Qazaq prozasynda aıshyqty qoltańbasyn qaldyrǵan kórnekti jazýshy Dúkenbaı Dosjannyń «Jolbarystyń súrleýi» atty hıkaıaty bar. Bas-aıaǵy jınaqy, shymyr jazylǵan shyǵarmadaǵy bas keıipker – Aıapberdi qarapaıym qoıshy bolsa da óz-óziniń jan saraıyna úńilip júretin fılosof.
Jan-jaǵynan qum saýlaǵan Qyzylqumnyń qııan túkpirinde atakásiptiń jolyn qýǵan bozbala sharýasyna shegedeı myǵym. Úıli-barandy, kúni eńkeıgen kári sheshesi, qoldy-aıaqqa turmaıtyn kelinshegi, qos búldirshini bar. «Oılaıtyny: mańdaıyna jazǵan taǵdyry – qysy-jazy tóbede shyjǵyrǵan aptap kún, ysqyrǵan ańyzaq jel, sary saǵym, ıt baılasa turǵysyz Qyzylqumnyń qııan túkpiri dep. Ujymnyń azynaǵan ashqaraq qoıy taǵy. Bıyl erte kóktemnen qum ishine jyly jańbyr el-sel jaýyp, aıdahar – jel ishin tartyp, betinen bozdaǵy shyqqan ólke túlep shyǵa kelgeni. Kári sheshe sońǵy otyz jylda qum tósine qudaıdyń rahymy jaýǵany dep jeti nan pisirip, kúńirenip quran oqydy. Erte toıynǵan mal jedel kúzekke tústi, úıip tól tókti. Ásheıinde qýsań qumalaq túspeıtin qatpa saýlyqtar bıyl egizden qozy mańyratty. Tizbeniń sońynda súmetilip júretin Aıapberdi aıaq astynan «ozat», «Aıakeń» atalyp, balaǵyn shubaltyp minbege órmeledi… tájirıbesin termeledi…»
Oqıǵa osylaı bastalady. Ujym atqamineri, ózge belsendiler keý-keýlep Aıapberdini shıpajaıǵa jóneltý qamynda shala shabylyp júr. Daı-daı kóterme sózdiń aıaǵy muny Máskeý túbindegi qalyń jynys toǵaı arasyna qonys tepken demalys ornyna súırep ákeldi. Aıapberdiniń oıy ózgede. Taǵdyry qummen qumsha sýsyǵan keıipkerdiń júregi oınamaly, kóńili alaı-dúleı. Úı irgesine kórpesin qymtap saýlap kep qalǵan qumǵa baspanasy kómilip qalmaqshy ma?.. Kúnuzaqqa qoldy-aıaqqa turmaı, úıdiń bylyqqan sharýasynda typyrlaǵan kelinsheginiń moınyna bar salmaqty úıip sap, shıpajaıdyń aq seısepti tóseginde aıaqty kósip salyp shirenip jatpaqshy ma… Anasy, eki balasynyń taǵdyry ne bolady degen san saýal keıipkerdi jegideı jeıdi. Aıapberdi alystaǵy Máskeýge jol tartady. Kómekshilikke Taýbaı, Ábýtálip esimdi eki bozbala jegiledi. Keıipkerimiz ishteı júz tolǵanady: «El shetinde otyrsa bir jón, Qyzylqumnyń bóri jortyp, málin shýlaǵan, jeli azynaǵan qııan túkpirinde jan saqtaýdyń ózi qııamet-qaıym» dep ýaıymdaıdy… túńiledi… kúńirenedi… Shıpajaıdyń aq tósegi jambasyna tastaı batady, ishkeni iriń, jegeni jelim.
Qumdy óńirde ómirge kelgen qalamger bala jasynan shól azabyn sezinip, tushynyp ósken. Sol sebepti qumnyń sekseýiline, jantaǵyna deıin til bitirip qozydaı jamyratyp shyǵarma jelisine kógendeıdi. Qum ishinde kórpesi ashylmaǵan qupııa qanshama. Qazaq qumdy kıe tutady, «qumdaı kóp bolaıyq, bir-birimizge sep bolaıyq» deıdi. Kókiregi kómbe Aıapberdi qudaıdyń qutty kúni shegelep keledi: «Buırattyń balapan sekseýiline tımeńder, qyzyldyń qumy ishkeri sýsı tússe, qarap qalady, qystaýdy basyp qalady», deýshi edi».
Aıtqany kelip, jaǵadaǵy totııaıyndaı seldir toǵaıdy jutyp, úı irgesin kemirip qulatýǵa aınaldy. Aıtqan aýyz jaman. «Áýeli qoranyń irgesin basty, oıpattyń shuraıly jerin jalmap jutty, qoltyqtaǵy qoıshy qujyrasyna aıdaharsha ysqyryp, jer baýyrlap tóne tústi. Qomaǵaı, toıymsyz, jutqany jumyryna juq bolmaı, quıryǵymen jer sabalap yndyny kepken qum-jylanǵa Aıapberdi kún saıyn kúregimen bettesýge shyǵady. Qum-jylany ákki, túnemesi jyljıdy». Osy apatty kóre otyryp, bile turyp aýyl ákimi dármensiz. Synap sekildi syrǵanap, syrǵaqtap, jaýyrdy jaba toqıdy, basshyǵa qosshy taǵdyry kerzi etik aýystyrǵanmen para-par. Tórt aıaqty maldyń amandyǵyn ǵana suraıdy. Qum-jylanmen alysyp, shalysqan Aıapberdi tirsegi tirsegine toǵysyp tıtyqtaıdy. Dúnıeden baz keship ketkisi keledi. Aqyl surap alystaǵy ǵulamaǵa hat jazyp áýre. Mańaıy – taskereń mylqaý…
Kóz ashqaly túkpirdegi aýyldan uzap shyqpaǵan Aıapberdi úlken qalada qumyrsqadaı qujynaǵan nópir jurttan júregi loblyp, basy aınalady. Aman-esen shıpajaıǵa jetip, jan shaqyryp, qalyń oıǵa beriledi. Jazǵan basy: «Buırattyń pushpaǵyn júlgelep ótetin jolbarys súrleýine maldy da, jandy da jolatpaı túnemesi saq jatyńdar» deýdi júrerinde tars umytypty. Jon arqasynan sýyq ter quıylyp, júregi maı ishkendeı kilkıdi. Sumdyǵy sońynan ashylady.
Ilki zamannan buırat pushpaǵyndaǵy kisi aıaǵy baspaǵan sekseýili, jyńǵyly darııanyń saǵasyna tireletin. Ǵasyr basynda qum, jyńǵyl, qamysy qoıan-qoltyq japtasqan toǵaı ishinde jolbarys jortqan desedi. О́tken ǵasyr aıaǵynda Aqmeshitti alǵan áskerbasy Chernıaev áldeneshe dúrkin osy mańnan jolbarys aýlaı shyqqanyn jazýshy aǵamyz táptishtep jazǵan. Symtemir súrgimen otaǵan sekseýil múlde sıredi, jyńǵyldy órt shaldy, narqamys qarttyń shashyndaı sırep joǵaldy. Azynaǵan jel men oıdym-oıdym aıtaqyr qaldy. Jel úp etse, kúl sýyrǵandaı kózdi tutady.
Bir zamanda naıqala aqqan darııa jaǵasynda jolbarys bolǵan degen ańyz keshegi kúnge deıin aıtylatyn. El ishindegi eski sóz umytyla qoımaǵan. Babasy jolbarys aýlap jan baǵypty. Narqospaqtyń belinen jolbarys yrǵyp ótse, túıe belin kótere almaı qalady eken. Jolbarys jortqan kóne soraptaǵy qaýip keıipkerdiń júregin tilip ótedi, ýaıym shegedi. El shetinde júrgende kıeli ańdy kózi shalyp qalǵandaı edi. Maldyń jaıyn maldan artyq sezetin Aıapberdi jaz shyǵa azyǵyn saılap, bóktergige jumyryn baılap, ashqaraq mazasyzdy alysqa aıdap joǵalady. Dalaǵa túnep, buırattyń etegine aıaq sozady. Súti qaıtyp, úrpisi qatyp toıynǵan saýlyqty kún kóterile qystaýǵa aıdaımyn ǵoı dep bekingen túni… «Tún emes-aý, apaq-sapaq keshqurym, kókjıek qyzyly áli jýyla qoımaǵan kez… Jolbarys súrleýi atalyp ketken espe qumnyń kúnes betkeıinen sozalańdap bara jatqan áldeneni shalyp qaldy. Saýlyq dúr etip úrikti. Buryn «kókjal kórse qaımyqpaı qarsy shabady», dep dúrdıtken tórtkóz tóbeti quıryǵyn butyna qysyp qyńsylasyn, jer baýyrlap jata ketsin…».
Álgi oqıǵadan keıin pisken baýyrdaı tilinip jatqan qum ishine attap baspaýǵa bekingen. Kórgenin eshkimge tis jaryp aıtpaǵan. Júrer aldynda osy qaýipti zaıybyna eskertip ketpegenim-aı dep barmaǵyn tisteıdi.
Aýyr beınettiń kezeginde qalǵan jas kelinshektiń basynnan ótken azapty jazýshy kórkem boıaý, kórikti tilmen maıyn tamyzyp sýretteıdi. Kelinshektiń ári názik, ári sezimtal, ári beıkúná jan saraıyn aralaısyz. Sypaıy, qazaqy, jan jylýly, qushtarlyǵy otsha sharpyǵan áıel basyna tóngen qaterdi taǵdyr dep qabyldaıdy. Kómekshige senbeı otarǵa ózi ıelik etedi. Aq ter, kók ter beınetten mújile bastaǵan. Kúıeýine kóp jaıtty jipke tizip aıta bermeıtin. Jar tóseginiń ystyǵy basylǵan. Kúıeýi qulaǵyń qaısy dese – murnyn kórseterdeı mojantopaı, myryń minez, qum adamy degen esim jamady. Jubaıyna qaratyp aıtylǵan ázil-ospaq áıeldiń názik júregine biz bop qadalady. Qurbylary: «Mıy ashyǵan, máńgúrtten qutyl», dep keleke qylady. Tabıǵattyń tylsym syryn tamyrshydaı tap basatyn jigittiń jan azabyn túsinetin kelinshektiń óz muńy ózine jetedi.
Sýretker áýelgide aǵyl-tegil aqtarylmaı, oqıǵany shıelenistirip baryp birtindep sheshedi. Oı qaıshylasýy oqıǵa qaıshylasýyna almasady. Máskeýde jatqan Aıapberdi men aýyldyǵy Zeıneldiń oı aǵyny bir kólbeýde túıisip, órmek tinindeı qatar óriledi, mıstıkalyq elementterge jıi júginedi. Demalysta qamsyz jatqan keıipkerimiz oqys oıdan tús kórgendeı shoshynyp, buırat súrleýinde búlkektep bara jatqan qubyjyq páleniń kelinshegin qanjosa qylyp talaǵanyn oısha elestetedi. Tóseginen atqyp turyp: «Saqta-saqta!..qaıda-qaıda!» dep jyn qaqqan kisideı syrtqa ytyrylady.
Osydan keıin-aq oqıǵa ózgeshe óris alady. Kelinshekti baıaǵyda tuqymy tuzdaı quryǵan ań patshasy emes, irgedegi úlken shaharda jer silkinip, haıýanattar saıabaǵynan qashyp shyqqan, qoldan tamaq jep úırengen Aýstralııa aq qasqyry alqymdapty.
…Aı jaryǵy astynda kelinshek túzge shyǵady, qaperinde dáneme joq, áýdem jerge uzap ketedi. Áserli sýret kólbep ótedi: «Ashyq qalǵan esikten ashyqqan, búktetilgen áppaq maqulyq úıge syp enedi. Kelinshek aıańdap kelip tabaldyryqtan ishke attap, sol qolymen esikti qaýsyra japty. Qarakóleńkede kásekini sıpalap ilgekti taýyp, ishinen ildi. Artyna aınalyp, kibirtikteı basyp tór bólmege jylystap jyljı bergen. Júrek basy dir etti. Áppaq ıretilgen qubyjyq ar-r etip, qarsy uryp, jaǵalasa ketti. Úreıden esi shyqqan urǵashy betin basyp, ah uryp, qulap tústi…». Jańa búr jarǵan ómir qyzǵaldaǵy – jas áıeldiń ǵumyry qysqa. Jazýshynyń tuspalynsha – ǵumyrdy úzgen – qum ishindegi aýyr beınet, qum-keselge ushyraǵan kisilerdiń nemkettiligi, enjarlyǵy, qamsyz-muńsyz minezi, bir-birimen túsinese almaýy, minez ekologııasy der edik.
Sarǵysh saǵymǵa jutylyp, birde kerilgen jipke ilgen kirdeı, birde tańǵy bultsha jelpildeı júzip, kóldeneń uzap bara jatqan kelinshektiń úlbiregen rýhyn kóresiz. Hıkaıat osymen támam.