Úmit shyraǵyn ustap ótken ǵulama

Sonaý qazaq úshin áli de jum­baq, áli de qupııa, ǵajaıyp shyǵys álemin Ábekeńniń biraz jyldardan beri zerttep, zerdelep júrgenin biletinmin. Osy joly aldyna úlken maqsat qoıyp otyr­ǵa­nyn ishimnen paıymdadym. Sodan keıin de ulaǵatty usta­zym­­men talaı ret jolym túıisti.

Oılap otyrsam, sonaý 1982 jyldyń qońyr kúzinen bastalǵan Ábekeńniń ǵylym men bilimdegi, qazaq rýhanııatyndaǵy uzaq ta ulanǵaıyr sapary birde-bir ret saıabyr tappaı únemi jalǵasýmen boldy. Osynaý ǵylym men bilim saparynda Ábekeń qansha ret bıik belesterge kóterildi, qan­sha ret bıik shyńdarǵa shyqty. Búkil ǵumyry bel jazbaı eńbek­te­nýmen, ǵylymǵa berilý­men ótti. Azamattyq oılaryn búk­pe­siz aıtyp, qaımyqpaı jazatyn qasıetinen de Ábekeńniń sergek minezi, tereń bilimmen kelgen rýhanı ustanymdary da kó­rinip turatyn. Árdaıym týǵan eliniń rýhanı keńistiginiń ylǵı alǵy shebinde, jel ótinde júrip táýelsiz memleketimizdiń aıaǵy­nan turyp, qabyrǵasynyń bekýine ólsheýsiz úles qosty. Ulty­myzdyń álemdik dodada te­re­zesi teń, eńsesi bıik el bolýyna baǵa jetpes olja saldy.

Endi kishkene sheginis jasasaq, Ábekeńniń shyn mánindegi ǵylym men bilimge sapary osydan jarty ǵasyr buryn Máskeý qalasyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasynda bastalypty. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynan bastap jas daryn shyǵystaný iliminiń tereń qatparlaryn ıgere bastaıdy. Instıtýttaǵy arab tili men ádebıetiniń korıfeıleri, professorlar Iý.N.Zavadovskıı men G.Sh.Sharbatovtardan dáris alady. Professor Zavadovskııdiń ǵylymı jetekshiligimen Marokko ádebıeti tarıhyna qatysty Keńes Odaǵynda buryn-sońdy zerttelmegen tyń taqyrypqa túren salady.

1975-1976 jyldary osynaý ǵylymı izdenister jas ǵalymdy Marok­ko memleketine sapar shek­ti­redi. Rabat qalasyndaǵy V Muhammed atyndaǵy ýnıversıtette arab tili men ádebıetin te­reńdeı zertteýmen qatar profes­sor Muhammed ál-Fasıdiń je­tek­shiligimen Marokko aýyz ádebıeti tarıhynan dıssertasııa jazady. 1976 jyly Máskeýge oralyp ǵy­ly­mı zertteýin úlken tabys­pen qorǵaıdy. Arab ádebıetiniń qaqpasyn osylaı ımene ashqan jas shákirt, daryndy izdenýshi araǵa jyldar salyp arabtaný, shyǵystaný ǵylymynyń álemdik deńgeıdegi bıikterin baǵyndyrdy.

Búginde Ábekeńe Marokko eli­niń ǵylymy qaryzdar. Otar­laý­shylardyń Marok­koda ádebıet joq deıtin tujyrymyn tas-talqan etip, M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti, Máskeý halyqaralyq qatynas jáne M.Gorkıı atyndaǵy Búkil­odaq­tyq ádebıet ınstıtýty ǵa­lym­darynyń birikken Ǵylymı Keńesinde qazaq ǵalymy Ábsattar Der­bisáli Marokko ádebıetin álem ádebıeti konteksinde qaras­ty­ratyn doktorlyq dıssertasııa­syn qorǵaıdy. Sol tusta bul ǵy­ly­mı irgeli jańalyq Ábekeńdi álemdik ádebıettaný ǵylymynyń tórinen biraq shyǵardy. Sóıtip, qazaq ǵylymyna shyǵystaný jáne arabtaný sııaqty irgeli ǵylym salalarynyń birjolata arna salýyna, jańa beleske kóterilýine professor Á.Derbisáli jol ashty.

Shyǵystanýshy ǵalym Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde ózi negi­zin qalaǵan, tuńǵysh dekany bol­ǵan shyǵystaný fakýltetinde kele-kele parsy, ýrdý, qytaı, japon bólimderin ashyp, sońynan ıran-túrik, qytaı-japon tilderi men ádebıeti kafedralaryn uıym­dastyrdy. Osynaý sırek ǵy­lym salalarynyń arnaıy daıyndyqtan ótken, biliktiligi joǵary mamandaryn ózi izdep júrip, jınady. QazUÝ-dyń dekany, kafedra meńgerýshisi, sonan soń jeti jylǵa jýyq ýnıver­sı­tet­tiń halyqaralyq qatynastar jónindegi prorektory qyzmetinde júrip shyǵystaný, halyqaralyq qatynastar fakýltetin álemdik deńgeıge kóterdi. Osy arqyly qara shańyraqtyń abyroıy ósti, bedeli kóterildi. Búginde álem­dik reıtıngte eń ilgeri eki júz ýnıversıtettiń qataryna kirgen QazUÝ-dyń táýelsizdik tańy sha­pa­­ǵynda dúnıedegi ekinshi ustaz, uly oıshyl, ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń esimin ıe­lenýi de Ábekeńniń eńbeginiń tike­leı jemisi. Osyny búginde bireý biledi, bireý bilmeıdi.

Árıne, Ábekeńniń eń basty oljasy shyǵystaný baǵytyndaǵy eńbekteri, ǵylymı monografııalary. Qazaq ultynyń álem órke­nıe­ti­ne qosqan úlesin aıǵaq­taıtyn áıgili babalarymyz Ál-Farabı, Jaýharı, Qadyrǵalı Jalaıyrı, Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı tárizdi ǵulamalarymyzdyń ja­ryq­qa shyǵýy, týǵan elge oralýy da Ábekeńniń eren eńbeginiń arqasy. Professor Ábsattar Derbi­sáli X-XVIII ǵasyrlarda ǵu­myr keshken, sońyna baǵa jetpes qundy mura qaldyrǵan jalpy sany elýge jýyq ǵulama oı­shyldary­myzdy taýyp, osynaý tulǵa­la­rymyzdyń eńbekterin ǵylymı aınalymǵa engizdi.

Qanshama shákirtterine bulaq kózin taýyp, zerttetip, «uly kóm­be­niń qunaryna» saldy. Solar­dyń bir parasy qazirgi kúni elge tanymal shyǵystanýshylar, arabtanýshylar, ıslamtanýshylar. Ǵylymnyń ıgiligi úshin Ábekeń salǵan jol, irgesin kótergen mektep meshittiń munaralaryndaı alys­tan kóz tartady.

Ábekeńniń qos shynarymyz, ultymyzdyń uly perzentteri Ábý Nasyr ál-Farabı men Muhammed Haıdar Dýlatıdiń murasyn zert­teý­degi jankeshti eńbegin bóle jara aıtar edim. Ál-Farabıdi alǵashqy zertteýshilerdiń biri de biregeıi professor Ábsattar Derbisáli. Máskeý shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasyn­da oqyp júrgen kezinde-aq Ál-Farabı jaıly orta ǵasyr­lar­­da jazylǵan tarıhı jazba jádiger­lik­terdi izdep taýyp, aýdardy. Ǵu­lamadan bir, eki ǵasyr keıin ómir súrgen, Farabı jaıly qun­dy derekter qaldyrǵan Ibn Saıd ál-Kıftı, Ibn Hallıkan, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa sekildi arab she­jire­shi­le­riniń eńbekterin ana tilimizde sóıletti.

1980 jyly «Ál-Farabıdiń estetıkasy» atty tuńǵysh zertteý eńbegin jarııalap, eki jyldan soń «Shyńyraý bulaqtar (1982) atty tolymdy, qunarly kitabyn qazaq oqyrmanyna usyndy. Ádebı zertteýler, tolǵanystar, esselerden jınaqtalǵan bul týyndy Ábekeńdi ǵalym, qalamger retinde jańa qyrynan tanytty. Avtordyń bul dúnıesi qazaq-arab ádebı baılanystaryn, ejelgi ádebıetimiz jaıly tyń derekterdi baıyppen zerdelegen sırek eńbek retinde bıik baǵalandy. Osydan keıin tynymsyz izdengen ǵalymnyń irgeli-irgeli zertteýleri birinen soń biri oqyrman qolyna tıdi. Shyǵystaný jáne fılologııa fakýltetteriniń stýdentterine arnap «Arab ádebıeti» atty ana tilimizde tuńǵysh oqýlyq jazdy. Munda arab halqynyń san ǵa­syrlyq ádebı murasynyń klas­sı­kalyq dáýirleri taldaý arna­syna túsedi. Al «Arab tildi Marokko ádebıeti» atty orys tilindegi monografııasyn «Ǵylym» baspasynan jaryqqa shyǵardy.

Al endi ǵalymnyń Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi men on­da­­ǵy qul­py­tas­tardaǵy arab ti­lin­­de­gi jazý­lar­dyń syryn ashýy, Muham­med Haıdar Dýlatı mura­syn izdep Qashqarııaǵa (1994), Pákistanǵa (1995), Úndistanǵa (1998) sapar shegip, Kashmır ólke­si­nen uly ǵalymnyń zıratyn taýyp, qulpytasynyń epıta­fııa­sy­nyń mazmunyn anyqtaýy bólek áńgime.

Ǵalym munymen shektelgen joq. Artynsha «Qoja Ahmet Iasaýı jáne Túrkistan máde­nıe­ti» atty súbeli kitap jazdy. «Myń bir tún elinde», «Ejel­gi arab jerinde» dep atalatyn jınaqtaryn usyndy. Bul kitaptarynda ǵalym óz kózimen kórgen, oı eleginen ótkizgen, tarıh, órkenıet kóshiniń búgingi bıiginen baǵamdaǵan tolǵamdary toptastyrylǵan. Qazirgi Marokko, Irak, Iemen, Týnıs, Lıvııa, Sırııa sekildi ejelgi elderdiń ty­nys-tirshiligi, keshegisi men bú­gini, ádebıeti men mádenıeti avtor baıan­daýlary arqyly syr sher­tedi.

Onyń «Qazaq dalasynyń jul­dyz­­dary» (1995) atty kólem­di tarıhı-fılosofııalyq zert­te­ýin­de qazaq dalasyndaǵy búginde qum basqan, umyt bola bastaǵan ejelgi qala­larymyzda ǵumyr keshken, eńbek jazǵan elýden astam oı­shyl­dardyń murasy sóz bolady. Olardyń ishinde: Otyrar men Túrkistan, Taraz, Saıram, Syr boıynan shyqqan, búginde endi-endi eńbekteri eline qaıta orala bastaǵan Ábý Ibragım Ishaq ál-Farabı, Ismaıyl ál-Jaýharı ál-Farabı, Býrhan ad-dın Ahmad ál-Farabı, Ábý-l-Qasym ál-Farabı, Maýla Muhammad ál-Farabı, Ahmad ál-Isfıdjabı, Jamal ad-Dın Saıd Túrkistanı, Muhammad Bakı Qarnaqı, Hýsam ad-Dın as-Syǵnaqı syndy ǵula­ma­lardyń ómirbaıanymen, dinı tanymdyq turǵydaǵy asa qundy kitaptarymen qaýyshamyz. Bular­dyń syrtynda attary atalmaı qal­ǵan oıshyldar, ǵalymdar qan­­shama. Jalpy, Ábekeń qazaq da­la­­synan shyqqan 200-den astam ǵulamalardyń esimin elge qaı­tar­dy. Onyń ishinde Otyrardan shyqqan on Farabı, úsh Saıramı, jeti Túrkistanı, bes Jendı, eki Barshynkentı, eki Syǵnaqı, eki Balasaǵunı, alty Tarazı jáne óz esimderin rý, taıpalarymen ata­ǵan úsh Kerderı, Qypshaqı, Dýlatı, Jalaıyrı, Naımanı, Qo­ńyrat­lı, Qazaqılerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy zerdelengen.

Professor Ábsattar aǵamyz­dyń júrek túkpirinen aıryqsha tebirenip, tereńine boılap, kóz maıyn taýysyp uzaq jyldar zert­tegen taqyryby – Muhammed Haıdar Dýlatı murasy ekenin aıt­tyq. Bul baǵytta ǵalym bar qa­jyryn sarqyp óndirip eńbek etti.

Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı álem rýhanııatynyń tarıhynda qundylyǵy óte joǵary «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbek qaldyrǵan iri shyǵarmashylyq tulǵa. Naqty derekter men naqty ta­rıhı tulǵalar taǵdyrynan ja­zyl­­ǵan bul týyndy álem tarı­hy­nyń altyn qoryna qosylǵan dúnıe.

Aldynda Ál-Farabı, Júsip Bala­saǵun, Mahmýd Qashqarı shy­ǵar­mashylyǵy týraly ja­ńa­­sha tolǵap, qalam terbep júrgen pro­fes­sor Ábsattar Der­bi­sá­li 90-jyldardyń basyn­da Dý­latıdiń muralaryn álem­­­dik ǵylymı ortalyqtar men sırek qoljazbalar qory­nan iz­dep taýyp, tereńdep zert­teý­­di qolǵa aldy. Eń aldymen dú­nıe­ júzi ǵalymdarynyń Dý­la­­tıge qatysty jarııalanǵan eń­bek­terin júıelep, bir izge tú­sir­di. Tuńǵysh ret Dýlatıdiń ómir­baıandyq-bıblıografııalyq anyq­tamalyǵyn ǵylymı tutas, tolyqqandy dúnıe retinde jeke kitap etip jarııalady. Dýlatıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn túgeldeı qamtyp, asa qundy tarıhı mura sanatynda sandaǵan derek kózderin alǵa tarta otyryp, onyń («Tarıh-ı-Rashıdıdiń») aǵylshyn, fransýz, orys, uıǵyr, ózbek, qazaq tilderindegi aýdarmalarynyń ma­ńy­zy týraly ózindik tyń oı-tol­ǵam­daryn batyl usynady.

Dýlatı eńbekterin zertteýge arnalǵan birneshe ǵasyr kóle­min­degi jaryq kórgen shetel basylymdaryn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Olardyń qaı mem­lekette, qansha ret qaıta kó­shi­rilgeni týraly ǵylymı máli­met­terdi de derek kózderin taýyp baıandaıdy.

Professor Ábsattar Derbisáli tuńǵysh ret ana tilimizde jaryq kórgen Myrza Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» eń­be­gine óziniń uzaq jyldar júr­gizgen ǵylymı zertteýlerine súıe­nip, tereń taldaýǵa qurylǵan alǵy­sóz jazyp, osynaý búkil álem tarıh­shy ǵalymdary moıyndaǵan ádebı-memýarlyq týyndynyń adamzat órkenıeti keńistigindegi alatyn tarıhı ornyna baǵa berdi.

Osynaý álem nazaryn ózine aýdarǵan eńbegimen birge Dýlatı «Jahan name» atty áıgili shy­ǵys­tyq úlgidegi, eń bastysy, tú­­rik­tik dúnıetanym bıiginen oı tolǵaıtyn, danalyq sóz aıta­tyn klassıkalyq poetıkalyq shy­ǵar­masyn dúnıege alyp keldi. Adam taǵdyrynyń qas-qaǵym sát­tik ótkinshiligi men jalǵan tir­­­shiliktiń mánine tereń boılaı­tyn aqyn poetıkalyq metafora, aıshyqty oı, danalyq tolǵamdar arqyly jáne basqa da dastan janry­na syıymdy, qııal-ǵajaıyp oqıǵalarǵa qury­la­tyn qunarly kórkemdik ádis-tásilderge ıek arta otyryp, poe­zııa­lyq jara­ty­lysy bólek taǵy­lymdyq-tár­bı­elik mańyzy tereńge tartatyn kópqyrly týyn­dy keltirdi. Das­tan­nyń tarıhı máni de, tarıhı taǵylymy da osynda.

Bul dastandy tuńǵysh ret qazaq tiline ejelgi túrik (shaǵataı) tilinen Berlın nusqasy boıyn­sha jolma-jol aýdarmasyn jáne ony Qashǵar nusqasymen sa­lys­­tyra ǵylymı transkrıpsııa­syn jasaǵan, alǵy sózin ja­zyp, sózdigin qurastyrǵan, túsi­nik, eskertý, annotasııa jáne shy­­ǵarmashylyq tarıhyn qosa ázir­­legen professor Ábsattar Derbisáli. Ol óziniń Shyńjań ólke­sine jasaǵan issaparynda uly babamyzdyń on segiz jyl ǵu­myry ótken Qashǵar, Opal, Hısar, Jarkent syndy tarıhı qalalardy aralap, osyndaǵy tarıhı oryndardaǵy baba izimen júrip otyryp, kóptegen qundy málimetter jınaıdy.

Nátıjesinde, 1981 jyly Qash­ǵar qalasynan tabylǵan das­tan­nyń qoljazba nusqasyn son­da­ǵy qazaq ǵalymy Ahmetbek Kirshibaevtan elge alyp qaıtady. Ǵalym bul qoljazbanyń tolyq ǵylymı sıpattamasyn jasady. Iаǵnı qoljazba Patlyq Qotan q­a­ǵazyna nastaǵalıq jazý úlgi­si­men eki baǵana etip kóshi­ril­gen. Qoljazbanyń formaty 16h10,5 sm, al jalpy kólemi 56 paraq. Jalpy nobaıy 112 bet. Árbir beti 13 joldan turady. Báıitter qara sııamen, taraý taqyryptary qyzyl sııamen kóshirilgen.

Osynyń barlyǵyn oı eleginen ótkizgen ǵalym «Jahan name» dastanyn Dýlatı Badahshandaǵy Qala-ı Zafardy qorshaýǵa alǵan 1529-1530 jyldary jaz­ǵanyn ta­rıhı derektermen dálel­deı­di. Sonymen birge dastandy jalǵastyrýdy aqyn Qash­ǵar­ǵa qaıtyp oralǵan soń, ıaǵnı 1532 jylǵa deıin sozǵanyn atap kórsetedi. Qıssanyń soń­ǵy núk­te­sin Muhammed Haıdar Dý­la­tıdiń hıjranyń 939 jyly­nyń radjab aıynda, ıaǵnı bizshe 1530 jyldyń naýryz aıynda qoıǵanyn dáleldeıdi. Bul tus áıgili qolbasshy Myrza Mu­ham­med Haıdar Dýlatıdiń úl­ken áskermen Qashmırde bol­ǵan kezeńimen sáıkes keledi. Osy­naý dastannyń qazaq rýhanııatyna qaıta oralýy Ábekeńniń shy­ǵar­ma­shylyǵynda ǵana emes, qazaq ǵylymyndaǵy qubylys boldy.

Endi Ábekeńniń qaıratkerligi, memleket isindegi eńbegin bir aýyz sózben túıindep óteıik. Ol 2000 jyly Qazaqstan musyl­man­darynyń III Quryltaıynda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı, al 2000 jyly tamyzda Bosnııa men Gersegovınanyń asta­­nasy Saraevoda jáne 2002 jyly sáýirde Kıprde ótken Eýra­zııa Islam Shýrasynyń IV-V halyq­ara­lyq konferensııalarynda osy uıym tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp eki ret saılandy.

Qazaqstandaǵy din isteriniń basshylyǵyna shyǵystanýshy ǵalym Ábsattar Derbisáliniń kelýi elimiz úshin úlken ıgilik boldy. Memleketimizdegi qasterli asyl dinimiz órkenıet jolyna tústi. Múftııat qurylymynda túbe­geıli ózgerister óris aldy. Oqy­mystylar, zııalylar basqarsa dinniń marqaıatynyn, kórkeıetinin kórdik. Joǵary deńgeıdegi bilim­di de, bilikti dinı kadrlar daıar­laý­ǵa basa kóńil bólindi. Bas múftı Nur-Múbarak Egıpet Islam mádenıeti ýnıversıtetin, ımam­dardyń bilimin jetildiretin res­pýb­lıkalyq Islam ınstıtýtyn ashty.

Islam tarıhyn, onyń tereń tamyrlaryn adamzattyq órkenıet, san ǵasyrlyq ilim retinde uzaq jyldardan beri zerttep, zerdelep júrgen Ábekeń bul memlekettik bıik qyzmetinde de aqyl, parasat bıiginen tabyldy. Din isindegi memlekettik saıasatty, ulttyq usta­nymdy úlken bilgirlikpen, sabyr­ly da salıqaly tulǵasymen ǵulamalyq bıikten kórinip, on eki jyl boıy Dinbasy atalatyn abyroıyna shań-tozań juqtyrmady. Bas múftı Ábsattar qajynyń tusynda Respýblıka boıynsha júz­degen meshit ashylyp, ıslam dininiń nury shashyrady.

Ramazan aılarynda Ábekeń qolyna qalamyn alyp ulttyq gazetimiz «Egemen Qazaqstannyń» betinde ǵıbraty bólek, taǵylymdy da, tanymdyq mazmuny óte tereń maqalalaryn jyl saıyn jarııalap otyratyn.

Ult ustazy Ahmet Baıtur­synuly salǵan jolmenen halyq­tyq tilde asyl dinimizdiń júrip ótken kezeńderin, Haq elshisi Mu­hammed paıǵambardyń (s.ǵ.s.) ómir, taǵdyryn, qasıetti sahaba­lar­dyń álem júzine ıslam dinin taratý maqsatyndaǵy erlik is­terin, ǵulamalardyń qolymen jazyl­ǵan kıeli kitaptardyń tarıhyn tógilte baıandaǵan dúnıelerin qalyń qazaq oqyrmany izdep jú­rip oqıtyn. Bir maqalasynda Bas múftı, Sheıh Ábsattar qajy: «Haq elshisi (s.ǵ.s.) arqyly kelgen ıslam dini VII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Arab túbegi sheńberinen shyǵyp, Afrıka men Azııa kontınentine tarala bastady. Tipti VIII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Turan dalasynda da Haq dinniń kerimsal jeli esip, babalarymyz da ıslam dinimen qaýyshýǵa múmkindik aldy. At ústindegi maıdanda eshkimge des bermeıtin dala tarlandary ıslam dinin qylyshtyń júzimen emes, Haqqa degen ja­qyn bitim-bolmysymen shynaıy túrde qabyldady. Sebebi túr­kiniń tula boıynda ǵylym, bilim, ımandylyq, adamgershilik pen gýmanızm, ádildikke degen qushtarlyqtyń qany tasyp jatýshy edi. Iıa, bizdiń dúrtekti dana babalarymyz jańa dindi qabyldap qana qoımaı, ony ba­ıytýǵa úlken úles qosty», - dep tolǵanady. Islam dini týra­ly halyqtyń júregine budan ar­tyq jaqyndatyp qalaısha jaza alasyń!

Ábekeń tek jazýda ǵana emes, sóılegende de sheshen bolatyn. Máýlit kúnderi Respýblıka saraıynda Almatynyń zııalylaryn jınap, zalda otyrǵan myńdaǵan adamnyń aldyna shyǵyp, sahna tórinen sóz bastaǵanyna ózim talaı ret kýá boldym. Kelgen halyq Dinbasy, Bas Múftı Ábsattar qajynyń sózin uıyp tyńdaıtyn. Ábekeńniń áńgimesinde magııa bolatyn. Rýhanı kúsh bolatyn. Mu­sylmandyq adal, taza tirshi­lik­ke nasıhattaıtyn, ıslam tek qana namaz oqyp, oraza tutý ǵana emes, onyń aýqymy óte keń ekenin túsindiretin.

 Ǵylymǵa qaıta oralyp taǵy da birneshe jyl Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Shyǵystaný ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtyna bas­shy­lyq jasady. Memlekettik «Má­­denı mura» jobasynyń aıa­syn­da shyǵystaný salasyndaǵy bir­neshe irgeli ǵylymı jobany jú­zege asyrdy. Qanshama aqtań­daqtardyń ornyn toltyrdy. О́zi de ınstıtýt ujymymen birge úlgi kór­­setip, ónimdi eńbek etti. Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ult­tyq ǵy­lym Akademııasynyń múshe­li­gi­ne saılandy.

Qoryta aıtqanda, týǵan topy­ra­ǵy men ata teginen qasıet daryp, qut qonǵan, sulý da syrbaz minezdiń ıesi, júrgen jerin jaryq etip kúlli qazaqtyń júregine jol tapqan ǵulama ǵalym Ábsattar Derbisálini qalyń eli eshqashan umytpaıdy. О́zi jarty ǵasyrǵa jýyq kóz maıyn taýysyp júrip izdep tapqan, jazǵan, jarty álem­di aralap júrip tarıh paraq­ta­rynan ajyratyp, arshyp alǵan uly babalarynyń esimin ultyna qaıtaryp taǵylymdy ǵumyr keshken abyz jannyń jyldar ótken saıyn qadiri arta túsetinine senim kámil.

Arqaly kisini kóptiń býy kóteredi degen sóz bar. Nesin aıtasyz, kózi tirisinde Ábekeń birde Zulpyqardaı jarqyldap, uıqydaǵy sanany oıatyp, birde súńgi bolyp tarıh qatparlarynda shań qapqan aqıqattardy jaryqqa shyǵardy. Birde máýeli aǵash bolyp, basy jerge tıgenshe ıilip, qazaqqa jasaǵan qaıyrymdy is­te­rimen eline, ultyna alǵaýsyz qyzmet atqardy. Ǵalymdyǵyna, ǵylymdaǵy tabystaryna birde-bir ret masattanǵan joq.

Osydan bir jyl buryn ǵula­ma ǵalym, halyqtyń tilegin­de ıdeal tulǵaǵa aınalǵan Ábsat­tar Derbisáli mezgilsiz ómir­den ozǵanda siltideı tynǵan eli únsiz jylady. Joqtady. Jy­­la­maı qaıtedi. Ǵalymnyń áli de jazary, bereri kóp edi. Arab, shaǵataı, parsy, kóne túrik tilindegi asa qundy, sırek kitap­tary jınaqtalǵan qutty kitap­ha­nasy, jazý ústelindegi áli sııa­­sy keppegen qasıetti qalamy da je­timsiregendeı. Endigi úmit shy­raǵy ustazdyń aldyn kórgen, asa­taıaǵyn ustaǵan júzdegen shá­kirt­teri, shákirtteri...

Qanseıit Ábdezuly,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń akademıgi