Elbasy Joldaýlary – el damýy tarıhynyń shejiresi

Bul ǵasyr bizdiń tarıhymyzǵa jasampaz iske toly, beıbit ótken ǵasyr bolyp enedi. N.Á. NAZARBAEV. _______________ Elbasy Nursultan Nazarbaev eń alǵashqy Joldaýyn táýel­sizdigin endi alǵan elimiz ózindik damý baǵytyn aıqyndaý kezeńinde, ıaǵnı 1997 jyly jasady. Sol ýaqyttan beri on jeti jyl ótti. Búginde Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna jyl saıyn kezekti Joldaýyn jarııalaýy dástúrge aınaldy. Qoǵam Elbasy Joldaýyn memleketimizdiń búgingi jáne bolashaqtaǵy atqarýǵa tıisti is-áreketine baǵdar retinde yqylaspen qabyldaıdy. Men Elbasymyzdyń ár jyldarda jasaǵan Joldaýlaryn túgeldeı jınaqtap, bastan aıaq qaıta bir oqyp, zerdelep shyqtym. Kóz jetkizgenim –  Joldaýlar –  ejelgi tarıhymyzdy qaıta tiriltýden bastap, úzdik otyzdyqqa ený maqsatyna deıin beınelengen el damýynyń logıkalyq hronologııalyq tarıhı qujaty ekendigi. Onda táýelsiz memleketimizdiń qalyptasýy men damýynyń sara joldaryn beıneleıtin tarıhı-saıasattyq, áleýmettik-ekonomıkalyq baǵyty men mindetteri kórinis tapqan. Joldaýlardan Elbasynyń búgingi kúnniń tamyryn dóp basatyn kóregendigin, alys bolashaqty boljaı biletin tereńdigin, memlekettiń jańa tarıhyn jasaýshy suńǵyla saıasatkerlik tulǵasynyń ereksheligin baıqaýǵa bolady. Elbasynyń avtorlyq mátinin tolyq saqtaı otyryp, ár jyldardaǵy Joldaýlarynan jınaqtalǵan úzindilerdi tómende áleýmetke usyný arqyly Joldaýlar  Qazaq eliniń ótkenin ulyqtap, bolashaǵyn baǵdarlaıtyn el damýynyń temirqazyǵyna aınalǵan qujattar ekenine kóńil aýdartýdy dittedim. Qaýipsizdik jáne áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat Kúlli dúnıe álem-tapyryq óz­geriske tústi, adamzatgy alda kú­tip turǵan aýyrtpalyqtar odan da zor bolýy múmkin. Álem­niń shy­ǵysyndaǵy eleýli daǵ­da­rystar. Oń­tústiktegi eki el –  ıad­rolyq derjavalar qataryna jańadan qosylǵan Úndistan men Pákistannyń arasyndaǵy Kashmır daýy tyǵyryqqa tirelip tur. Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵynyń ońtústik shebindegi jaǵ­daı da shıelenisip ketti. Aımaǵymyzdaǵy turaqsyzdyq, kórshilerimizdiń qıyn jaǵdaıy Qazaqstandaǵy hal-ahýalǵa da áser etedi. Álemdik jáne aımaqtyq aýqymdaǵy daǵdarystar tusynda bizdiń elimiz turaqtylyq pen tynyshtyq ornaǵan araldaı oqshaý turǵanymen, árbir qazaqstandyq azamat mańaıymyzda qalyptasqan jaǵdaıdyń kúrdeli ekendigin tú­sinýge tıis. Biz elimizdiń bar shalǵaıyndaǵy shekaralarynda beıbitshilik qal­qanyn qalyptastyrdyq, sóıtip, ózinshe bir «qaýipsizdiktiń kemer belbeýin» taǵyna aldyq. Álemdegi birde-bir el, atap aıtamyn, birde-bir el bizge dushpandyq nıette emes. San-salaly dıplo­ma­tııamyz ben syrtqy saıasatymyz bizdiń egemendigimizdi de, aý­maqtyq tutastyǵymyzdy da oı­daǵydaı bekite bildi, osy arqy­ly álemdik qoǵamdastyqpen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa jol ashty. Qazir biz alǵa qoıǵan maq­sa­tymyzǵa adal ekenimizdi tııanaq­taýǵa tıispiz. Osy túsken jolymyzdan taıqyp ketpeýge, jańa Qazaqstandy saıası ádilettilik pen ekonomıkalyq erkindiktiń berik irgetasyna negizdep turǵyzýǵa kú­­shi­miz de, kóregendigimiz de, er­li­­gi­miz de jetetinin dáleldeýge tıispiz. Qazaqstan – keńesten keıingi keńistiktegi barlyq eldermen óziniń strategııalyq múddelerine nuqsan keltirmeı, turaqty jaq­sy qatynastar ornata bilgen azyn-aýlaq memleketterdiń biri. Sonymen qatar, biz AQSh-pen, Batys Eýropamen jáne basqa eldermen yntymaqtastyqty da damyta beremiz. Ǵasyr sońynda qaýipsizdiktiń búkil halyqaralyq júıesiniń tas-talqany shyǵýǵa shaq qaldy. Soǵysta jeńip shyǵý beıbitshilikke qol jetkizýden jeńilirek de­se­di. Ulttyq egemendiktiń myzǵy­mastyǵy qaǵıdatyna arqa súıeı­tin halyqaralyq quqyqqa negiz­delip qurylǵan beıbitshilik «syr bere» bastady. Taıaýdaǵy tarıh­tyń «adamdy adastyryp jibe­re­tin sıpaty» bizdi ózimizdiń qaýi­p­siz­digimizdiń máselesine aıryqsha yqylas qoıýǵa májbúr etedi. О́ziniń myńjyldyq tarıhyn­da Qazaqstan tuńǵysh ret Qy­taımen zańdy túrde bekitilgen shekaraǵa ıe boldy. Ol shekara dostyq shekarasyna aınaldy. Qytaımen turaqty qarym-qatynas jasaýdyń Qazaqstan úshin mán-mańyzy erekshe. Osynaý uly memleketpen qatynastarymyzdy «Shanhaı bestigi» (qazir Shanhaı yntymaqtastyq uıymy – H.V.)sheńberinde nyǵaıta túsý pla­netanyń osy bóligindegi aımaqtyq qaýipsizdiktiń negizi bolmaq. Ortalyq Azııanyń ekinshi myń­jyl­dyqtaǵy tarıhy qurlyqtyń ortalyǵynda ornalasqan, álemdik kommýnıkasııa júıesine shyǵa almaıtyn halyqtardyń bolashaǵy bolmaıtynyn kórsetip berdi. Ortalyq Azııadaǵy barlyq halyq­tardyń tarıhy, eger jekelegen jaılardy alyp tastar bolsaq, biz álemdik mańyzy bar kólik arnasy bola alamyz ba, álde taǵy da joldyń bir jıeginde qalyp qoıamyz ba degen basty máseleniń qalaı sheshiletinine baılanysty. О́tken tarıhymyz bizge talaı-talaı taǵylym qaldyrdy. Halyq ózekti órter ókinishti sátterdi bastan keshýdeı keshti. Al búgin qazaqstandyqtar óz taǵdyryna ózderi ıe bolyp otyr. Men bul ǵasyr Qazaqstannyń tarıhyndaǵy eń ǵajap ǵasyr bolady dep senemin. Bul ǵasyr bizdiń tarıhymyzǵa jasampaz iske toly, beıbit ótken ǵasyr bolyp enedi dep senemin. Tarıhta ótkendi eske alý úshin ǵana emes, sonymen qatar, keleshegimizdi ba­ǵamdaý úshin de eriksizden kesh­e­gimizge kóz tikkizetin tustar bar. Eger tarıhqa qarapaıym de­rek­terdiń jıyntyǵy retinde qaramaı, ony tereń mándi etene baılanystaǵy oqıǵalardyń sabaq­tastyq retinde eksheıtin bolsaq, onda osy on jyldyń aýqymy men tegeýrini keler ǵasyrdaǵy ke­leshegimizdi aıqyndaıtyndaı jańa qyrynan ashyla túsedi. Bizdiń jas elimizdiń keshegisi men kelesheginiń arasyndaǵy bul baılanysty mynadaı qarapaıym tujyrym beıneleı alady: tıimdi ekonomıka, lıberaldyk qoǵam, ulttyq qaýipsizdik. Biz aldymyzǵa anyq ta aıqyn maqsat qoıdyq – biz jaqsy ómir súr­gimiz keldi, biz erkindikke um­tyldyq, biz bárinen de buryn balalarymyz ben nemerelerimizdiń laıyqty ómir súrýin qaladyq. Bu­ǵan sizder men bizder óz ǵumy­ry­­myzdyń biraz jyldaryn ar­nadyq. Búgin basty máseleler Eýr­AzEQ, BEK, ShYU sheńberin­de saý­da-ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyq­ty keńeıtý men óńirlik yq­pal­dastyqty damytý salasynda jatyr. Biz ekonomıkalyq jáne saıa­sı yntymaqtastyq máseleleri boıynsha Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasymen ekijaqty sharttardy iske asyrýdy jalǵastyra beremiz. Qazaqstan osy serpindi damyp kele jatqan elmen ózara tıimdi baılanystar ornatýdan basqa balama joq eke­nin negizge alady. Qazaqstan men AQSh arasynda uzaq merzimdi jáne tu­raq­ty seriktestik qatynastar or­naǵan, bular halyqaralyq ener­getıkalyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, lańkestik pen dinı ekstremızmge qarsy kúres, demokratııalyq ózgeristerdi jalǵastyra berý máseleleri boıynsha ózara is-qımyldyń keń aýqymymen sıpattalady. Qazaqstan EO-men yntymaq­tastyqqa óńirlik jáne halyq­aralyq qaýipsizdik, ekonomıka, áleýmettik jáne mádenı damý sa­lalarynda zor mazmun berýge múddeli. Biz ózimizdiń eýropalyq seriktesterimizge ınvestısııalyq qyzmet, iri halyqaralyq jobalardy iske asyrý, bizdiń elimizge ozyq tehnologııalar men bilimdi tartý úshin qolaıly jaǵdaı týǵy­zýymyz kerek. Bizdiń óńirde yqpaldastyq qarqynyn tómendetpeýdiń mańy­zy zor. Biz mádenıetimiz ben ta­rıhymyzdyń ortaqtyǵy jaqyn­dastyryp otyrǵan kórshiles Or­talyq Azııa memleketterimen jan-jaqty baılanystarymyzdy damyta berýge tıispiz. Endigi jerde kún tártibindegi másele álemdik qoǵamdastyqta Qazaqstannyń básekege qabi­let­tiligi týraly, bizdiń ekono­mı­ka­myzdyń básekege qabilettiligi týraly jáne qazaqstandyqtardyń básekege qabilettiligi týraly bolyp otyr. Qazaqstan búgingi tańda áleý­mettik-ekonomıkalyq jańarý men saıası demokratııalandyrýdyń jańa kezeńine qadam basqaly tur. Bul úderiste saıası partııalar, úkimettik emes uıymdar jáne bas­qa da qoǵamdyq ınstıtýttar basty ról atqarýy tıis. Bul oraıda jas urpaqqa, «Bo­lashaq» baǵdarlamasynyń túlek­te­rine de mańyzdy ról berilýge tıis.   Ǵasyr talǵamy jáne qalyptasqan memleket Qazirgi ýaqytta adamzat jańa jahandyq syn-tegeýrindermen betpe-bet kelýde. Elimiz ben óńirimiz úshin men on negizgi syn-qaterdi bólip kórsetemin. Eger biz óz damýymyzda jańa tabystarǵa odan ári qol jetkizýdi josparlaıtyn bolsaq, olardyń árqaısysyn mindetti túrde eskerýge tıispiz. ...Osyǵan baılanysty biz halyq­aralyq ahýal damýynyń kez kelgen kórinisine jan-jaqty daıyn bolý úshin bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń, memleket pen qoǵamnyń oılastyrylǵan, ke­li­­silgen jáne úılestirilgen baǵy­tyn tujyrymdaýǵa tıispiz. Biz búgin – ózindik bet-beınesi bar, ózindik erekshelikteri men ózin­­dik ustanymy bar tabysty mem­­leketpiz. Bılik tarmaqtarynyń bóli­nýine negizdelgen zamanaýı mem­lekettik basqarý júıesin jasaǵan tarıhı mańyzdy konstıtýsııalyq jáne saıası reformalar júrgizdik. Eldiń jańa elordasy – As­ta­nany saldyq. Bul zamanaýı qala bizdiń boıtumarymyz ben maqtanyshymyzǵa aınaldy. Biz elimizdiń múmkindigin álemge kórsetý úshin onyń áleýetin paıdalana aldyq. Dál sol sebepten de halyqaralyq qoǵamdastyq  Qazaqstandy EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesin ótkizý orny retinde tańdady. Eger Astana bolmasa, bul da bolmas edi. Mundaı qurmet kez kelgenniń enshisine tıe bermeıdi. Bizdiń elimiz  keńesten keıingi kezeńdegi kúlli keńistikte  EQYU-ǵa tóraǵalyq etken, osy Uıym­nyń Sammıtin ótkizgen já­ne ǵalamdyq aýqymdaǵy is-shara – EKSPO-2017-ni ózinde ótki­ze­tin bi­rinshi el ekenin  aıtsaq ta jetkilikti. Jahandyq daǵdarystyń jal­ǵa­sýynyń áserinen álemde bolyp jatqan ózgerister bizdi úreı­lendirmeıdi. Biz olarǵa daıynbyz. Bizdiń endigi mindetimiz – ege­mendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtaı otyryp, HHI ǵasyr­da ornyqty damýdy jalǵas­tyrý. Bizdiń daýysymyz barlyq álemge estilip turýǵa tıis. Son­dyqtan men Astana Ekonomı­kalyq forýmynda ózimiz G-Global  dep ataǵan dıalogtyń jańa túrin usyndym. Álemde birde-bir el bastan keship jatqan dáýiriniń qaterlerin jalǵyz ózi jeńe almaıdy. Meniń bastamamnyń máni – ádil jáne qaýipsiz álem ornyqtyrý úshin barshanyń kúshin biriktirý. Bizdiń basty maqsatymyz – 2050 jylǵa qaraı myqty mem­lekettiń, damyǵan ekono­mı­kanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý. Myqty mem­leket ekonomıkalyq jedel ósý jaǵ­daıyn qamtamasyz etý úshin asa mańyzdy bolmaq. Myqty mem­leket kúnkóris saıasatymen emes, jos­parlaý saıasatymen, uzaq merzimdi damýmen jáne eko­no­mıkalyq ósýmen  aınalysady. Bilim men kásibı mashyq – zamanaýı bilim berý, kadrlardy daıar­laý men qaıta daıarlaý júıesiniń  negizgi baǵdarlary Básekege qabiletti damyǵan mem­leket bolý úshin biz saýatty­lyǵy joǵary elge aınalýymyz kerek. Jańa qazaqstandyq patrıo­tızm – bizdiń kópultty jáne kóp­konfessııaly qoǵamymyz taby­synyń negizi. Bizdiń bul baǵyttaǵy basty maqsatymyz qarapaıym jáne túsinikti: biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz. Bul – bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aınymas sharty. Qazaqstan patrıotızminiń irgetasy – barlyq azamattardyń teń quqylyǵy jáne olardyń Otan namysy aldyndaǵy jalpy jaýapkershiligi. Bolashaqqa degen senim bolmasa, tolyqqandy memleket qurýǵa bolmaıdy. Memleket pen azamattyń maqsattary barlyq baǵyttar boıynsha sáıkes kelýi ómirlik turǵydan mańyzdy. Azamattar memleketke bolashaq bar bolsa, damý úshin, jeke jáne kásibı turǵydan ósý úshin múmkindikter bolsa ǵana senim artady. Memleket jáne halyq muny sezinip, birlesip jumys isteýge tıis. Qazaqstannyń kez kelgen azamaty erteńgi kúnge, bolashaqqa óte senimdi bolatyndaı saıası júıe qurýymyz kerek. Bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz  syrt elden góri Otanynda ómir súrgendi artyq kóretindeı, óıtkeni, óz jerinde  ózin jaqsy sezinetindeı bolýǵa tıis. Bizdiń elimizdiń árbir azamaty ózin óz jeriniń qojasy retinde sezinýge tıis. Biz – kópultty qoǵambyz. Jáne de ultaralyq qatynastar máse­lesinde eshqandaı qosarlanǵan standarttar bolmaýǵa tıis. Biz teń múmkindikter qoǵamyn, bári zań aldynda birdeı bolatyn qoǵamdy qurýdamyz. Ulttardyń etnosaralyq keli­­si­mine syna qaǵýǵa tyrysa­tyn­dar­­dyń barlyǵy da zańmen qý­da­lanady. Munda erekshe jaýapkershilik bizderge, qazaqtarǵa artylady. Qazaqstan – bizdiń qasıetti mekenimiz. Keıingi urpaq osynaý qasterli ólkede ómir súrip, órken jaıatyn bolady. Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz. Biz qazaqstandyqtardyń el bolashaǵynyń tutqasyn nyq us­taýy úshin «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasyn qabyldadyq. Bú­gin­­de kóptegen tabysty elder – Qytaı, Malaızııa, Túrkııa uzaq ­merzimdi jospar boıynsha jumys isteýde. HHI ǵasyrda stra­te­gııa­lyq josparlaý eń ózekti qaǵı­da bolyp sanalady. Eger el óz ba­ǵyty men baratyn aılaǵyn bil­mese, eshqandaı jel ońynan soq­paı­dy. «2050» Strategııasy aıqyn shamshyraq sekildi bas­ty maq­satymyzdan kóz jazbaı, azamat­tarymyzdyń kúndelikti tirshi­li­giniń máselelerin sheshýge múm­kindik beredi. Bul bizdiń 30-50 jyl­da emes, jyl saıyn halyq tur­mysyn jaqsartatynymyzdy bildiredi. Strategııa – kúnnen-kúnge, jyldan-jylǵa elimizdi, qazaq­stan­dyqtardyń ómirin jarqyn ete túsetin naqty praktıkalyq ister baǵdarlamasy. Biraq naryq­tyq jaǵdaıda aspannan nápaqa kútpeı, tıimdi eńbektený kerek­tigin árkim-aq túsinýi tıis. Memlekettiń mindeti – osy­ǵan barlyq jaǵdaıdy jasaý. Men álemniń ozyq elderi ara­syn­daǵy Otanymyzdyń laıyq­ty bo­la­shaǵy ǵana qazaq­stan­dyq­tar­dy máńgilikke birik­tiretinine senim­dimin. Hýsaın VALIEV, Parlament Senatynyń depýtaty.