«Tiri bolsaq, aldymyz úlken toı. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar» dep Álıhan Bókeıhan bolashaqqa uly senim artady. Álıhan bastaǵan Alash arystarynyń kóbi optımıst bolǵanǵa uqsaıdy. Ultyna qyzmet etken tulǵalardyń deni sondaı uly senimniń ıesi der edik.
Sanaly adam sengende, áıteýir bolashaq ákep bere salady dep bos qııal men armanǵa ıek artpaıdy. Uly murat jolyndaǵy aq, adal isi men etken eńbegin medet tutyp, qaldyrǵan murasyn negiz etse kerek keleshekke. Aqıqatty tanyǵan jan jolynyń durys, burystyǵyna kóz jetkizip baryp bolashaqqa senim artpaı ma? Qaldyrǵan eńbekterine qarap, «Alash týy astynda kún sóngenshe sónbeımiz» degen Alash qaıratkerleri qandaı optımıst edi degen oıǵa qalasyń. Jazǵan-syzǵan pýblısıstıkalyq shyǵarmalaryn tam-tumdap oqyǵan saıyn bertinirekte olardaı optımıstik baǵytta qalam terbegen kósemsóz sheberlerin túgendeı bastaısyń. Sanaǵa birden Kamal Smaıylovtyń pýblısıstik shyǵarmalary sap etedi. Stýdenttik kezde oqyǵan «Elim saǵan aıtam, Elbasy, sen tyńda» kitabyndaǵy Sherhan Murtaza ekeýiniń osy «Egemen Qazaqstan» betinde jazysqan hattary, onyń týýyna túrtki bolǵan sebepter eske túsedi.
Muqaǵalı «qýat alyp jyryna báz daladan» demekshi, Kamal kósemsózi qazaqtyń ilki muratynan tamyr tartatyny birden baıqalady. Ulttyń taǵdyryn jylap ta, qamyǵyp ta, kúıinip te, kúırep te, túırep te, kúlip otyryp ta jetkizýge bolady. Qalam ustaǵan tulǵanyń sóz saptaý mashyǵy ártúrli desek te, osylardyń arasynda eń bıigi aldaǵy ýaqytqa senimmen qarap, oqyrmandy jigerlendire otyryp, oıyn neǵurlym kúlkimen jetkizý der edik. Adam dúnıeni aldyna alyp, bıikten kóz jibergende ǵana kúle qaraýy múmkin jalǵanǵa. Kóbine optımıstik kózqarasta jazatyn belgili pýblısıst Kamal Smaıylovtyń kósemsózderi de oı men sanany sergitip, kóńilge qanat bitiredi. Eń bastysy, senim uıalatady. Degdar talant, bilimdar pýblısıstiń ondaı qasıetin ol týraly jazǵandar da, qatarlastary ashyq málimdeıdi. Iá, bolashaqqa senimmen qaraý ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin alyp kúsh-jiger men asqaq rýhtyń ǵana emes, kól-kósir bilim men bilikti talap etedi. Mosyny ustap turatyn oshaqtyń úsh butyndaı osy úsh qasıettiń úsheýi de kórinedi Kamal jazbalarynan.
Tek pen tamyr
Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń 1996 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde jazysqan kósemsózderdiń týýyna túrtki bolǵan Kamal Smaıyldyń «Qazaqstan. HHI ǵasyr» atty optımıstik kózqarastaǵy pýblısıstıkalyq maqalasy. Táýelsiz Qazaqstannyń qalaı qurylǵany, ketken kemshilikter, jibergen qatelikter, jarǵa jyǵatyn jańsaqtyqtary men ony sheshýdiń joldary qosa usynylǵan, tipti bolashaq damý baǵyttaryn aıqyndap, ulttyq ilgerileýdiń negizgi qaǵıdattaryn meńzegen bir dáýirdiń baıany ispettes eńbektegi oılar áli kúnge qundylyǵyn joımaǵan. Ondaǵy oılar men pikirler, naqty tujyrymdar men paıymdaýlar, baıypty bolashaqqa jetý jolyna qurylǵan laıyqty josparlar kúni búginge mańyzdy, kúni búginge ózekti. Tipti alǵashqy jaýabynyń ózinde-aq Sheraǵań «optımıst, aq kóńil, ańqyldaqsyń, Kamal. Adam oı-azaptan azyp-tozbas úshin osyndaı qasıet te kerek shyǵar» dep bir ketse, ekinshi hatynda: «Optımıstigińe taǵy da tańǵalamyn», deıdi. Al úshinshi hatynda «Alǵashqy maqalańda sen Kúnniń kózinen shylym tutatyp turǵandaı asqaq ediń», deıdi. Munsha asqaqtyq pen úlken senim qaıdan bitti qalamgerdiń boıyna deýge bola ma? Týabitti, jaratylysynan der edik. Ult kóshbasshysy Á.Bókeıhan «ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» demeı me? Qasıetti Ulytaýdyń týmasy Kamal Smaıyldyń tula boıynda jurtym degen qan teýip turǵanǵa uqsaıdy. Bir suhbatynda ózi «ákem Seıitjan Troıskide medrese bitirgen, oryssha-qazaqsha birdeı saýatty, óz zamanynyń suńǵyla adamy boldy. Uzaq jyldar boıy mektepterde ustazdyq etti. Kóp shuqynyp oqýym, bilgenimdi zerdelep-zeıindep zamandastaryma usynýym, bálkim sol kisiniń tııanaqty tárbıesinen shyǵar» deıdi.
«Qolǵa qalam alýyma sebepker áýelde gazet-jýrnaldardy túgin qoımaı qoparyp oqýdan bastalsa, keıinirekte ózimniń nemere aǵam Baýbek Bulqyshev atymen tikeleı baılanysty. Baýbektiń atasy Baıqońyr men meniń atam Smaıyl bir kisiniń balalary bolatyn. Baýbek aǵa ózi bir asa qııapatty, kelbetti adam edi. Almatydan aýylǵa kanıkýlǵa kelgende maǵan oıynshyq ákelip bergeni, qyzyqtap áńgimeleskeni esimde qalypty. Onyń sol kezde de gazetterde maqalalary shyǵyp turatyn. Osy kisige eliktep, bálkim sondaı bolsam degen bir arman meni de jetelep jýrnalıstıkaǵa ákeldi. Sóıtip, meniń búkil ómirim jýrnalıstıkamen bite qaınasyp ketti».
Suhbatyndaǵy osy sózderdi qaperge tutsaq, qalamgerdiń erik-jigeri men rýhynyń beriktigi teginen bolyp shyǵady. О́ıtkeni ot kúıdirgendeı Baýbek Bulqyshevtyń «Shyǵys ulyna hat» nemese «О́mir men ólim týraly» pýblısıstıkalyq shyǵarmalaryndaǵy asqaq sezim men ulttyq rýh, erteńge senimdi kóp shyǵarmadan kezdestire almaısyz. Urys dalasynda, jaýǵan oqtyń astynda jatyp asqaq sóılep, tereń tolǵaný tek arystandaı aıbatty, júreginiń túgi bar erlerdiń ǵana qolynan keledi. Olaı bolsa, Baýbektiń inisi Kamaldyń optımıst bolmaýǵa haqysy da joq edi. Boıdaǵy qan teýip tur ǵoı. «Baýbek Bulqyshev meniń rýhanı ustazym boldy, kósemsóz janryna kelýime, onda ómir boıy «turaqtap» qalýyma B.Bulqyshevtyń ıgi áseri boldy. Jalpy, adam jas kezinde tez áserlengish bolady, onyń keıde adam bolashaǵyna túbegeıli baǵdar silteýi de múmkin» degenine túsinik berý artyq.
Kemel kósemsózshi
Ol eń birinshi pýblısıst. Joǵaryda Sherhan Murtazamen jazysqan hattaryn mysalǵa tarttyq. Odan bylaıǵy birneshe kólemdi maqalalarynyń kez kelgenin alyp taldap jiberse, ulttyń keregine jarar altyn túımeler. Kósemsóz ónerinde qalamgerdiń qaýzamaǵan taqyryby, aıtpaǵan túıtkili az. Zamanynda Qazaqstannyń basynan baqaıshaǵyna deıin bir-aq túsip, qaıta joǵary órmelep, qaı salada qandaı qaýip bar, aldyn alý úshin nendeı qam-qareketke barǵan durys ekenin jiliktep kórsetip otyrǵan. Ásirese, ekonomıkadan bastap ulttyq máselelerdiń ózegine bir súńgip shyǵady da, áleýmettiń kúnkóris salasyn bir qydyryp keledi. О́ndiris, ónerkásip salasynyń tetikterin túgendep shyǵady. Bir kezde saıası dúnıelerdi jiliktep, oń, terisin kórsetedi. Jalpylaı aıtqanda Kamal pýblısıstıkasynda qamtylmaǵan taqyryp, kóterilmegen másele, aıtylmaǵan aqıqat joq dese jarasady. Kósemsózshi bolǵanda da, solardyń arasyndaǵy kemeli deýge haqylymyz. Ol ekonomıst, statıst, ıdeolog, áleýmettanýshy, saıasattanýshy, tarıhshy, ádebıetshi bolyp kete beredi. Basqany bylaı qoıǵanda kósemsózdegi eń aýyr, kúrdeli sala – ǵylymı-tanymdyq pýblısıstıka janrynda qalam terbegen az qalamgerdiń biri hám biregeıi. «Ekimyńynshy jyldar elektronıka zamany bolady. elektrondy esepteý mashınalary ómirdiń, jumystyń, turmystyń barlyq salalaryna aralasady. Eshbir óndiris olarsyz kún kóre almaıdy. Elektrondy esepteý mashınalary:
Adam balasy jınaqtaǵan bilim qoryn saqtaıdy da, qajet bolǵan maǵlumatty dereý taýyp beredi;
Medısınada aýrýdyń dıagnozyn týra da tez anyqtaıdy;
Sabaq oqytý prosesin muǵalimdersiz ózderi júrgizedi;
Barlyq transport júıelerindegi qozǵalysty basqaryp, úılestirip, rettep otyrady;
Kompıýterler arqyly adammen «tildesip», onyń tapsyrmalaryn qabyldap, buljytpaı oryndaıdy» .
Biz mysal retinde keltirgen bul joldar qalamgerdiń ǵylymı-tanymdyq maqalalarynyń júzden biriniń jańqadaı juqanasy ǵana. Symsyz telefon («Telefon qalaı bolady?» maqalasy) paıda bolyp, onyń qalaı iske asatyny týraly bólshektep jazǵandary tipten qyzǵylyqty.
Ǵulama Ábish Kekilbaevtyń «bizdi bodandyq qalaı synasa, bostandyq ta solaı synaıdy» degen áýlıe sózin biz keıinderi estidik. Ony táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Kamal da aıtqan eken. «Qazaqtar jáne álemdik deńgeı» degen maqalasynda «endi táýelsizdik keldi. Erkindikpen birge jaýapkershilik, úlken mindet tústi moıynǵa. Osy turǵydan oılasaq, ne bar, ne joǵyn saralaıtyn kez keldi. Biz ózimizde satýǵa arzan shıkizatty kóp óndiremiz de, naqty paıda-tabysty kóp beretin daıyn ónimderdi az shyǵaramyz. Bizde myń sharshy kılometrge 30 kılometr asfalt jol salynǵan. Bul jaǵynan Qazaqstan Mońǵolııadan ǵana alda eken. Qyzylorda men Jezqazǵannyń, Jezqazǵan men Arqalyqtyń arasy jańa temir jolmen qosylsa, sonda Reseı men Ortalyq Azııa elderi bir-birimen jaqyndaı túser edi. Sóıtip, Qazaqstan óziniń utymdy ornalasýynan kóp paıda tabýy ǵajap emes», deıdi. Mundaǵy sońǵy joldardaǵy oılar Kamal aıtqan kezden kóp keıinirek, keshirekteý qolǵa alynǵanyn bilemiz. Qazaqstannyń qaı salasy aqsap turǵanyn jáne ony qalaı sheshse ońdyraq bolaryn naqty mysaldarmen, qolmen qoıǵandaı kórsetip ketken. «Osy ekonomıkalyq reformany, naryqqa joldy bastaǵan Reseıge erip, biz de qoıyp kettik. Bes jyl boıy solarda ne bolsa, erteń bizde de tap sol bolatynyn kórip, kózimiz jetip keledi... «О́z topyraǵynda, óz jerinde arzan jumysshy kúshine aınalý degen – neokolonıalızmniń eń bir jasyryn da jeksuryn túriniń biri», dep Marat Qabanbaı jazǵandaı, shetelderge basqarýǵa bergen kásiporyndardyń basshysy, óndiris júrgizýshileri arasynda qazaqtar birtindep azaıyp, yǵysyp bara jatyr... О́ndiris túzelmeı eshteńe de ońalmaıdy. Reseıge erip burys jolmen ketkenimizdi moıyndaýymyz kerek» degen joldar «men qaýip etkennen aıtamyn» dep uran salyp turǵanyn baıqaımyz.
Ult qaıratkeri
1962-1964 jyldary Kamal Smaıylov respýblıka komsomolynyń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetin atqarǵany aıtylady. Joǵaryda bul kisiniń bilmeıtin salasy az bolǵandyqtan, ult múddesine kelgende aralaspaǵan salasy joq dedik. Sol kezdiń ózinde ádebıet álemine endi kelgen qazaqtyń talantty aqyn-jazýshylarynyń jazǵandaryn nasıhattaý maqsatynda alǵysózin ózi jazyp, ádebı jınaq shyǵartqan eken. Shyǵarmalary jınaqqa engen jastardyń arasynda qazaq ádebıetin órge súıregen Muqaǵalı Maqataev, Jumeken Nájimedenov, Tólegen Aıbergenov, Ospanhan Áýbákirov syndy aqyndarmen qatar, klassık jazýshylarǵa aınalǵan Sherhan Murtaza men Muhtar Maǵaýın bar. Bul kisiler bolashaqty osylaı tanyp, baǵamdaǵan. Al «Qazaqfılm» kınostýdııasyn, Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetti basqaryp turǵandaǵy eren eńbegi men táýekeli kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmaıdy. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degen sózdi eske salady. K.Smaıylov kelgenshe Ǵabıt Músirepovtiń «Qyz Jibek» kınossenarııi kınostýdııa muraǵatynda qalyp kelgen kórinedi. Kınostýdııa tizginin alǵan jańa basshynyń kózi birden soǵan túsedi. Ol kezde kıno túsirý úshin de Máskeýdiń ruqsaty kerek eken ǵoı. «Qyz Jibekti» kórgen boıda avtordyń ruqsatynsyz-aq Máskeýden fılm túsirýdi bekittirip ákeledi. Túsire bastaǵanda taǵy bir másele týyndap, Máskeýge mańdaı tireýge týra keledi. Ony ózi bylaı eske alady. «Qyz Jibek» fılmin túsire bastaǵanda alǵash jobalaǵanyndaı, bir serııaǵa syımaıtyny aıqyn boldy. Ol kezde bar másele Máskeýde sheshiledi. Odaqtyq komıtetke kórsettik. Olar: «naǵyz ulttyq fılm eken, biraq ekinshi serııa bere almaımyz, sol kólemde, sol qarjymen shyǵaryńdar», dedi. Sultan Qojyqov ekeýmiz moınymyz salbyrap, Qazaqstannyń sol astanadaǵy ókildigine keldik. Sonda siz bar ekensiz, kirip jaǵdaıymyzdy aıttyq. Siz dereý tikeleı telefonmen odaqtyq kınematografııa komıtetiniń tóraǵasy Romanovpen sóılestińiz. Erteńine másele birden sheshildi, qarjy da bólindi. «Qyz Jibek» fılmi eki serııaly bolyp shyǵatyn boldy», deıdi. Mundaǵy siz dep otyrǵany – Dinmuhamed Qonaev. Fılmniń ssenarııin jazýshy – Ǵabıt Músirepov, rejısseri – Sultan Qojyqov, kompozıtory – Nurǵısa Tilendıev, redaktory – Asqar Súleımenov, sýretshisi – Gýlfaırýs Ismaıylova, aqyn Qadyr Myrzalıev bolǵan soń tegin týyndy shyqpasy taǵy anyq qoı. Kazaq kınosynyń jaýhary sanalatyn «Qyz Jibek» ult óneri men mádenıetiniń úlken tabysy deýge turarlyq úzdik dúnıe. Kezinde qazaq kınosyn álemge tanytty deýshiler de bar. K.Smaıylov kınostýdııanyń dırektory kezinde jalǵyz «Qyz Jibek» qana emes, «Qıly kezeń», «Qan men ter», «Alty jasar Alpamys», «Atamannyń aqyry» fılmderi túsirilipti. Bulardan tys «Atameken», «Taqııaly perishte», «Kókserek», «Qarash-qarash oqıǵasy» sııaqty ulttyq kórkem fılmderdiń túsirilýine bastamashy bolǵan. Televızııa salasynda júrgeninde «Aıtys», «Terme», «Tamasha» sekildi ulttyń rýhyn kóterer baǵdarlamalar efırden túspeýin jolǵa qoıǵan.
«Myńnan bireý...»
Ortalyq Azııa elderi arasynda tuńǵysh mýltfılm Qazaqstanda jáne ol tikeleı Kamal Smaıylovtyń qoldaýymen dúnıege kelgenin ekiniń biri bilmes. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» mýltfılminiń túsirilý tarıhyn estigende tańǵaldym. Bul týraly qazaqtyń tuńǵysh mýltıplıkatory, kınorejısser Ámen Qaıdarovtyń sózin alǵa tartamyz: «1966 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasyna jýrnalıst Kamal Smaıylov basshy bolyp kelgende men Búkilodaqtyq Memlekettik kınematografııa ınstıtýtyn endi ǵana bitirgen jas maman edim. Qazaq mádenıetinde joq óner salasy – mýltıplıkasııanyń irgetasyn qalaýdy armandap júrgenimdi jańa basshyǵa aıtqanymda ol máseleni taban astynda sheship, úlken ónerdiń týýyna bastamashy boldy. Árıne, «Qazaqfılm» kınostýdııasyna uıalaǵan qarlyǵash Kamaldyń talaı sátti eńbekteriniń biri ǵana edi».
Biz sózimizdi Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń pikirimen túıindeımiz: «Ulttyq múdde men resmı saıasat atymen qabyspaıtyn kereǵar jaǵdaıda mádenıet maıdanynda basshylyq etkenderdiń aıdarlarynan jel ese qoımaıtyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Alaıda soǵan qaramastan, ulttyq rýhanııatqa qaltqysyz qyzmet ete alǵan azamattar ol kezde az bolmady. Olar eki ottyń ortasynda júrip, qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da, óz halqyna paıda tıgizip baqty. Bul ońaı sharýa emes edi. Men sondaı jankeshti eńbektiń ıegerleri qataryna Kamal Seıitjanuly Smaıylovty jatqyzar edim.
Resmı bılikpen aradaǵy shytyrmandar álgindeı bolǵanda, ónerdiń óz ishindegi shyrǵalańdary da ońaı tımeıtin. Tańqylardyń talanttardy kóre almaı jasap baǵatyn aıla-sharǵylaryn bylaı qoıǵanda, ár taýdyń arqary bolyp qalǵan ataqtylardyń ózderiniń tarttyrar taýqymeti az bolmaıtyn. Jer betine ózderi syıǵanymen, shańyraqtaı-shańyraqtaı múıizderi syımaı, qaralaı qaqtyǵysyp, shataq salatyn. Ondaı ortada uıymdastyrýshy bolyp, ortaq isti alǵa bastyrý qıynnyń qıyny edi.
Bir qyzyǵy, Kamal Smaıylov sonyń bárin lázzat sanamasa, azap sanamaıtyn syńaıly. Osy ǵumyrynda eki birdeı jýrnal shyǵarypty. Kınostýdııa basqarypty. Kınematografııaǵa bir emes, eki ret bastyq bolypty. Televızııa men radıokomıtetti de eki ret basqarypty. Úkimettiń osyndaı qıyn salany úılestiretin bólimine eki ret, Ortalyq Komıtettegi bólimge úsh ret barypty.
Bul tek mártebe qýǵandyqqa uqsamaıdy. О́zi súıetin iske sheksiz berilgendik shyǵar. Bir kezde ózi bastap bergen istiń endigi taǵdyryna da qabyrǵasy qaıysqandyq shyǵar. Myńnyń bireýi emes, myńnan bireý… Jaratqannyń aıryqsha meıirimi túsken nysanaly perzenti…»