Zaporojedegi zaýytta nemese otyz bes jyl burynǵy oıdan ketpes sapar

Meniń sol kezde О́skemen qu­ry­lys-jol ınstıtýtyn ınjener-mehanık mamandyǵy boıynsha bitirip, jol-qurylys áskerinde eki jyl ofıser qyzmetin atqaryp, Bolshenarym aýdanynyń Lenın atyndaǵy ujymsharynda jóndeý sheberhanasynyń baqylaýshy-ınjeneri retinde jumys is­teı bastaǵan kezim. О́zim sol kez­degi ujymshar ortalyǵy Novo­berezovka aýylynda (qazirgi Al­tyn­bel) dúnıege keldim, osy jerde orta mektepti bitirdim. 1990 jyl­dary týǵan ujymsharymda bas ın­jener qyzmetin atqardym. 2006 jyly meni Altynbel aýyldyq okrý­giniń ákimi etip saılady. On jyl­dan astam ýaqytty osy ju­mysqa arnadym.

Bizdiń ujymshar aýdannyń edáýir aýmaǵyn alyp jatqan jeti sharýashylyqty biriktirý joly­men 1956 jyly qurylǵan. Úsh sharýa­shylyq taýly aımaqta ornalas­qan. Shyǵys Qazaqstandaǵy eń iri aýylsharýashylyq kásiporny jańa ujymsharǵa Lenın esimi berildi. Basqarmanyń tóraǵasy bolyp Boshaı Kitapbaev saılandy. Amangeldi atyndaǵy ujymshardy (Maıemer aýyly) basqarǵan meniń ákem Nurash Jeksembaev birikken sharýashy­lyqta qoı sharýashylyǵy salasyn basqardy.

1987 jyly maýsym aıynyń sońynda, ujymsharda egis sebý aıaq­talyp, barlyq bólimshe sha­byndyqqa jáne astyq jınaý naý­qanyna daıyndalyp jat­qanda, ujym­shar tóraǵasy shaqyr­dy. Bo­shaı aǵa meniń qalaı ornalas­qa­nym týraly surastyra kele, jaq­sy jumysym, ishimdikten aýlaq­­tyǵym úshin madaqtady. Áńgi­­me­niń sońynda ujymshardyń shta­t­tyq jabdyqtaýshylary is­saparda ekenin, sondyqtan maǵan Zaporoje oblysynyń Berdıansk qalasyna, Pervomaısk aýyl ­sharýa­­­shylyǵy mashınalary zaýy­ty­na baryp, ujymshar kombaındaryna JRB-4.2 jatkalaryn alý qajetin aıtty. Bul – burshaq da­qyldaryn shabýǵa arnalǵan já­ne bólek jınaý kezinde jatyp qal­ǵan egindi bastyrýda taptyrmas tir­keme qondyrǵy.

Kútpegen usynys bolǵandyqtan biraz abdyrap qaldym. Alaıda tóraǵa tolqýymdy tez basyp, tip­ti ózi Novoberezovkada bolsa da, qajetti qoldaýdy qamtamasyz ete­min dep sendirdi.

Aldaǵy issapar ońaı emes jáne shalǵaı bolǵandyqtan, ol áńgime barysyna qatysyp otyrǵan bas ınjenerge maǵan seriktes tabýdy tapsyrdy. Úsh-tórt kúnnen keıin jolǵa shyǵýdy belgiledik. Sońǵy sátte bas ınjener meni jalǵyz barýǵa kóndirdi. Sharýa qyzyp turǵan ýaqyt, bos adamdar joq. Kelisýge týra keldi.

Júrer aldynda Boshaı Kitap­baıuly Berdıanskige deıin qalaı jetýge bolatynyn taǵy bir ret tolyq túsindirdi. Zaýyt dırektoryna resmı hatty qolyma us­ta­typ, Máskeýge deıin avıabılet máselesin sheship berdi. Sodan ke­ıin mashınamen О́skemenge jol tart­tym, onda «Oblystyq aýyl sha­rýashylyq tehnıkadan» («Obl­sel­hoztehnıka») jatkalardy sa­typ alýǵa senimhat aldym. Bul se­­nim­hat eshtemege kepildik ber­meı­tin, ol zaýyt basshylyǵy ujym­shar tóraǵasynyń suranysyn qa­na­­ǵat­tandyrý qajet dep sheshken jaǵ­­daıda mámileni resimdeý úshin qajet boldy.

Máskeýde birshama qıyndyq­pen Berdıanskige deıin temir jol bıletin alýdyń sáti tústi. Ol kez­­­derde jazǵy maýsymda on mıl­­­lıon­­daǵan demalýshylar otba­sy­­la­rymen elimizdiń ońtús­tik ký­rort­­taryna, Qara jáne Azov teńiz­­­deri­niń jaǵajaılaryna aǵy­latyn. Áýejaılar men temir jol vokzal­darynda kassalarǵa úlken kezek turatyn.

Poıyzdan túse salysymen, zaýytqa jettim. Dırektordyń qa­byl­daý bólmesinde hatshyǵa hatty berip, qabyldaýǵa jazyldym. Hatshy dırektorǵa kirý óte qıyn ekenin jáne kem degende bir apta kútýge týra keletinin eskertti.

Oılaǵanymdaı, qalanyń qo­naq­úılerinde oryn bolmady. Azov teńiziniń sol jaq jaǵalaýynda ornalasqan Berdıansk, porttyq qana emes, kýrorttyq qala. Teńiz jaǵalaýy, jaıly klımat jáne emdik balshyǵy bar bul kýrorttyń respýblıkalyq mańyzǵa ıe bolýy da tegin emes edi. Qala kósheleri demalýshylarǵa toly. Degenmen kýrortty qalanyń turǵyndary úshin jazǵy maýsym turǵyn úı-jaılaryn jalǵa berip tabys tabatyn kezeń bolǵandyqtan, kóp qıyndyqsyz jalǵa páter taptym. Sodan keıin keliskenimizdeı, ujymshar bastyǵyna Berdıanskige sátimen jetkenim týraly telegramma joldadym.

Meniń qaladaǵy kúnderim zaýyt­tyń qabyldaý bólmesine barý­men bastaldy. Alaıda bizdiń haty­myz boıynsha eshqandaı qoz­ǵalys joq, tolyq tynyshtyq. Jal­daǵan páterimniń telefon nómi­rin hatshyǵa qaldyryp, kútýge týra keldi. Sonymen úshinshi kúni tańer­teń úı ıesi meni telefonǵa sha­qyrdy. Zaýyttyń qabyldaý bó­lmesinen qońyraý shalǵan hatshy «Dırektor Saharov Vladımır Aleksandrovıch sizdi kútip otyr» dep, saryla kútken qýanyshty habardy aıtty.

Jarty saǵatta zaýyt bas­qar­masyna jettim. Hatshy Qa­zaq­stannan ujymshar ókili kel­di dep baıandady. Dırektor keń ka­bı­netinde jyly júzben kúlimdep qarsy alyp, qolyn berip amandas­ty. Biz uzyn ústeldiń bas jaǵyna qarama-qarsy otyrdyq. Sol sátte-aq qolyna meniń hatymdy ustaǵan kómekshisi kirdi.

Dırektor áńgimeni bizdiń tóraǵa týraly suraqtarymen bastady. Men ujymshar tóraǵasynyń soǵys ardageri, birinshi toptaǵy múgedek, Sosıalıstik Eńbek Eri, KOKP seziniń delegaty, ekonomıka ǵy­lym­darynyń kandıdaty ekenin, Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılanǵanyn jetkizdim. Ujymshar týraly biraz áńgimeledim.

Meni tyńdap bolyp, zaýyt dırektory túnde onyń páterinde qalaaralyq telefon qońyraýy túskenin aıtty. Tutqany kótergen áıeli ony oıatyp, Qazaqstannan bir adamnyń osymen ekinshi ret telefon soǵyp turǵanyn aıt­qan. Uıqysyn asha almaı turǵan Saharov jaqtyrmaı kúńkilde­gen, biraq áıeli bolmaǵan soń, tut­qany alýǵa týra kelgen.

Ol aqtalǵandaı bolyp, tipti Ýkraına Kompartııasynyń Orta­lyq komıteti hatshysynyń ózi ony kesh qońyraýlarmen mazalamaıtynyn aıtty. Sońynda túngi áń­gime jarty saǵatqa sozylǵan.

Men Berdıansk zaýytynyń dı­rektoryna telefon shalǵan ujym­­shar tóraǵasy Boshaı aǵamyz ekenin birden sezdim. Shamasy, kúndiz kásiporyn basshysyn qyz­mettik ka­bınetinde ustaý múmkin bolmaǵan.

Boshaı Kitapbaıulynyń ójet­tiligi men qaırat-jigeri, kez kel­gen jaǵdaıda qajetti sóz­derdi taba bilýi, KSRO aýyl sharýa­shy­lyǵynyń mashına qurylysy mı­nıstrligi júıesindegi jetek­shi kásiporyndardyń birin on­da­ǵan jyldar basqaryp júr­gen táji­rıbesi mol basshysy Saharovqa áser etken. Ol óziniń alystaǵy qa­zaqstandyq ujymshary týraly telefon arqyly qyzyǵa áńgimele­gen bizdiń tóraǵaǵa qurmetpen qa­raǵanyn atap ótip, jumysy úshin alańdaıtyn adamnyń eńbegine jáne tabandylyǵyna bas ıetinin aıtty. Jáne bul rette óziniń úı telefonyn qalaı taýyp alǵanyna tań qaldy.

Kómekshisi bastyǵyna hatty berip, bekitilgen kestege sáıkes Shyǵys Qazaqstan oblysy úshin jatkalar kúzde tıeletinin baıandady. Alaıda dırektor Lenın atyndaǵy ujymsharǵa zaýyttyń rezervtik qorynan JRB-4.2 on eki jatkasyn dereý bólý týraly ókim etti.

Osydan keıin Vladımır Alek­sandrovıch kómekshisine meni zaýyt­tyń qonaqúıine aqy almaı orna­lastyrýdy jáne temir jol platformalaryna jatkalardy tıeý prosesin kórip, baqylaı alýym úshin zaýyt aýmaǵyna kirýge ruqsat berýdi tapsyrdy. Qoshtasarda barlyq týyndaıtyn másele bo­ıynsha kómekshisine júginýdi aıtyp, ujymshar tóraǵasyna úlken sálem joldady. Sonymen birge qalany kórýge, jergilikti murajaılarǵa baryp, Azovtyń tamasha jaǵajaılarynda kúnge kúıýge keńes berdi.

Uly Otan soǵysy jyldarynda Berdıansk eki jyl okkýpasııa­da bolǵan. 1941 jyldyń qazan aıynda aýyl sharýashylyǵy mashınalary zaýyty Qyrǵyz KSR astanasy Frýnze qalasyna (qazirgi Bishkek qalasy) kóshirilgen. Ber­dıanskini azat etkennen keıin zaýyt óziniń jumysyn Qyrǵyzstanda jalǵastyrǵan, al kóshirilgen kásip­orynnyń ornyna úsh jyldan az ýaqyt ishinde jańadan Per­vomaısk aýyl sharýashylyǵy mashı­nala­rynyń zaýyty salynǵan. Frýnze aýyl sharýashylyǵy mashınalary zaýyty iri shabyndyq tehnıkalaryn óndirýshi kásiporynǵa aınaldy. Olar shyǵarǵan press-jınaýshylar KSRO-nyń túkpir-túkpirine jetkiziletin jáne de shetelde suranysqa ıe bolǵan.

Saharovtyń qabyldaýynan keıin bir apta ishinde bizdiń jatkalar eki temir jol platformasy­na tıelip, bizdiń ujymsharǵa eń ja­qyn ornalasqan Zyrıan qalasynyń Zýbovka stansasyna jóneltildi. Boshaı aǵa kúnde maǵan qońyraý shalyp, jaǵdaıdy bilip turdy.

Adamǵa issapar tapsyrmasyn berip, ary qaraı ózdiginen amalyn tapsyn, qoıylǵan mindetti qalaı sheshetinin ózi oılasyn degen ol kiside bolǵan emes. Ol árqashanda kómekke kelýge daıyn turatyn.

Zaýyt dırektorynyń ókimimen tıelgen partııany mashınanyń eń basty toraptarynyń qosalqy bólshekteriniń jetkilikti keń nomenklatýrasymen tolyqtyryp bergenin de aıtqan jón.

Pervomaısk zaýytynyń tarı­hy 1876 jyly aǵylshyn ınje­neri Djon Grıvz Berdıanskige bo­la­shaq zaýyttyń negizi bolǵan aýyl­sharýashylyq tehnıkalary men quraldaryn bólshektelgen túrde ákelip, satyp alynǵan sheberhanalarda jınaqtaı bastaǵan kezden bastalǵan. 1917 jylǵy revolıýsııadan keıin Grıvz Reseıden ketken, al onyń kásiporny elge kelgen saıası jáne ekonomıkalyq apattardan aman qalyp, aýyl sha­rýashylyǵy mashınalaryn shy­ǵarýdy jalǵastyrǵan. Kóp uza­maı zaýyt ataýy Pervomaısk dep ózgertildi.

Keńes kezeńinde Pervomaısk aýyl sharýashylyǵy mashınalary zaýytynyń konveıerlerinen shyǵatyn ónim, jyl saıyn elde shyǵarylatyn aspaly jáne tir­kemeli jatkalardyń 80%-yn qu­raı­tyn. Zaýyt KSRO-da dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardy bólek jınaýǵa arnalǵan jatkalar óndiretin jalǵyz kásiporyn boldy. Toǵyzynshy besjyldyqtyń qorytyndylary boıynsha zaýyt Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.

Qabdyrǵalı JEKSEMBAEV