Ulttyq kod jáne kıeli Torǵaı

О́z kezeginde, Memleket bas­shy­synyń ákimshilik-aýmaq­tyq re­formalary buryn jabylyp qalǵan Semeı, Taldyqorǵan jáne Jezqazǵan oblystaryn qaıta jandandyrýǵa baǵyttalyp otyr. Kópten kútken jańalyqty qýanyshpen qarsy alǵan óńirlerdiń tur­ǵyndary ǵana emes, sonymen qatar barsha qazaq halqy boldy. Osy oraıda Prezıdenttiń ultjandylyǵy, strategııalyq jaǵynan kóre­gen­diligi, ulttyq múddege degen qy­raǵylyǵy men halyqtyń muń-muqtajyn jaqsy sezine bi­letindigi ábden baıqaldy. 

Eýrazııa kontınentinde baýyrlas basqa túrki elderi ispettes Baıqal men Balqannyń dál ortasynda ornalasqan Uly dalada qazaq halqy da kóne zamannan beri ómir súrip keledi. Ulan-baıtaq elimizdiń Kúngeıi men Teriskeıinde, Batysy men Shyǵysynda halyqtyń pas­sıonarlyq damýyna áser etetin qasıetti jerleri az emes. Ondaı jerlerdiń bolýy ulty­myzdyń janashyrlary, lıderleri jáne básekege qabiletti elıtanyń paı­da bolýyna tikeleı yqpal etti. Bul geografııalyq nemese ult­tyq kodtyń bir belgisi, ól­shemi retinde sanalatyn dúnıe.

Elbasy kezinde aıtyp ótken­deı, ulttyq kod, ulttyq máde­nıet saqtalmasa, eshqandaı jań­ǵyrý bolmaıdy, sondaı-aq alǵa basý úshin ulttyń damýyna ke­dergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek. Álbette, osyndaı qasıetti jerlerdiń qatarynda, ózine tán ulttyq jáne geografııalyq erekshelikteri bar aýmaqtardyń biri – kıeli Torǵaı.

Japon bıligi ázirlep, bekitken Ulttyq qýat memlekettik strategııasyna sáıkes, qujat ulttyq moral men ulttyq rýhty qosa alǵanda, «jumsaq» jáne «qatań» ólshemderden turady.

Qazaq dalasyn otarlaý kezin­de laıyqty toıtarysty Torǵaı óńiri osy ulttyq moral men ult­tyq rýh arqyly jasady. 1916 jylǵy Qazaqstandaǵy ult-azat­tyq kóterilisi osy Torǵaıdan bas­talyp, odan ári Jetisýda jal­ǵasty. Kóterilistiń shyǵý sebe­bi áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası sıpattaǵy faktorlar edi. Iаǵnı otarlyq ezginiń kú­sheıýi, jerdi tartyp alý jáne t.b. Kóterilistiń bastalýyna reseı­lik patshanyń 1916 jylǵy 25 maý­symda armııanyń qara jumy­syna Túrkistan ólkesiniń jáne ishinara Sibirdiń 19-dan 43-jasqa deıingi er-azamattaryn shaqyrý jónindegi jarlyǵy túrtki boldy.

Shildeniń basynda qazaq dalasynda kóp keshikpeı qarýly kóteriliske aınalǵan stı­hııalyq bas kóterýler bas­tal­dy. Ol bir­tin­dep uıym­das­qan sıpat aldy.

О́ńirde ulttyq moral men ult­tyq rýh bolǵannan jáne saq­talǵannan Ahmet Baı­tur­synuly, Mirjaqyp Dýlatov, t.b. sııaqty tulǵalardyń ómirge kelýi zańdy qubylys.

Osy oraıda ekonomıkalyq jáne demografııalyq ólshem­derdi esepke almaǵanda, Torǵaı óńiriniń áleýetin kelesi keıstermen negizdeýge ábden bolady.

Ultty oıatýdaǵy Ahmet Baıtursynulynyń keısi:

Torǵaıda týǵan rýhanı kó­semimiz, Alash ókimeti lı­der­­­leriniń biri, ǵalym Ahmet Baı­tursynuly «Qazaq» ga­zetiniń 1915 jyly shyqqan ǵylymı taldaý eńbekterinde qazaq hal­qynyń muń-muqtajyn kótere­di. Ulttyq múddege arnal­ǵan Ahańnyń kózqarastary osy gazettiń «Sharýashylyqty ıaǵnı eko­nomıkanyń ózgerýi» atty aı­darymen shyqqan bir­neshe maqalalarda jan-jaq­ty kór­setil­gen. Ulttyq múdde tur­ǵysy­nan Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń pikirine qaraǵanda, qoǵamnyń damýyna kelesi qoz­ǵaýshy kúshter áser etedi. Olar:

Tabıǵı orta; Halyqtyń tyǵyzdyǵy; Tehnıkalyq progress; Basqa elderdi jaýlap alý; Saıasat pen quqyq; Din men adamgershilik; Bilim men onyń taralýy; Syrtqy elderdiń áser etýi;

9.Memlekettiń qoıǵan maqsaty.

Ahań jasaǵan tujyrymdy eskere otyryp, ulttyq qýatty sıpattaıtyn tómendegi qory­tyn­dyǵa kelýge bolady: ult­tyq múdde materıaldyq bazıs­ti, sol ulttyń jańa ıdeıalar­dy qa­lyptastyrý jáne qabyl­daý qa­bilettiligin, eldiń halyq­ara­­lyq baılanysta atqaratyn ró­lin, sondaı-aq memlekettiń qolyn­da bar barlyq resýrstyń jıyntyǵy.

Basqa sózben aıtqanda, Torǵaı óńirin qaıta jańǵyrtsaq, bolashaqta Alashtyń jańa, zamanaýı qaıratkerler men pat­rıottardyń ómirge kelýlerine ákimshilik-aýmaqtyq jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq alǵy­shart­tar jasaımyz.

Torǵaıdyń ǵaryshtyq nemese kvanttyq tolqyndar keısi:

Kıeli Torǵaı óńirinde álemge áıgili Úshtoǵaı kvadraty ıaǵnı sharshysy ornalasqan (Torgay geoglyphs. Ushtogay square). Nysannyń ornalasqan jeri: Aman­geldi aýdany Úshtoǵaı aýylynan shyǵysqa qaraı 15 shaqyrym jerde. Búkil álemdik ǵalymdar nazaryn jumbaq Torǵaı geoglıfteri – ushar bıikten ıaǵnı ǵaryshtan ǵana kórinedi. Ol geometrııalyq jáne pishindi órnekter. Jalpy, osy aımaqta 200-ge jýyq osyndaı tańbalar bar. Nysandar týraly alǵashqy ret 2007 jyly qoljetimdi Google Earth baǵdarlamasyndaǵy ǵaryshtan túsirilgen sýretterge zertteý júrgizgen sarapshylar (D.Deı) nysandar qataryn tapty. «Úshtoǵaı sharshysy» geoglıfiniń belgilengen dıagonaldar uzyndyǵy 406 m. Dıametri 10-12 m, bıiktigi 1 m bolatyn 101 úıindiden turady. Ezo­terııalyq ilimdi ustanǵandar geo­glıfti «kúsh beretin oryn», adam men ǵaryshtyń energetıkalyq baılanys joly dep esepteýde.

Eń basty ereksheligi, shar­shy­nyń aýmaǵy boıynsha eshqandaı janýar aıaq baspaıdy, barmaıdy, tipti ústinen qustar da ushpaıdy. Bir tylsym kúshtiń bar ekeni ras. Bir tanys kisi jeńil mashınasyn osy sharshy ishine 20 mınýtqa qaldyryp ketkende, kóliktiń akkýmýlıatory osy ýaqytta balqyp, erip ketken.

Sharshynyń emdik qasıet­teri de joq emes, energetıkasy ǵajap. Tańǵaldyratyn quby­lys bar: ishindi 20-30 mınýt bolsańyz, sharshy syrtynda 2-3 saǵat ýaqyt zymyrap ótip ketedi. Demek ýaqyt pen keńistik aıyr­mashylyǵy bar. Sol sebep­ten bolar, burynǵy KSRO (T.Áýbákirov, T.Musabaev, A.Aıym­betovti qosa alǵanda), sońy­ra Reseıdiń ǵaryshkerleri únemi osy óńir arqyly Jerge qonyp jatady. Bylaısha aıtqan­da, ǵarysh pen osy jerdiń ortasynda bir qupııa dańǵyl men dálizdiń bar ekendigi aqıqat.

Saıyp kelgende, joǵaryda kel­tirilgen oılar  men strate­gııa­­lyq jaǵynan mańyzdy ba­symdyqtardy basshylyqqa ala otyryp, tómendegi tujyrym­dardy jasaýǵa bolady.

Birinshiden, bıýdjettik tap­shylyq zamanynda jabylǵan oblystar memlekettik bıýdjet kólemi ulǵaıǵasyn qaıtadan ashylýda. Tizimge enbeı qal­ǵan tek qana Torǵaı. Demek, dıskrımınasııalyq prınsıp turǵysynan osy óńirdiń quqyq­tary tıisti sheshimin tappady.

Ekinshiden, Torǵaıdyń qaıta oblys bolmaýynyń negizgi krıterııleri (ólshemderi) ekonomıka men demografııa boldy. Son­dyqtan osy óńirdiń ábden tozǵan barlyq saladaǵy ınfra­­qurylymyn qaıta jańǵyrtý jóninde Úkimettiń keshendi baǵdarlamasyn qabyldaý kerek. Eger aýyl sharýashylyǵyna túbegeıli ınvestısııa quıylsa, óńirdiń demografııalyq jaǵ­daıy birtindep jaqsarady.

Úshinshiden, bıyl osy óńirde ómirge kelgen ult ustazy, rýhanı kósemimiz, Alash ókimeti lıderleriniń biri, ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy atap ótiledi. Sol sebepten jáne Ahańnyń rýhyna memlekettik deńgeıde taǵzym etý turǵysynan el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev kıeli Torǵaı óńirine barsa, nur ústine nur bolar edi. Ol úshin Prezıdent Ákimshiligi men Úkimet aldyn ala uıymdastyrý jumystaryn bastaǵany jón.

Tórtinshiden, kezinde Uly dalanyń memleket qaıratkeri, aqyn, jyraý, bı, fılosof Asan­qaıǵy (XIV-XV ǵasyrlar) RF kosmodromy ornalasqan qasıetti Baıqońyrdy Jerdiń kindigi dep beker aıtpaǵan. Ǵaryshkerlerdiń áýege týra, shapshań ushatyn jeri Baıqońyr bolsa, al olardyń áýeden týra, shapshań qonatyn jeri Torǵaı óńiri. Sondyqtan ǵa­ryshtyq jáne kvanttyq baǵyt­tarda ulttyq múddelerdi baryn­sha qorǵap, Qazaqstan bıligi qa­sıet­ti jáne kıeli eki jerdi de óz quzyretine aınaldyrǵan oryndy.

Besinshiden, Torǵaı óńirine oblys mártebesin berý popýlızm emes. Ol erte me, kesh pe túbi sheshiletin másele. Ulttyq qýat strategııasynyń komponenti ulttyq moral men ulttyq rýhtyń bir qaınar kózi osy óńirdiń topyraǵynda jatyr. Sonymen qatar oblys jabylǵanda osy óńirde turǵan jáne kóship ketken 290 myńǵa jýyq torǵaılyq Memleket basshysynyń laıyqty sheshimin qoldar edi, barsha qazaq halqy óz rızashylyǵyn bildiretin bolady.

Sóz sońynda kelesi iriktelgen oıdy órbitýge bolady. Sonaý saqtar men ǵundar zamanynan kele jatqan kıeli Torǵaı topy­raǵy ulttyq qaýipsizdik pen elimizdiń terrıtorııalyq tutas­tyǵyn saqtap qalý aıasynda talaı passıonarlyq dúmpýler men ultjandy azamattardy syılady.

Abaıdyń ákesi Qunanbaıdan qalǵan ulaǵatty sóz bar: «Adam ósedi, Jer óspeıdi». Túbi Torǵaı jerinde de demografııa jaǵynan halyq sanynyń ósetinine kámil senemiz.

 

Qaıyrbek ARYSTANBEKOV,

Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Reformalar jónindegi

joǵary keńestiń komıtet múshesi