Kóksheniń kórkin kórip, kózaıym bol!

Ilki zamannyń taǵylymy mol tarıhı murasy Oqjetpestiń jaqpar-jaqpar tastaryndaı qattalyp jatyr. О́ńirde eki myńǵa taıaý tarıhı-mádenı mura bar. Onyń 1 300-i kóne zamannan kelisti syr shertetin qymbat qazyna ispetti. Memlekettik tizbege engi­zilgen 73 týrıstik marshrýt jumys isteıdi. Onyń basym kópshiligi el tarıhynan syr shertetin, adamnyń kókiregine ólsheýsiz kúsh-qýat quıatyn kıeli de, qasıetti jerler. Oblystaǵy on nysan jalpy ulttyq mańyzǵa ıe. Olardyń qatarynda Abylaıhan alańy, Kenesary úńgiri, «Qumaı» arheologııalyq-etnografııalyq kesheni, ushar basy qazbaýyr bulttardyń etegin tiregen Oqjetpes taýy bar. Al jas urpaqty týǵan jerdi súıýge, ósken ólkeniń patrıoty bolýǵa tárbıeleıtin, astaryndaǵy ıshara-ymy sharapatty sezimge kilkip turǵan ádemi ańyzdar qanshama?! Bir Býrabaıdyń ózinde jalpaq Alash jurtyna máńgilik azyq bolar dúnıe bar.

Abylaı han alańy – Kókshetaý taýynyń eteginde ornalasqan tabıǵattyń biregeı eskertkishi. 1991 jyly Abylaı han alańyna ustyn ornatyldy. «Abylaı han alańynda» ashylǵan murajaıdyń aýmaǵy 288 sharshy metr. Tutas qabyrǵada hannyń Reseı, Qytaı, Buhara handyqtarynyń elshilerin qabyldaýy kórinis tapqan. Uly hannyń qolbasshylyǵymen bolǵan joryqta, tarıhta «Shańdy joryq» degen ataýmen qalǵan oqıǵa barysy murajaıdyń bir qabyrǵasyna tolyǵymen bezendirilgen. Al dál ortada Uly memleket qaırat­keriniń qolbasshylyǵymen sap túzegen sarbazdardyń beınesi negi­zinde «Áskerı keńes» atty músindik kompozısııa somdalǵan. Osy músindik kompozısııany aınala ornatylǵan baǵanalarda han Abylaıǵa qatysty derekter toptamasy jazylǵan. Ekspozısııalyq keshenge úsh basty nysan kiredi: Abylaı han qulpytasy, tarıh zaly jáne qymyzhana. Keshenniń eń tanymal nysandarynyń biri – Abylaı hannyń taǵy bolyp sanalady. Ol tabıǵı túrde paıda bolǵan aq tústi tas.

Kóp nazaryn aýdaratyn Kene­sary úńgiri – Býrabaı kólinen ońtústik-batysqa qaraı jarty sha­qyrymdaı jerde. Úńgir Kókshetaý qyratynyń granıtti sileminiń úgilýinen paıda bolǵan jáne ol alasa shoqynyń ústinde jatyr. Úńgirge kire beristegi qýystyń bıiktigi úsh metr. Ol eki bólikten turady. Olardy bir-birimen tar qýys jalǵastyrady. Ekinshi bólikten syrtqa shyǵatyn aýyz bar. Kenesary úńgiri – týrısterdiń kóp baratyn oryndardyń biri.

Oblystaǵy jalpy ulttyq mańyzǵa ıe, eleýli eskertkishtiń biri – Baýbek batyr kesenesi. Ba­tyr 1690-1760 jyldary Kene­sa­ry Qasymulynyń áskeri qata­rynda talaı qyrǵyn soǵysty basynan ótkergen, keıinnen ózimen atalas týys-týǵandaryn jartylaı bolsa da otyryqshylyqqa beıimdegen belgili tulǵa. El aldynda úlken bedeli bar Baýbek batyrdy patsha sheneýnikteri tynysh qoımaıdy. Kóteriliske qatysqany úshin Sibirge, Túmen oblysyna jer aýdarady. Týǵan jerinen ketip bara jatyp batyr «Endi qaıtyp kele almasam, denem týǵan jerde qalsyn» dep, óz shynashaǵyn ózi shaýyp, jerge kómip ketipti deıdi. Keıin Túmen jerinde batyrdyń qaıtys bolǵanyn estigen balalary ákeleriniń shynashaǵyn kómgen jerge zırat ornatady. Jaqsy aýylynan ońtústikke qaraı, Esil óze­niniń oń jaǵalaýynda ornalasqan buryn Qyzyltý aýyly bolyp atal­ǵan jer 1993 jyldan beri Baýbek batyrdyń esimimen atalady. Kesenesi Esil ózeniniń bıik jaǵasynda. Osyndaı tálimi mol, kıeli jerdiń biri – Bespaqyr keceneci. XIX ǵasyrdyń sońynda salynǵan Bespaqyr kesenesi – dinı-sáýlet eskertkishi bolyp sanalady. Qorǵaljyn aýdanynyń Abaı aýylynan shyǵys-ońtústik-shyǵysqa qaraı segiz shaqyrym shamasyndaǵy qashyqtyqta, Qor­ǵaljyn-Astana tas jolynan Abaı aýylynan burylystan shyǵysqa qaraı 11 shaqyrym jerde, ashyq dalada, eski molanyń qorshalǵan aýmaǵynda, Nura ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan. Ańyz boıynsha, kesene XIX ǵasyrdyń 30-jyldary Kenesary Qasymuly bastaǵan halyq-azattyq kóterilisinde er­lik kórsetken bes batyrdyń qur­metine turǵyzylǵan. О́tken tarıhty ekshep, kóńiliniń bir túk­pirinde saqtaǵysy keletin zerek jan Botaǵaı kesenesine de soǵar edi. Kesene HI-HII ǵasyr­la­rynyń sáýlet eskertkishi bolyp tabylady. Nura ózeniniń sol ja­ǵa­synda, Qorǵaljyn aýylynan shyǵysqa qaraı eki sha­qy­rym jerde ornalasqan. Bota­ǵaı ortaǵasyrlyq kúmbezdik kesene. Erekshelikterine oraı Qa­zaqstandaǵy jalǵyz ortaǵa­syrlyq kesene bolyp tabylady. 1862 jyly Botaǵaı kesenesiniń sýretin qazaqtyń uly etnograf ǵalymy Shoqan Ýálıhanov salypty. Kóptegen saıahatshynyń syz­balary men sıpattamalaryna qaraǵanda, Botaǵaı Qazaqstannyń sáýlet-qurylys óneriniń kórnekti úlgileriniń biri sanatynda. XIX ǵasyrdyń ortasyna deıin kesene birshama jaqsy saqtalǵan.

Eki jyl boıy eldi eseńgiretip, qarǵaadym jer uzatyp shyǵarmaǵan jaman tumaýdyń qaýpi seıilgen soń týrızm salasynda eńbek ete­tin­der bıylǵy jyly esesin qaı­tarmaq.

Ústimizdegi jyldyń sáýir aıy­nyń basynan beri týrızm salasynda 600-ge jýyq kásiporyn jumys istep tur. Onyń ishinde jol boıynda qyzmet kórsetý servısi, tý­rıstik fırmalar, «Kókshetaý», «Býrabaı», «Buırataý» memleket­tik ulttyq parkteri men Qorǵaljyn memlekettik tabıǵı qoryǵy bar. Alystan at arytyp kelgen meımandy 5 441 qonaq bólmesi bar 341 nysan qarsy almaq.

Qyzmet kórsetý arqyly túse­tin tabys kólemi ósip keledi. Máselen, ótken jyldyń sáıkes mer­zimimen salystyratyn bolsaq, tabys 64 paıyzǵa kóbeıip, 10,5 mlrd teńgege jetken. Bul arada sońǵy jyldary sapanyń da aıta qalarlyqtaı jaqsarǵanyn bóle-jara tilge tıek etýge bolady. Áıtpese, talǵampaz týrıstiń kóńilinen shyǵý ońaı-ospaq sharýa emes. Buǵan deıin kýrortty óńirdiń kórkine qyzyqqanymen, sharshamaı-shaldyqpaı jetý de úlken másele bolyp esepteletin. Qazir Elorda men kýrortty óńir­di jalǵap jatqan taqtaıdaı tegis kúrejol bar. Shýche-Býra­baı kýrortty óńirin damytý jos­pa­rynyń úshinshi kezeńine sáı­kes ınjenerlik jáne jol ın­fraqurylymy da­mýdyń dańǵyl jolyna túsken. Bıylǵy jyly osy maqsatqa res­pýblıkalyq bıýdjetten 6,8 mlrd, oblystyq bıýdjetten 1 mlrd teńge qarajat bólinip otyr. Kúni búginge deıin Shýche-Býrabaı kýrortty aı­maǵyndaǵy 49 shaqyrym jol jóndelip, 262,5 shaqyrym sý qubyry qaıtadan jańǵyrtyldy. О́tken jyly osy baǵytta 7,8 mlrd teńge qarajat bólinse, onyń 6,4 mln teńgesi ıgerildi. Ústi­mizdegi jyly qurylys jáne aýyz sýmen jabdyqtaý nysandaryna, sýaǵarlardy retteýge, kólik ınfraqurylymyn jetildirýge jáne ekologııalyq máselelerdi túbegeıli sheshýge baılanysty 12 joba qolǵa alynyp otyr. Bul maqsatqa 3,3 mlrd teńge qarajat qarastyrylǵan. Onyń 2,6 mlrd teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin bolsa, 682,9 mln teńgesi jergilikti bıýdjet esebinen óteledi. Jalǵyz Býrabaı aımaǵy ǵana emes, aýdandarda da dál osyndaı jaqsylyqtyń nyshany bar. Aıtalyq, Elordadan Saryoba stansasyna deıin sozylǵan kúre joldyń 23 shaqyrymyna jón­deý jumystary júrgizilmek. Kózdelgen jumys sátimen sabaq­talsa, kýrortty óńirdiń ajary tip­ti sáýlelene túspek.

Oblystyq kásipkerlik jáne týrızm basqarmasy ústimizdegi jyly jalpy kólemi 17,6 mlrd teńgeni quraıtyn jeke ınvestısııalyq qarjyny quıyp, 75 jobany jú­zege asyrýdy mejelep otyr. Osy­naý kólemdi qarjyǵa Shýche qala­synda zamanaýı sport kesheni, Aqkól aýdanynda emdeý-saýyq­tyrý mekemesi, Selınograd aýda­nynda qonaqúı, meıramhana keshe­ni tárizdi nysandar salynbaq.

Shıyryp aıtqanda, kýrortty óńirdiń kórki kelisken saıyn demalysyn saıyn dalada túsip qalǵan bir úzim gaýhar tastaı qul­pyra jaınaǵan óńirde ótkizgisi keletinderdiń deni eselene túspek. Bul adamzat úshin jumaq jerdiń yrysyn paıdalaný bolsa, ekinshi jaǵynan el qazynasynyń búıirin shyǵarýǵa degen umtylys.