Qaptaǵan kenishterden qaıyrym bar ma?

Tamyz aıynyń ekinshi jartysy jaz boıy bolmaǵan jaýyn-shashyndy ákelip, Ertis-Baıan óńirinde bıyl kún erekshe salqyn. Endi bir aptadan soń qyrkúıek kelse, sý da sýyp, jergilikti tabıǵat jazǵy tonyn ózgerte bastaıdy. Sońǵy on kúnde turyp alǵan ókpek jel jer úılerdiń turǵyndaryn pesh jaqtyryp, boı jylytýǵa májbúr etti. Kúzdiń yzǵary bilingeli kerekýlik atqa­mi­nerlerden de maza ketýde. Qazir ár aýdan-qala basshysynyń aldynda jer­gilikti halyqty turmystyq kó­mir­men qamtamasyz etý mindeti tur.

Osy rette Baıanaýyl aýdanynyń tur­ǵyndary erekshe alańdaýly. Aıtý­la­rynsha, óńir basshylyǵy kómirmen qamtamasyz etýde áreketsizdik tanytyp otyr. Aýdan aýmaǵynda ornalasqan «Maıkóbe», «Sarykól» kenishterinen jergilikti halyqqa túk paıda joq.

Áleýmettik jaýapkershilikti bylaı qoıǵanda, óńir jurtshylyǵyna qatty otynnyń baǵasyn túsirip berý, jeńildikter jasaý «Maıkýben-Vest» jáne «Gamma-Sarykól» kásiporyndary bas­shylarynyń oıyna da kirip shyq­paı­tyn­daı. El men jerdiń ıesi – halyq, endeshe, qazirgideı aýyrtpalyq kezeńde ke­nish­ter turǵyndarǵa qaraılasýy kerek.

– Alash qaıratkeri Álıhan Bókeı­han­uly: «Týǵan jerdiń árbir túıir tasy qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadal­ýy kerek», degen. Olaı bol­sa ózi­miz­diń tabanymyzdyń as­ty­nan shyǵyp jatqan qazyna ne sebepti jergilikti halyqqa qymbat baǵaǵa satylyp otyr? Kásiporyn tur­ǵyn­dar­ǵa qaraılasyp, qa­ıy­rymyn tany­týǵa tıis dep sanaı­myz. Bıyl baıan­aýyl­dyqtar aýdan ákimdigine óz ta­lap-usynystaryn aıtyp, ásirese kómirdiń tym qymbat eke­nin, onyń baǵasyn túsirýdi talap etken bolatyn. Alaıda ázirge esh óz­ge­ris joq. Kerisinshe kómirdiń bosatylý baǵasy kóteriletini týraly aq­pa­rat shyqty. Bilýimizshe, «Maıkóbe» kenishinen shyǵarylyp, Reseıge satylatyn kó­mir­diń ár tonnasy byltyrlary 3 myń teńgeden, al jergilikti halyq tuty­natyn kómirdiń baǵasy 7,5 myń teńgeden satylyp keldi. Nege ke­nish­tiń dál janynda turyp, kómirdi eksportqa baǵyttalatyn baǵadan 2,5 esege qymbatqa satyp alyp otyrmyz? Bul másele qazir baıanaýyldyqtardy aıryqsha alańdatýda, – deıdi baıan­aýyl­­dyq qoǵam belsendisi Aıbat Ydyrysov.

Turǵyndardyń ótinishi boıynsha aýdan ákimi Serik Batyrǵojınovqa habarlasyp kórip edik. Birneshe márte qońyraý shalyp tyrysqanymyzben, óńir jetekshisi telefonǵa jaýap ber­medi, jazbasha saýalymyzǵa da áý dep ún qatpady. Soǵan qaraǵanda ákim­men baılanysqa shyǵý jergilikti ha­lyq úshin qııamet-qaıymnyń ózi me degen oı túıdik. Áleýmettik jeli ar­qy­ly baıla­ny­syp kóremiz be degen seni­mi­miz de aqtalmady.

Baıan elimen kórshi jatqan Maı aýda­nynyń ákimi Aǵybaı Ámirınniń halyq ótinishin oryndaýdaǵy ábjildigi baı­qalady. Maı – qysy uzaq ári sýyq óńirlerdiń biri. Oblys basshysy jýyqta aýdan-qala ákimderine kómir óndiretin kásiporyndar basshylarymen kezdesip, turǵyndarǵa otyndy qolaıly baǵamen satý boıynsha kelisim jasaýdy tapsyrǵan bolatyn. Maı aýdanynyń ákimi bıyl bul tur­ǵyda erlepti. Jylý maýsymy ja­qyn­dap qalǵanyn eskerip, aýdan tur­ǵyn­daryn kómirmen qamtamasyz etý maqsatynda «Qaınama Kómir» JShS-men memorandýmǵa qol qoıǵan. 2023 jyldyń 1 sáýirine deıingi kelisim ne­gi­zinde kómir baǵasy jergilikti tur­ǵyn­dar úshin 7 500 teńgeden 6 500 teńgege tú­sirildi. Demek aldaǵy qysta kó­mir ba­ǵa­synyń qymbattaýyna jol be­ril­meı­di.

«Baıanaýyl aýdanynda úsh birdeı kenish bola tura, mundaı jeńildikti áriptesińiz Serik Barlybaıuly, tipti onda buǵan deıin de ákim bolǵan azamattar jasaı almaı ketken. Siz «Qaı­nama» kenishiniń quryltaıshysyn qan­daı sıqyrdyń kúshimen kóndir­di­ńiz?», dep suradyq.

– Kómirdiń baǵasyn arzandatý týraly máseleni burynnan oılap júrgem. Kenishtiń ózi óńirimizdegi Maıtúbek aýyldyq okrýginde, al kásiporyn basshylary Almaty jaqta ornalasqan. Maýsym aıynda bizdiń elge kelgende arnaıy baryp sóılestim, halyqtyń jaǵdaıy osyndaı, baǵany túsirińiz degen talap qoıdym. Quryltaıshy oılanatynyn aıtqan edi. Oblys ákiminiń jýyqtaǵy tapsyrmasynan soń taǵy ha­bar­lastyq. Mine, nátıjesi jaman bolǵan joq. Tonnasyn myń teńgege arzandatyp ári ony sáýir aıyna deıin uzartyp qoıdy. Kómiri óte qyzýly, baıanaýyldyq «Maıkóbe» kómirinen de asyp túsedi deıdi aýyl adamdary. Tez tutanady ári kúli az qalady. Buǵan deıin bizdiń jetkizýshiler qatty otyndy 250-300 shaqyrym jerden tasıtyn. Endi kómir jetkizý quny da arzandap, ony tasý radıýsy 100-150 shaqyrymdy ǵana qurap otyr. Nátıjesinde, aýyldarǵa deıin jetkizý tonnasy úshin 12-13 myń teńge bolady dep kútilýde. Turǵyndar keminde 8-9 myń teńgesin únemdep qa­la­dy, – deıdi Aǵybaı Ámirın.

«Qaınama kómir» kenishi osydan 2-3 jyl buryn ǵana ashylǵan. Aıaǵyna endi tura bastaǵan kásiporynnyń kómi­ri­ne Reseı eli de qyzyǵýshylyq ta­nytýda eken. Otynnyń sapaly eke­­nine kóz jetkizgen jergilikti tur­ǵyn­­dar bir sheti sonaý Kýrchatov, Baıanaýyl, Eki­bas­tuzdan tasýdy bıyldan doǵara bas­taıtyndaryn aıtady. Maı boıynsha kómir jetkizetin 10 kásipkerdiń júk kólikteriniń nómir­le­ri kenishke beri­lip qoıǵan. Ár tonnasy 6 500 teń­geden satylatyn arzan kómir tek solar­ǵa ǵana tıeletin bolady. Al syrttan kele­tin­derge baǵa burynǵysha qala ber­mek. Búginde aýdan­da 9 700-deı adam tura­ty­nyn aıtyp ótken abzal.

Aǵybaı Qoıshybaıuly jergilikti áleýmettik jáne ákimshilik nysandar da kelesi jyldan «Qaınamanyń» kó­mi­rin paıdalana bastaýy múmkin ekenin de aıtyp qaldy. Deı turǵan­men bul jerde bir kedergi bar. Ǵımarat­tar­daǵy qazandyq peshteriniń kóbi Te­reń­­kóldegi Peschan zaýytynda shy­ǵa­ryl­ǵan. Al bul peshter eki­bastuzdyq kómir­ge be­ıim­de­lip jasa­lypty. Bıyl qazan­dyq­tarǵa jer­gi­likti kómir az-azdap ja­ǵy­lyp, synaq­tan ótkizý josparlanyp otyr.

Aıtpaqshy, byltyr jergilikti ke­nish ákimdiktiń ótinishimen 200 tonna kómir­di turmysy tómen otbasylarǵa, ońtústikten qonys aýdaryp kelgenderge taratyp bergen. Bıyl da sondaı kómek bolady dep kútilýde.

Buǵan deıin oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq basqarmasynyń basshy­sy Erjan Salhanovtan óńirdegi negiz­gi úsh kenishten bosatylatyn turmystyq kómir baǵasyn suraǵan edik. Mekemeden joldanǵan jaýap hatta bylaı delingen: «Bogatyr-Kómir» JShS-nda ózdiginen tasymaldaý baǵasy (temir jol arqyly emes) qosymsha qun salyǵymen qosa eseptegende 2 756,32 teńgeni quraıdy. Al «Maıkýben-Vest» JShS-nda te­mir jolmen jetkizý baǵasy 6 741 teń­geni, avtokólik arqyly jetkizý 7 500 teńgeni qurap otyr. Buǵan qosa «Gamma-Sarykól» JShS-nda temir jol arqyly – 5 400 teńge, avto­kólikpen jetkizý – 5 500 teńge».

«Maıkýben-Vest» seriktestigindegi kommersııalyq dırektordyń orynbasary Nurlan Sarbópeev turmystyq ne­giz­degi kómirdiń baǵasy sońǵy 3 jylda ózgermegenin aıtady. Alaıda kó­mirdi vagondarmen jetkizýdegi tasy­mal­daý shyǵyndary bıyl 13 paıyzǵa qym­battapty. Kenishtegi tıeý jumys­ta­rynyń baǵasy 6 paıyzǵa, «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna tıesili júk vagondarynda tasymaldaý qyzmetiniń quny 7 paıyzǵa ósken. Avtokólikpen kelip alyp jatqandar úshin baǵa bu­ryn­ǵysha qala beredi. Byltyr kenish jalpy kólemi 3 mln 800 myń tonna kómir óndiripti. Bıylǵy kórsetkish te sol shamada bolady dep boljanyp otyr.

Nurlan Sarbópeevten jergi­lik­ti ha­lyqqa jeńildik jasala ma dep su­ra­dyq. Ol bul máseleni quryl­taı­shy­­lar sheshetinin, ázirshe Baıanaýyl bas­shylyǵy tarapynan ondaı ótinish aıtyl­maǵanyn jetkizdi. Kenish jyl sa­ıyn óńirdegi meshitterdi kómirmen tegin qamtamasyz etip kele jatqanyn, bıyl bul ıgi úrdis jalǵasady dep jaýap berdi.

Baıanaýyl jurtyn alańdatyp otyr­ǵan jalǵyz bul másele emes. Bıyl qu­ryl­ǵanyna 90 jyl tolǵan altyndy Maıqaıyń kenti jýyq arada qıyndyqqa urynýy ǵajap emes. Kenttegi kópqa­bat­­ty 64 turǵyn úı men 384 jeke bas­pana, áleýmettik jáne ákimshilik mekemeler, óndiristik kásiporyndar jáne kásipkerlik nysandary bıyl qysta jylýsyz qalýy múmkin. Eldi mekendi jylýmen qam­typ otyrǵan «Maıqaıyń altyn» aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory Qýanysh Botın jylytý boıynsha kelisimsharttyń kúshi bıyl­ǵy qarasha aıynyń 27-sinde joıy­latynyn, sol ýaqytta kásiporyn bul qyz­metti kórsetýden birjola bas tartatynyn jazyp, tıisti mekemelerge hat joldaǵan. Ortalyq qazandyqtyń shy­ǵyny kóp, jelilerge qyzmet kór­setý­diń ózi tym qymbattap ketti degen ýáj aıtypty.

Maıqaıyńnyń ákimi Erbatyr Mol­da­taevpen sóıleskenimizde bul máse­leni aýdan basshylyǵy jaqsy bile­ti­nin, jýyq ýaqytta oblystan kó­mek suralatynyn jetkizdi.

Kentke jylý berýden bas tartýǵa qa­tysty másele bul birinshi ret emes. Kásiporyn buǵan deıin de birneshe márte qyzmet kórsetýdi doǵaramyz dep doq kórsetkeni esimizde. Eldiń kóńilin alań­datyp otyrǵan bul jaıttarǵa jer­gi­likti bılik jedel nazar aýdarmasa bolmaıdy. Qys – qyr astynda. Endi bir aıdan soń ortalyq qazandyqtar iske kirisip, úılerge jylý berile bas­taı­tynyn umytpaý kerek.

Pavlodar oblysy