Ýaqytpen sanaspaı, ne kórdi, neni sezinip, túısindi sol sezimderdi der kezinde qanyn sorǵalatyp bere alǵan, dún-dúnıeniń astaryna jandúnıesimen úńile alǵan aqyn ýaqyttyń ózine aınalary sózsiz. Onyń tereń túısikti jyrlary sony aıtyp, eske salyp qana qoımaı, dáleldegen sııaqty.
«Túsinigim-aı, túsinigim-aı táýeldi, Ádemi edi ǵoı alǵan baǵytyń áýelgi. Túısigim aıtqan qup-quıttaı ǵana túıindi, Tyńdamaısyń-aý aqyl ǵyp basqa quıýdy» deıdi «Túısigim menen túsinigimniń arasy» óleńinde. Týra osy óleńiniń astarynda meńzegenindeı Keńshilik Myrzabekov naǵyz qazaq oı-túısiginiń aýzynan túsip qalǵandaı aqyn der edik. Tipti qazaq túısiginiń balasy deýge de bolady. Máselen, dalamyzdyń astyn ústine aýdaryp, ishek-qarynyn aqtaryp jatqanda aqynnyń jıyrmaǵa da tola qoımaǵan kezi eken. Shamasy aýylda jatqan oqýshy. «Boz bıe nemese tyń jyrtqan jyl» atty ataqty óleńin aqyn sol ýaqytta jazyp tastaǵan. Ol týraly ózi keıinde bylaı depti: «Men besikten belim jańa ǵana shyǵyp, ádebıetke áli tolyq kelip úlgermegen kezimde «Tyń jyrtqan jyl nemese boz bıe» degen dúnıe jazdym. Osy óleńdi on segiz jyl jarııalata almaı júrip-júrip 1985 jyly aqyn Iranbek Orazbaev «Jazýshy» baspasynda meniń jınaǵyma redaktor bolǵan kezde áreń-áreń shyǵardym. Al qazir tyńnyń ekologııasy týraly aıtyp jatyrmyz. Másele kóterip jatyrmyz. Shybyn janymyz shyrqyraýda. Al men, maqtanǵanym emes, sol problemany jıyrma jyl buryn bala aqyn kezimde jazyppyn. Biraq der kezinde bastyra almadym».
Myna jazbadan keıin osy ataqty óleńdi tolyq oqyp, oı túbine úńilgen adam sol kezdegi qazaq ómiri men aqyndyq tereń túısikti anyq paıymdar edi. Sondaı-aq jap-jas kezinde osyndaı ólmes týyndy qaldyrǵan shaıyrdyń talantyn moıyndap, eriksiz bas shaıqaıtyndaı. Qarttar «kódeli belge kók bıdaı shyǵar boldy» dep qýanǵanda Boz bıeniń keshirgen kúıi – aqynnyń túısigi, qazaq qasıetiniń túısigi edi. Jáne ol bıe – jal juptap, bir áýletti asyrap otyrǵan ári ákesine qaıyn jurty kádelep mingizgen túlik. «Aqyldy janýar sońǵy ret kelip sol túni, Tanys kódeniń tamyryn ıiskep tolqydy. Ylǵal qum ishinde irkildep jatty tamshylar, Uzatqan qyzdyń jylaǵanyndaı tórkini». Ulttyń qasıetti túısigi ispetti bul balladany tek túısinip qana túsinýge bolady.
Qazaq óleńiniń qunary Keńshiliktiń jyrlarynan anyq kórinedi. Qoı kózdi qońyr dalanyń ýyzdaı áýeni estiledi qulaqqa. «Túbit bókebaı, tartqan botam-aı. О́ziń botadaı, kóziń botalaı» dep kúmbirlep ala jóneledi. Aqynnyń «Anar» atty óleńi buǵan deıin qazaq jyrynda bolmaǵan qubylys ekendigi aıtylǵan. Sondyqtan biz ol týraly termelemeı, «Súıe beremin!» óleńine toqtalar edik. Maǵjannyń «Súı, jan sáýlemi» men Muqaǵalıdiń «Súı, janym, súıkimdi bir kúıge eneminen» bólek, sony óris tapqan jyrynyń biri osy aqynnyń. «Otyz beste de, qyryq beste de súıemin, Súıe beremin qýrap qalǵansha súıegim» degen avtor jasy qyryq beske de jetpeı ómirden erte ketse de, áli de súıip, áli de súıdirip kele jatqanǵa uqsaıdy. Onyń bir mysaly, keshegi bozbalalar men boıjetkenderdiń osy óleńdi oraǵan hattary.
«Súıgennen ernim juqarsa, meıli, juqarsyn. Súıgennen júıkem juqarsa, meıli, juqarsyn. Súıgennen kóńilim muqalsa, meıli, muqalsyn. Súıgennen ómirim qysqarsa, meıli, qysqarsyn» deıdi aqyn. Súıgen júrektiń, egilip súıgen júrektiń serti tur osy shýmaqta. Eljirese de, egilse de asaý júrektiń serti sezimin tý etip kóteredi. Súıegi qýraǵansha súıgender sertpen ómir súredi. Sert jolynan taıǵan kúni ózin mert qylǵan da solar. Sert jolynda dert qushyp, órtke oranǵan da solar. Eń bastysy, olar – «zamanǵa jaman bolyp kúılep», ezilip ketpegender. Júıke juqarsa da, kóńil muqalsa da súıý – erlik pen qaırattyń, shyn júrektiń isi. Naǵyz ómir ıesi osyndaı maıdannan ǵana qaınap shyǵady. Oǵan tózbegender, odan jaltarǵandar opasyzdyq jasap tynady. Sondyqtan aqyn bul jerde súıgen júrektiń sózin ǵana aıtpaıdy, sol júrekterdi qaırap ta otyrǵany baıqalady. Súıegiń qýraǵansha súıýge dátiń jetse, árıne. Áıeldi, adamdy, ultyń men álemdi! Bireýin súıseńiz sol sezim bárine jetedi. «Tek súıseńiz boldy...»
«Mashaqaty men muńynda emes pe –
syry, izi,
Býynǵa túsken ýynda emes pe ýyzy.
Muńnan da rahat, ýdan da ýyz uıýy,
Sol emes pe eken – adamdy adam súıýi?!»
Iá, adam súıe bastaǵannan bastalady bári. Kúıe bastaıdy. Ol belgili. Alaıda osy jerde biz aıtyp jetkize almaıtyn, tek túısinip biletin sezimderdiń ýili sap quratyn syńaıly. Uly Abaıdyń «Ǵashyqtyq, qumarlyq pen ol – eki jol» degenin dendeıtindeı, sony túısinýge jetelerdeı seziledi. Býynǵa túsken sezimniń ýy men ýyzyn qaısybirimiz basymyzdan ótkerdik, qaısybirimiz tipti sezinip te úlgermegen bolarmyz. Qumarlyq et pen teriniń arasy, al býynǵa túsken mahabbat Abaı aıtpaqshy, «bar tamyrdy qýalarǵa» saıady. Súıekke sińbeı qoımaıdy degen sóz.
«Sonda da súıem, sonda da súıe beremin,
Bárińdi súıem... bárińdi ıelenemin.
Súıe beremin, súıe de súıe sharshasam,
Mahabbatyma mańdaıdy
súıep ólemin».
Bastysy, shyn súıgen júrek tolyq adam satysyna óteri kádik. Baqyttyń bárin ózinen, óz júreginen tabady ondaı bútin jandar. Bárin júregine bóleı alady. О́ıtken adam ómirine de úkimdi ózi kesýi bek múmkin. Janazasyn da mahabbat shyǵarady. Júrekterge gúl egip, aqyrynda mahabbat dep ólgen adamnyń ómiri baıandy!