerde mal azyǵy daqyldaryn ósirmek. Bul joba júzege asyryldy. Esil aýdanyn­da «Organıko» JShS 1 myń tonna kókónis saqtaı alatyn qoıma salyp aldy. Bul jobany ıgerý úshin 300 mln teńge qarajat jumsaldy. Bir jaqsysy, shalǵaıdaǵy Esil aýdanynyń jáne irgeles qonystanǵan ózge aýdannyń turǵyndary kókónisti jyl boıy paıdalana alady. Osyndaı jaǵymdy jańalyq Zerendi aýdanynda da júzege asyryldy. «Zerendi saqtaý ónimderi» jalpy quny 400 mln teńge bolatyn jobany júzege asyrdy. Bul qoımada 5 myń tonna kókónis saqtaýǵa bolady. Mine, osyndaı ilkimdi ister júzege asyrylyp jatsa, jyl boıy shetten tasymaldanatyn kókóniske ıek artyp otyrǵan óńir turǵyndary tapshylyqtyń taqsyretin tartpaıdy ári jergilikti ónim syrttan keletin taýarǵa básekelestik týdyryp, baǵanyń da qoljetimdi bolýy ábden yqtımal.

Sút ónimderin molaıtý úshin mal sharýashylyǵyn asyldandyrý jáne sútti óńdeý máselesine kóbirek kóńil aýdarý kerek ekenin ekpin túsirip aıtqan bolatynbyz. Atbasar aýdanynda «Shýıskoe HHI» JShS-ynda 600 basqa arnalǵan sút fermasy salyndy. Osyndaı jaqsy jumysty Egindikól aýdanyndaǵy «Askop» seriktestigi de qolǵa alǵan. Jobany júzege asyrý úshin 200 mln teńge qarajat jumsaldy. Qajetti jer telimi bólindi. Qury­lys jumystary jer degdigen soń júzege asyrylmaq. Jaqsy aýdanyndaǵy «Vıktor» sharýa qojalyǵy 100 bas sıyrǵa shaqtalǵan, jalpy 160 mln teńgeni quraıtyn taýarly sút fermasyn qolǵa alýda. Sútti baǵyttaǵy túlik satylyp alyndy. Sút saýý apparatýralaryn satyp alý úshin kelisimshart jasalǵan.

Mine, osylaısha sút jáne et ón­dirý tarapynda birshama talpynys bar. Al taǵy bir aıta qalarlyqtaı jańalyq Selınograd aýdanyndaǵy Aqua factoria seriktestigi. Bul jerde balyq fermasy bar. Baǵaly tuqymdy balyq ósiriledi. Jylyna 15 tonna bekire men 35 tonna forel óndirilmek.

Aldaǵy ýaqytta oblystaǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń bar múmkindigin tolaıym paıdalaný, sol arqyly ónim kólemin kóbeıtý mindeti óte ótkir tur. Bul birinshiden mal sú­me­simen kún kórip otyrǵan aýylda­ǵy aǵaıynnyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­­daıyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Ekin­shiden, qymbatshylyq qos búıir­den qaýsyra qysyp turǵan kezde ózimiz óndirgen qoljetimdi ónimdi tutyný arqyly aýzymyz aqqa tıedi.

Aqmola oblysy