Qymyz qaıda, qazaq qaıda?..

Ajaldan aman saqtaıtyn jalǵyz sýsyn

Ǵalamtordy ashyp qalsańyz, qymyz týraly málimet jeterlik. Halqymyz «qymyz – qyryq aýrýǵa em» deýshi edi, tipti odan da asyp túsedi eken. Jetpis eki aýrýǵa em bolatynyn dáleldep jazǵandar da bar. Oǵan shúbá keltirmeımiz, daýsyz aqıqat, talassyz shyndyq. Nebir bilikti dáriger, ataqty professorlar emdeı almaǵan nemese «adam bolmaısyń» degendi sypaıylap aıtyp shyǵaryp salǵandardyń qymyz ne saýmal iship, qulan-taza aıyǵyp ketkeni týraly myńdaǵan fakti bar. О́zimiz de kórip-bilgenbiz, aty-jónin aıtýdyń qajeti joq. Anada odan da bir sumdyq oqıǵany estidim. Obyrǵa shaldyqqan bir kelinshekti aýrýhanadaǵylar shyǵaryp salǵan ǵoı. Obyr jatyryn jep qoıǵanyn, bala kótere almaıtynyn turmysqa shyqqanda bir-aq bilse kerek. Eshteńeden úmitsiz, ómirden de, baladan da. Sol kelinshek jaz boıy saýylǵan bette bıeniń sútin iship, obyrdan jazylyp qana qoımaı, keıin náreste kórgen. 

Allanyń qudiretinde shek joq, bıeniń sútine osyndaı emdik qasıet darytyp qoıǵan. Úmitsiz dep dıagnoz qoıylǵan nebir ataqty adamdy bilemiz, qymyz iship jazylǵan. Qazaqtar ǵana emes, qanshama sheteldik tarıhı tulǵa emdelgen. Qazaq deseń, Qanysh Sátbaevty, orys deseń, Tolstoıdy aıtsa jetkilikti. Buryn aýyldarda eki úıdiń birine kirip iship shyǵatyn sol qymyzǵa qazir qalada qol jetkizý qıyn. Qalada eki qadam bassaǵ bir-bir syrahana, qymyzhana joq, biraq. Izdep júrip zorǵa tabasyń, baǵasy ýdaı, dámi de sol shamalas nemese tatymal bolyp shyǵady.

Jalpy aq degen óte shamshyl nárse, sý aralastyrǵan qymyz ýǵa aınalady. Uzaq ýaqyt saqtalǵan eski qymyzdan aýyrmaıdy adam. Sý nemese kúrishtiń sýy qosylsa aýyrtady. Munyń bári bastan ótken soń bilemiz. Taza qymyzdy baklashkaǵa quıyp, bes-alty saǵat shaıqamaı qoısa, kók sýy astyna tunyp, súti betine shyǵady. Qospasyz qymyz sóıtedi. Bes-alty saǵat turǵanda óıtpedi eken, qymyz taza emes degen sóz. Buǵan bás tigýge barmyz.

Qymyz sharýashylyǵy aqsap tur

Qazir Arqada bıe baılanatyn ýaqyt, mamyr aıynyń ortasynan beri qymyz maýsymy ashyldy. Jer-jerde bıe baılanyp, súti men qymyzyn jarysa satyp jatyr. Satyp jatqanda, qymyzdy kásipke aınaldyrǵandardyń úıinen talap áketip jatyr. Osydan bir apta buryn saýmal izdep, astananyń bir sheti Qaraótkeldegi shaǵyn kásip ıesi Janat Qurmanovqa jolyqqan edik. Jylqy sharýashylyǵymen aınalysqaly úsh jyldan asyp barady eken. Biz mańdaı tiregende, bıeniń sútin ishýge eki jigit kezekte tur. Saýyp shyqqan boıda súzip jiberip, qylq etkizip alyp jóneldi ol jigitter. Bizden soń taǵy birer kelinshek kelip, kezek aldy. Jýrnalıstik saýalmen áńgimelesip turyp, ol kisilerdi aldymyzǵa shyǵaryp edik, bizge sút jetpeı qaldy. Jáne bul aldyn ala qońyraý shalyp, jazylyp kelgendegi jaǵdaı. Qaraótkelde Janattan basqa jylqymen aınalysyp, bıeniń súti men qymyzyn satýshylar jetip artylady. Estýimizshe 30-40-tan bıe baılap otyrǵandar bar. Bárinde kezek qalyń degen sóz. Kásipker on besteı ǵana bıe saýady eken. Mańaıdaǵy dúkender men turaqty tutynýshylarynyń ózin tolyq qamtamasyz ete almaı otyrǵanyn aıtady. Suranys óte joǵary, pandemııadan keıin tipten eselep artqanyn bildirdi. «El qymyzdyń qadirin endi bile bastady. Jylqynyń basyn kóbeı­tip, sharýashylyqty irilendirýge jaıy­lymdyq jer tar, birinshi másele osy» deıdi. Jemshóp, taǵysyn taǵylardy ózi satyp alady. Jylqysy bar qaı qa­zaq­ty qaramańyz, osylaı shaǵyn kási­bin dóńgeletip otyr. Bıeni elý-alpys, júzdep saýatyndar bar shyǵar, biraq zańdastyryp, arnaıy qurylǵylar qoıyp, qoımalarda saqtap, qymyz fabrıkasyn órkendetip otyrǵandaryn estimedik. Bolsa da birli-jarymynyń ónimi qaı qazaqtyń aýzyna jetkendeı? Jer betinde tuńǵysh ret jylqyny qolǵa úıretip, bálen myńjyldyqtan beri bıe saýyp kele jatqan qazaq ulty qymyz óndirisin jolǵa qoıa almaǵany sumdyq jaǵdaı emes pe?! Nemis baıaǵyda jolǵa qoıyp, bıe sútin tabletka, untaqqa aınaldyryp alǵan. Onyń ózin 1950 jyldary Karlag-ta tutqyn bolyp, aýrýdan ólýge aınalǵanda «bizden ketip ól» dep bosatyp jibergen nemisti qazaqtyń qoıshysy taýyp alyp, bıeniń sútimen emdep jazyp, sodan 1953 jyldary eline baryp, qazaq aýylynan kórgenin júzege asyrǵan. Qazir onyń sharýashylyǵyn júrgizip otyrǵan nemere-shóbereleri kórinedi.

Qymyz óndirisi qaıtse damıdy?

Biz «qymyz iship qyzaryp, mastanyp terlep» (Asan qaıǵy) otyryp, qymyzdy brendke shyǵarý kerek deımiz. «Osy qymyz qazaqqa maqtanyń ba, asyń ba?» degen Abaıdyń aıtpaǵy áli zar kúıinde tur. Brendke shyǵarý úshin arnaıy qutylarǵa quıylyp nemese dúkenderde turatyn sút ónimderindeı fabrıkat retinde jappaı satylymǵa shyǵýy kerek qoı áýeli? Sheteldik kóp sýsynnyń qatarynan qoljetimdi baǵada oryn tappaıynsha qymyz qalaı brendke aınalmaqshy? Qazaq­ta qymyz bolǵanymen, qymyz óndirisi jolǵa qoıyl­maǵan. Álgindeı jeke-jeke sha­rýa­shylyqtarǵa memlekettik qoldaý kórse­tilý kerek shyǵar? Qymyzben ol bas­ta aınalysyp, tipti bıe sútinen túrli ónimder alyp, tabletkalar jasap satyp júrgen qymyztanýshy kásipker Aıtý­ǵan Muqashevtiń pikirin bilgenbiz. Ol «Qazaq­standa qymyz naryǵy qalyptasqan joq. Ol qalyptasý úshin qymyz óndirisi damýy kerek. О́ndiris qalaı damıdy. Oǵan arnaıy baǵdarlama jasalýǵa tıis. Bizdiń jaqta nege damymaıdy qymyz óndirisi? Máselen, «Koka-kolany» qysy-jazy shyǵara beredi. Al qymyz Arqada 100-aq kún jasalatyn dúnıe. Mamyr aıynda bastalyp, qyr­kúıekte aıaqtalady. Kúzgesalym jylqyny aǵytyp, tabynǵa dalaǵa jiberedi. Bir sebepten osyǵan da baılanysty tolyq óndiris qalyptasa almaı otyr. 3 aı ǵana istep, 9 aı toqtap turatyn óndiris bolmaıdy ǵoı. О́ndiris bolý úshin bıe jyl on eki aı saýylý kerek. Oǵan Arqa tabıǵaty qolaısyz, yńǵaı bermeıdi. Sondyqtan jylqy sharýashylyǵyna kóńildi myqtap bólmese bolmaıdy. Mysaly, qymyzǵa sýbsıdııa beremiz deıdi. Bir lıtr sútke 60 teńgeden. Negizi ol jaramaıdy. Qymyzdyń bir lıtri 500 teńge tura ma, óndiriske 500 teńge sýbsıdııa berý kerek. Sonda dúkenderge qymyz 500 teńge­d­en qoıylady. Sonda óndiris óz aldyna damıdy. Al óndiris damysa, qymyzyn ótkizetin múmkindik ashylsa, halyq qysy-jazy­ bıe saýýdy jolǵa ózi-aq qoıyp alady. О́ndiriske ákelip sútin ótkize be­re­di. Bul sharýashylyqtar Alma­ty jaqta azdap jolǵa qoıylǵan. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty Arqada iske aspaı tur. Son­daı-aq memleket tarapynan jylqy sharýashylyǵyna kóńil az bólinedi. Buqa satyp alsańyz 500 myń teńgege deıin sýbsıdııa qarastyrylsa, aıǵyr satyp alǵanǵa bar-joǵy 100-aq myń teńge beredi. Sıyr satyp alý úshin 250 myń teńgege deıin bólse, bıege bir tıyn da qarastyrylmaǵan. Jylqy ulttyq qazynamyz bolǵandyqtan, memleket erekshe nazarda ustap, tipti mártebe berse de artyq etpeıdi», deıdi.

Máselen, Germanııada bir jer tek bıe saýýmen aınalyssa, ekinshi jer ony óńdeýmen shuǵyldanady. Úshinshi jer sol ónimnen ne shyǵarýǵa bolatynyn anyqtap aıtady. Tórtinshi oryn álgi zatty kiriktirip, ónim jasap beredi. Bizde munyń biri joq. Ǵylym men óndiristiń damymaıtyny sodan. Bıznesti damytý úshin áýeli ǵylymı ınstıtýt (menedjerlik keńse) bolýy shart. Taýar shyqpaı turyp, birinshi marketıngtik qyzmetter atqarylý kerek. Ol zatqa suranys bar ma? Bir telefon úlgisin jasap shyǵarmaı turyp, áýeli onyń jarnamasy ketedi. Bálen mıl­lıon suranys bolsa, sol dúnıeni shyǵara bastaıdy damyǵan elder. Al qazaqtyń qymyzy jarnamadan jurdaı.

Saýmal, qymyzben saýyqtyrý orta­lyq­­tary kerek

Bıe sútiniń qunaryn eshqandaı dári almastyra almaıdy álemde. Oǵan senińiz. Kez kelgen esi durys dáriger bul sózdi joqqa shyǵarmasa kerek. Internet te aıtyp beredi qazir ashyp jiberseńiz. Ásirese nemis ǵalymdarynyń pikiri kúshti. Qazaqta qymyztanýshynyń ózi shamaly, biren-saran... Bizdiń qymyzǵa kelgende kerenaý ekenimizdi osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Qazaqstanda 1950 jyldan 1980 jyl­ǵa deıin qymyz qatty zerttelip, emge paı­da­lanylǵan eken. Búkil aýrýhana qymyzben emdeýdi jolǵa qoıǵan. «Onyń nátıjeleri arhıvterde saırap jatyr», deıdi qymyztanýshy Aıtýǵan. Bıe sútinen, qymyzdan jazylmaıtyn aýrý joq. Ulttyq sýsynnyń áseri, tipti aýrýyna baılanys­ty qaı ýaqytta qansha mólsherde sút, qansha mólsherde qymyz ishý kerektigine deıin jazylǵan qujattarmen tanysqan da osy Aıtýǵan uldaryńyz. Biraq Keńes ókimeti oılana kele mundaı emdeý jolyn toqtatýdy uıǵarǵan. Oǵan úsh túrli sebep bolǵan. Birinshi, qymyzben emdegende, basqa ulttarǵa qaraǵanda, ony burynnan beri iship kele jatqan qazaq ulty tez jazylyp ketken. Bizdiń genimizdegi ferment qymyzdy 100 paıyz ydyratady eken. Basqa halyqta ol ferment qalyptasqansha, biraz ýaqyt ótip ketedi. Ekinshiden, jylqy ustaǵan sovhozdar tez baıyp ketip otyrǵan da, atqa mingen qazaqtar qaýip týdyra bastaǵan. Sosyn 1982-1984 jyldary bolý kerek, ashanalarda qymyz tegin berilgen. Qansha ishilse de. Sóıtse, qazaqtarǵa tekseris júrgizgen eken ǵoı Keńes ókimeti. Nátıjesinde, Qazaqstan dárihanalarynda dári satylmaı ketken. Farmasevtıka turalap, qazaqtyń kúsheıip ketýine baılanysty keńestik júıege keri áser etetindikten, qymyz óndirisin sap tyıǵan. «Men osy faktilerdi qujat júzinde dáleldep beremin, barlyq fakt qolymda», deıdi qymyz tehnologııa­syn Germanııadan oqyp, ǵylymı joba qorǵap kelgen Aıtýǵan Muqashev.

О́tken ǵasyrda Reseıde qymyzdy em re­tinde qoldanatyn birneshe emdeý, aıyqtyrý nysandary bolǵan. Sol ny­san­­darǵa halyq em alý úshin kóptep aǵyl­ǵany týraly derekter bar. Bizdiń qazaq dalasynda da biren-saran bolǵan dese­d­i biletinder. Kókshetaýda Býrabaıda, Tor­ǵaıda qymyzben emdeıtin erekshe emhana bolypty-mys. Qazir joq, biraq.

Qymyz – qazaqtyń rýhy

Qazaq óziniń qandaı ult ekenin umytyp qalǵanyn taǵy da qaıtalap aıtamyz. Ulttyń densaýlyǵyn kóteretin bıeniń sú­ti men qymyz desek te qazir qymyz týra­ly, onyń tolyp jatqan emdik qasıetteri týraly aıtylmaıdy. Jarnamasy joq. Tipti el bıe saýyp, qymyz ashytýdy umytyp qalǵan. Bir aýylda biren-saran úıde ǵana saýylady. Onyń ózinde kásipke aınaldyrǵandar ǵana qolǵa alyp otyr. О́tkende Qaraótkeldegi Janat Qurmanov «qazaqy bıelerdiń súti az, bir lıtrdiń ár jaq-ber jaǵynda ǵana. Reseıdiń bıeleri sútti, bir jarym, eki lıtrden beredi», deı­di. Saýyp otyrǵan Reseı bıele­rin kór­dik jáne qazaqylarǵa qaraǵanda bo­ı­­shań eken. Bala kúnimizde aýylda kúnine jeti-segiz bıe baılap, saýatynymyz esime tústi. Saqa bıeler shelekti kúrpildetip, bir jarym, eki lıtrden, jańa qulyndaǵan qýlyqtar bir lıtr­deı beretini anyq esimde. «Mama bıeler saýyny kelgende eki lıtrden kem soqpaıdy», dep otyratyn apam. Úlken úıden bólek ákemniń jas otbasynda jalǵyz bıe edi, sonyń ózi bir úıli jandy asyraıtyn jáne kezi kelgende kórshi-qolań da aýyz tıip ketetinin bala da bolsaq umytpadyq. Demek qazaq jylqysynyń tuqymy azýǵa aınalǵan. Súıegi aryp, súti qashpaǵanda qaıtedi ýaqytynda seleksııa jasalyp otyrmasa. Erterekte úlkender aıtatyn, «at qaıdan týady, dámeli taı-qunannyń bárin sulýlap (pishtirip) jiberesińder?» dep otyratyn. Áıteýir ózimizdikin qor tutyp, qadirin qashyryp shetelden alýǵa qumarmyz. Qaza­qy tulparlardy qoıyp, aǵylshyn, arab jylqysyn júgirtýge, qymyzdy umytyp – «Kola», «Dızı», syra ishýge, esik pen tór­deı bıelerdi azdyryp, Reseıden bıe alýǵa, oıpyr-aı, á! Qalaı arlanyp, namystan­baıtyn ultqa aınaldy osy qazaq? Meniń­she munyń kóptegen sebebiniń biri Alash balasynyń attan túsip, baıyrǵy sezimderinen aıyrylǵanynan. Qazyqqa aınalyp kelsek, jylqy – qazaqtyń boıdaǵy qýaty men densaýlyǵynyń kepili ǵana emes, eń bastysy ol – qazaq balasynyń rý­hy edi. Keńes ókimeti qazaqty attan túsi­rýge umtyldy deıtin. Rýhynan aıyrý úshin. Jaıaý júrgende ıtten seskenetin qazaq atqa minse, qasqyrdy da tura qýady, ımenbeıdi. Jaýynger rýhqa ıe bolady. Qazaq besikten beli endi shyqqan balasyn ashamaıǵa otyrǵyzyp, qolyna tizgin beredi. Jasynda taı tizginin ustap, asaý úıretip ósken balaǵa eseıgende basqa nár­seni tizgindeý ne táıiri? «At jalyn tartyp mindi» degen sóz bar edi ǵoı? Sony qaıta tiriltý kerek.