Ilki zamannan beri tórt túlik malmen kúnkóris qajetin ótegen Alash jurty amandyq-saýlyqty maldan bastap sabaqtaıtyny beker emes. О́ıtkeni bar tirshilik aq adal malyna, malynyń amandyǵyna baılanysty. Sońǵy jyldary mal urlaǵan sýyq qoldylardy jazalaý sharasy kúsheıtilgenimen, urylardyń quryǵy qysqarmaı tur.
Bar jaıdy aqyl tarazysyna salyp saraptap qarasańyz, mal súmesimen kún kórip otyrǵan eldegi aǵaıynnyń ózi yryzdyǵyna yjdaǵatpen qaramaıdy eken. О́ńirde osy jyldyń qańtar aıynyń sońynda polısııa qyzmetkerleri jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetkerlerimen birlese otyryp, mal urlyǵynyń aldyn alýǵa baılanysty birqatar is-shara ótkizdi. Aınaldyrǵan eki kúnniń ishinde ıen jaılaýda qaraýsyz júrgen 693 bas mal nazarǵa iligip, arnaıy qoralarǵa qamaldy. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 408-babyna sáıkes 135 ákimshilik hattama toltyryldy. Osy bir mysaldan-aq keı rette shyǵasyǵa ıesiniń ózi basshy bolatyndyǵyn ańǵarý qıyn emes. Demek malsaq qaýym óz malyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýy kerek ekendigin taǵy bir qaıtalap aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Al sýyq qoldylardyń jolyn kesý baǵytynda jumys júrgizilip jatyr. Osy is-sharalar barysynda polısııa qyzmetkerleri mal men mal ónimderin tasymaldaıtyn 45 avtokólikti tekserdi. Nátıjesinde, tıisti qujattarsyz mal tasymaldaýdyń 12 deregi tirkeldi. Sondaı-aq et ónimderin satatyn jáne ótkizetin 63 oryn muqııat tekserilip, qylmystyń aldyn alý jumystary júrgizildi.
Qaraýsyz mal – uryǵa ońaı olja. Urynyń quryǵy túspegenniń ózinde kúre joldyń boıyna shyǵyp ketip, jol apatyna sebep bolýy ábden múmkin. Temir joldyń boıynda da dál sondaı tóteden keler qaýip bar. Sondyqtan abaı bolǵan jón. Ári aýyl sharýashylyǵy qurylymdary da beıbereket jaıylyp júrgen tórt túliktiń jaıqalyp ósip turǵan eginine jıi túsetindigin aıtyp, oryndy ókpe-nazyn bildiredi. Tuıaqty mal basqan egin – dıqannyń mańdaı teri. Olar da bireýdiń beıqamsyzdyǵynan berekesi qashyp, joq jerde shyǵyn shekpek.
Naýryz aıynyń basynda oblystyń polısııa qyzmetkerleri «Mal urlyǵy» jedel aldyn alý sharalaryn ótkizdi. Birinshi kúni Esil aýdanyndaǵy mal urlyǵy oqıǵasy ashyldy. О́tken jyldyń qarasha aıynda bolǵan oqıǵa kezinde Moskovskoe selosynyń mańynda 14 bas qoı men 1 bas jylqy joǵalǵan. Mal ıesiniń aıtýyna qaraǵanda, jaıylymda júrgen jerinen urlansa kerek. Shyǵyn mólsheri 2 mln teńgeniń kóleminde. Qylmystyń izin sýytpaı, jedel izdestirý barysynda 45 jastaǵy kúdikti qolǵa túsken. Tergeý barysynda ol óziniń qylmysyn moıyndaǵan. Mundaı oqıǵa Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Shalqar aýylynda da tirkelgen. Jaıylymda júrgen jeti bas jylqy qas pen kózdiń arasynda joǵalyp ketken. Mal ıesiniń shyǵyny 3,5 mln teńge kóleminde. Polısııa qyzmetkerleriniń ár derekti salystyra júrip izdeýiniń nátıjesinde joǵalǵan mal Almas aýylynan tabyldy. «Qaıtqan malda qaıyr bar» demekshi, mal ıesine joǵalǵan jeti jylqysy oljadaı bolyp kóringenimen, osy bir ǵana derek arqyly mal urlyǵynyń tyıylmaı, tegin oljaǵa qyzyǵatyn teksizderdiń áli de kezdesetindigin ańǵarýǵa bolady.
Osy jyldyń 27 naýryzynda qas qaraıa Kókshetaý – Rýzaev baǵytyndaǵy kúre joldyń 13-shi shaqyrymynda jol-kólik oqıǵasy boldy. Zerendi aýdanynyń 19 jastaǵy turǵyny jeńil kólikpen Kókshetaýǵa kele jatyp, jol ústine shaýyp shyqqan jylqyǵa soǵylǵan. Bir jaqsysy kóliktegiler zııan shekken joq. Dál osyndaı oqıǵa Esil qalasyna jaqyn jerde de tirkeldi. Kókshetaý – Atbasar baǵytyndaǵy tas joldyń ústinde Esil qalasynyń 33 jastaǵy turǵyny jolǵa shyǵyp ketken jylqyny soqqan. Osynyń barlyǵy berekesizdikten kelgen beınet. Eger mal ıesi óz malyn qaraýsyz qaldyrmaı, durystap baqsa, jol ústindegi jolaýshy da zardap shekpes edi. Kólik júrgizýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, ásirese tań aldyndaǵy qoıý qarańǵylyq pen tumandy, qys mezgilindegi boran-shashyndy ýaqytta qaýip kóbeıe túsedi eken.
Tártip saqshylary malsaq qaýymǵa baǵymdaǵy malyna ıe bolý qajet ekendigin udaıy túsindirip keledi. Naýryz aıynyń sońynda oblystyq polısııa departamentinde azamattarmen kezdesý ótkizildi. Mekeme basshysymen júzdesýge úsh adam jazylypty. Aıtatyn ótinishtiń arnasy – mal urlyǵy. Zerendi aýdanyndaǵy Shaǵalaly selosynyń turǵyny Baǵdat Dúısenovtiń alty bas jylqysy joǵalǵaly áldeneshe jyl ótken. Belgisiz bireýler eldi mekenniń janyndaǵy jaıylymda júrgen jylqylardy aıdap alyp ketse kerek. Maly joǵalǵanyn bilgennen keıin mal ıesi urylardy óz betinshe izdegen. Odan esh nátıje shyqpaǵan soń amalsyz jergilikti polısııa qyzmetkerlerine habarlaǵan. Al osy ýaqyt aralyǵynda urylardyń izi sýyp ta úlgergen. Osy aýdannyń Prırechnoe eldi mekeniniń 40 jastaǵy turǵyny aqpan aıynyń orta sheninde bir úıir jylqysyn joǵaltqan. Naqtyraq aıtqanda, 20 bas. Bıe-jabaǵysy aralas. Shamamen bes mıllıon teńgeniń kólemindegi shyǵyn. Bul joly da mal ıesi eki aptadan artyq iz kesip, malyn ózi izdegen. Sodan keıin baryp polısııa qyzmetkerlerine habarlaǵan. Boran-shashyny jıi qys ishinde iz kesip, joǵalǵan maldyń sorabyn anyqtaý óte qıyn. Aq qardyń ústinde soqtalanyp jatqan urylardyń izin qar jaýyp tastady ǵoı. Eger ýaqytynda habar berilse, mal urlyǵymen urtyn maılap júrgen urylardyń órisi tarylar edi.
Kisige jasalar qııanatty qalaı tyıýǵa bolady? Eń aldymen adamnyń ar-ojdanyn, uıatyn tiriltý kerek shyǵar. Zań qataıǵanymen, baýkespeler aıaǵyn ańdap basatyn emes. Al ár kókirekke ar-uıattyń sáýlesin sebezgileý jalǵyz tártip saqshylarynyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń jumysy.
Aqmola oblysy