Saqtandyrýdaǵy san saýal sapaly em alýǵa kepil bolsa ıgi

«Jalpy, densaýlyq saqtaý salasy týraly aıtar bolsaq, munda túıtkildi máseleler kóp. Qazaqstanda sozylmaly aýrý sal­darynan qaıtys bolý kór­set­kishi óte joǵary. Ásirese Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe eldermen salystyrǵanda bizdegi ahýal óte nashar. Medısına salasyna bólingen qarjy kólemi artqanymen, qordalanǵan máse­leler sheshimin tappaı otyr. Min­detti áleýmettik medısı­na­lyq saqtandyrý júıesi tıim­di bol­mady, naqty nátıje joq.

3 mln-ǵa jýyq adam medısınalyq saq­tandyrýdan tys qalǵan. Sonyń kesirinen olar densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmetterdi tolyq paıdalana almaıdy. Úkimet Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, medısınalyq saqtan­dyrý júıesin jetildirý jóninde usynystar daıyndaýy kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent 3 mln-ǵa jýyq adam medısınalyq saqtandyrýdan tys qaldy degen bolatyn. Olar kimder? Kásipkerler me, memlekettik qyzmetshiler me? Jas erekshelikteri qandaı? Atalǵan suraqtardy MÁMS qorynyń ókilderine joldaǵan bolatynbyz.

«Jurtshylyqty saqtandyrý márte­besimen qamtamasyz etý – MÁMS júıe­sindegi negizgi baǵyttardyń biri. 2022 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıyn­sha MÁMS júıesine qatysýshylar sany 16 mln-nan astam adamdy quraı­dy (bul el halqynyń jal­py sanynyń 83,6 %-y). Al 3,1 mln-nan astam azamat eli­miz­­de saqtandyrylmaǵan. Olar­dyń ishin­de 3 mln adam – eń­bek­k­e qabilet­ti, ıaǵnı resmı túrde jumys istemeıtin, ózin-ózi ju­myspen qamtyǵan nemese ju­myssyz tulǵalar. Olar úshin jumys berýshi medısınalyq saqtandyrýǵa aýda­rym jasamaı­dy da, jumyskerlerdiń saq­tandyrý mártebeleri bolmaı­dy. Saqtandyrý aqparattyq jú­ıe­sinde sońǵy 12 aı ishindegi derek­ter­di taldaý kezinde MÁMS jú­ıesine qatysýshynyń al­dyń­ǵy mártebesi turǵysynan saq­­tan­­dyrylmaǵandardyń 69%-y múl­de jarna tólemegeni anyq­tal­dy. Azamattardyń taǵy 16%-y – óz qyzmetin azamattyq-qu­­qyq­tyq sıpattaǵy shart boıyn­­sha at­qaratyn tulǵalar. Qazir jarnalardy tóleýdi toqtat­qan burynǵy jaldamaly jumys­shylar 7%-dy quraıdy. Der­bes tóleýshilerdiń úlesi – 4%», dep jaýap berdi qordyń mamandary.

Qazir jarna tólemeıtin jáne saq­tandyrý mártebesin joǵaltqan jeke kásipkerler men biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) tóleýshilerdiń sany 3 %-dy quraıdy. Bul negizinen 38-40 jastaǵy adamdar. Olar beıresmı jumys isteıdi jáne jarnalardy tólemeıdi. Sondaı-aq ju­myspen qamtý ortalyǵyna baryp resmı tirkele alatyn jumyssyzdar da bar. Bul jaǵdaıda osy azamattar jeńildik sanatyna kirip, olar úshin tólemderdi memleket jasaıdy. Túptep kelgende munyń bári áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler. Sondyqtan qor bul baǵyt­ta Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen, sondaı-aq Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birle­sip jumys isteýde. Sebebi bul ózge mem­le­kettik organdarmen jáne mekemeler­men birlesip sheshýdi qajet etetin másele», dep jaýap berdi qordyń mamandary.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Lázzat Seıt­qazyqyzy densaýlyq saqtaý salasynda turaqty qarajat aǵynyn qamtamasyz etý jáne qoldanystaǵy bıýdjettik basym­dyqtardy onyń paıdasyna asyrý bo­ıynsha ótkir máseleler baryn tilge tıek etti.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen oty­rysynda atap aıtqan Mindetti áleýmet­tik medısınalyq saqtandyrý júıesi­niń problemalary densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý júıesin túbegeıli ózgertýdi talap etedi. Qarjylandyrý kózderin keńeıtýge umtylý – densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý júıesin ózger­tý baǵyty retinde saqtandyrý medısınasyn tańdaýdyń negizgi faktory. Qazaqstanda memlekettik medısına­lyq jáne stasıonarlyq kómekke aqy tóleý jan basyna shaqqandaǵy jáne klınıkalyq-statıstıkalyq toptar ádi­si boıynsha aqy tóleý júıesi boıyn­sha iske asady. Densaýlyq saqtaý salasynda turaqty qarajat aǵynyn qam­ta­masyz etý jáne qoldanystaǵy bıýd­­jettik basymdyqtardy onyń paı­da­syna asyrý boıynsha ótkir máse­leler bar. Qarastyrylyp otyrǵan máse­leler aıasynda jumys berýshiler úshin de, qyzmetkerler úshin de saq­tandyrý jarnalary engizildi, jarna mól­sherlemeleriniń shkalasy belgilen­di, ol 2022 jyly jumys berýshiler úshin eńbekaqy qorynyń 3 %-yna jáne qyz­metkerler úshin 2 %-ǵa deıin ósti. Jumys istemeıtin halyqty mindetti me­dı­­sınalyq saqtandyrý boıynsha óńir­­­lik jarnalardyń mólsherlemeleri de belgilendi. Jumyspen qamtylǵan halyq tabysynyń tıisti paıyzyn den­saýlyq saqtaý salasyna tóleıdi», dedi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory L.Seıtqazyqyzy.

Sonymen qatar ol Strategııalyq jos­­parlaý jáne reformalar agenttigi­niń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń má­limeti boıynsha COVID-19 pande­mııa­synyń saldary men ınflıasııa qazaq­standyqtardyń dári-dármekke, medı­sı­­nalyq maqsattaǵy buıymdar men teh­­nıkaǵa jumsaǵan shyǵystaryna áser etip, 63%-ǵa óskenin atap ótti.

«2020 jyly otbasy orta eseppen dári-dármekke, medısınalyq maqsattaǵy buıymdar men qural-jabdyqqa 47,1 myń teńge jumsady. Turǵyndardyń densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń jo­ǵary bolýyna baılanysty, eń kóp qarajatty Almaty qalasynda (71,7 myń teńge), eń azy Qyzylorda oblysynda (29,8 myń teńge) jumsaǵan. Máselen, 2018 jyly densaýlyq saqtaýǵa jumsal­ǵan qarjy qurylymynda qazaqstandyq­­tar eń kóp qarajatty (60,7%) dári-dár­mek­ke jumsaǵan. Jan basyna shaqqan­daǵy dári-dármekke jeke shyǵyndar 19 356 myń teńgeni, memlekettik shy­ǵystar 5 213 myń teńgeni qurady. Dári-dármekke jumsalǵan jalpy shyǵyn 24 569 myń teńgeni (70 dollar) qurady. EYDU elderinde ár otbasynyń dári-dármekke jumsaǵan shyǵyndary 2018 jyly densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń jal­py kóleminiń 38,1%-yn qurady, al jan basyna shaqqandaǵy dári-dár­mekke jumsalǵan shyǵyn 376,7 dollardy qurady. Birinshiden, Qazaqstan halqynyń ózine tán belgileri – memleketke degen «paternalıstik» kózqarasy, bılikten paıda, kómek kútýi, sondaı-aq bastamashyldyqtyń tómendigi dep boljaýǵa bolady. Halyq sanynyń 50,6 %-y aýyl turǵyndary bolatyn eli­mizde mundaı jaǵdaı bılikke degen se­nim­ge nuqsan keltirýi jáne odan ári ekonomıkalyq reformalar júrgizý úshin birqatar kúrdeli másele týǵyzýy múmkin. Halyqtyń eń kedeı toptary úshin «apatty» densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń qaýpin azaıtý kerek. Eshbir otbasy aýyryp qalsa, materıaldyq jaǵynan qı­nalmaýy kerek. Aýyldan qalaǵa jumys izdep kóship jatqan eńbek mıgranttaryna medısınalyq-sanıtarlyq qyzmet kórsetý máselesi ótkir bolyp tur. Saq­tan­dyrý jarnalary jalaqysy tómen eńbek mıgranttarynyń ózderi úshin de, olardyń jumys berýshileri – arzan mıgranttardyń jumys kúshin paıdalanatyn jáne saqtandyrý pakette­rin satyp alýǵa jetkilikti qarjylyq resýrstary joq shaǵyn jáne orta kásiporyndar úshin de tym joǵary. Osylaısha, medısınalyq saqtandyrý turǵysynan eńbek mıgranttary ha­lyqtyń eń problemaly bóligi bolyp tabylady», dedi maman.

Áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý qory mamandary 2022 jylǵy qańtar-maýsym aralyǵynda MÁMS úshin tólengen aýdarymdar men jarnalar somasy 485,9 mlrd teńge eke­nin jetkizdi. Onyń ishinde jeńildikke ıe 15 sanat úshin tólengen memleket jar­nasy 180,5 mlrd teńgeni qurady. Osy aralyqta jumys berýshiler óz qyzmetkerleri úshin shamamen 172 mlrd teńge aýdarym jasaǵan. Sondaı-aq qyz­metkerlerden, jeke kásipkerlerden, aza­mattyq-quqyqtyq sıpattaǵy shart bo­ıynsha jumys isteıtinder jáne derbes tóleýshilerden 133 mlrd teńge jarna túsken. MÁMS úshin jarnalar men aýdarymdar Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń ózine emes, Ulttyq banktegi arnaıy shotqa túsedi. Ol jerden qarajat MÁMS paketi boıynsha kórsetilgen medısınalyq qyzmetterge aqy tóleýge medısınalyq uıymdarǵa jiberiledi.

«Medısınalyq qyzmetterdi qar­jy­landyrýdyń qoldanystaǵy júıesi medı­sınalyq kómektiń sapasy men qol­­jetimdiligin arttyrýǵa jáne medı­sınalyq kómekti qarjylandyrýdy ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Mysaly, 2019 jyly densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý mólsheri 1,039 trln teń­geni qurady. 2021 jyly qor medı­sınalyq uıymdarmen 2 trln teńgege, onyń ishinde MÁMS boıynsha shamamen 700 mlrd teńgege shart jasady. Medısınalyq kómekti qarjylandyrý 2019 jylmen salystyrǵanda 94%-ǵa ósti. Osyǵan oraı 2019 jylmen salystyrǵanda ke­lesi baǵyttar boıynsha medısınalyq qyz­metterdiń qoljetimdiligi artty. Olar, konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmetter – 5 ese ósti, medısınalyq ońal­tý boıynsha táýliktik stasıonar jaǵdaıynda emdelgen jaǵdaılardyń ósimi 33%-dy qurady, joǵary tehno­logııalyq medısınalyq kómek 2 ese artty, reprodýktıvti densaýlyǵynda problemalary bar otbasylar úshin ekstrakorporaldyq uryqtandyrýdy (EKU) júrgizýge kórsetiletin qyz­met­ter 7,7 ese ósti, pasıentterdi ambýla­to­rııalyq deńgeıde dárilik zattarmen qam­tamasyz etý 54,1%-ǵa artty. MÁMS jú­ıe­siniń qaǵıdattarynyń biri – áleý­mettik baǵdarlaný. Iаǵnı MÁMS jı­naqtaýshy júıe bolyp tabylmaıdy, sondyqtan júıege qatysýshylar jarnalardyń mólsherine qaramastan medısınalyq kómekti qajetti kólem­de ala alady. Aıta keterligi, MÁMS úshin aı saıyn 3 myńnan 12 myńǵa de­ıin­gi aralyqta tólem jasaıtyn aza­mat­tar emine qajetti kólemde, ıaǵnı júz­­degen myń, tipti mıllıondaǵan teń­gege em ala alady. Sondaı-aq buryn saq­tandyrylmaǵan azamattar jarna tólep, saqtandyrý mártebesine ıe bolady. Olar bunyń ekonomıkalyq turǵyda tıimdi ekenin túsinedi», dedi MÁMS qorynyń ókilderi.

Al «Ulttyq medısına ortalyǵy» AQ dárigeri Ǵabıt Nurhanuly MÁMS júıesi júıeli jumys isteý úshin aqsha jı­naýmen shektelmeýi kerek degen pikirde.

«Qor ashylǵandaǵy maqsat – medı­sı­­nalyq mekemelerdiń jaǵdaıyn jaq­sartyp, sapasyn arttyrý edi. Biraq qor aqsha jınaýmen ǵana shek­teledi. Sapa úshin jaýap bere almaı­dy. Emhanalar sol kúıinde. Jańa medı­sınalyq mekemeler paıda bolǵan joq. Úlken qalalarda halyqtyń sany kóp, emhana sany az. Jalpy aıtqanda, sol baıaǵy 2016-nyń deńgeıinde qaldy. Saqtandyrylǵan adam medısınaǵa óz qaltasynan aqsha tólemeýi kerek», dedi Ǵ.Nurhanuly.

Sonymen qatar ol azamattardyń saýlyǵyna jaýapty saladaǵy jemqor­lyqty joımaı, eldiń senimi artpaıtynyn alǵa tartty.

«MÁMS-tiń tıimdi tusy qandaı deseńiz, qazir naryq zamany bolǵan­dyqtan barlyq nársege tólenedi, bári satylady, bári satyp alynady. Saq­tandyrý júıesi de tek azyq-túlik satyp alynbaıdy, densaýlyqty da satyp alýǵa bolady degendi túsindirý úshin jasalǵan. Mundaı júıe álemniń barlyq elinde bar dep aıtýǵa bolady. Ol jaqta saqtandyrý júıesi engizilgen emhanalardyń suranysy da joǵary. Sebebi adamdar ózderi tólegen aqysyna qaraı sapaly qyzmetti joǵary deńgeıde ala alady. Saqtandyrý qoryna únemi aqsha túsip otyrǵandyqtan memleket densaýlyq saqtaý salasyna kóp kóńil bóledi. Elimizde densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin soma jalpy ulttyq tabystan 2,4 paıyz bolsa kerek. Damyǵan memleketterde 10 paıyzdan kemi joq. Eger bul júıeni júıeli júrgizse aýrýha­nalar salyp, densaýlyq saqtaý sala­syna orasan zor úles qosýǵa bolatyn edi. Ol úshin eń birinshi halyqqa túsin­dirý jumystaryn joǵary deńgeıde júrgizý kerek. Aldymen qyzmetterin usy­nyp, sapaly túrde kórsetse, azamattar óz densaýlyǵynan qarjy aıamaı­dy. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy osyn­daı olqylyqtardyń kesirinen qanshama ­aqsha shetelge ketip jatyr. Qanshama otan­­das otandyq medısınadan góri shetelde emdelýge asyǵady. Sol sebepti salmaqty saladaǵy jemqorlyqty joıý kerek. О́ıtkeni bastalǵanyna 6 jyl bolǵan saqtandyrý júıesiniń basshylary da jemqorlyqpen ustaldy», dedi maman.

Al Áleýmettik medısınalyq saq­­tan­dyrý qorynyń qyzmetkerleri Pre­zı­denttiń eskertýi negizinde qor tara­pynan birqatar sharýa qolǵa alynatynyn aıtty.

«Memleket basshysynyń tapsyr­masyn eskere otyryp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq saqtan­dy­rý qorymen birlesip halyqty MÁMS júıe­sine tartý boıynsha qosymsha sharalar qabyldaıdy. Dese de bul jerde, eń aldymen, halyqty el ekonomıkasyna tartý máseleleri de bar ekenin umytpa­ǵan jón. 2022 jyldyń 4 shildesinde «Mindetti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrý týraly» Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Saqtandyrý mártebesin alý úshin tek ótken 12 aı úshin emes, aldaǵy 12 aıǵa da tólem jasaýǵa bolady. Iаǵnı MÁMS-ke jarnalar tó­lemegen adamdar sol ózgerister boıyn­sha MÁMS júıesindegi medısınalyq kómekti alý úshin kelesi tásilderdiń bireýin tańdap, jarnalar tóleı alady. Birinshiden, Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda aǵymdaǵy qarjy jy­­lyna belgilengen jalaqynyń eń tó­men mólsheriniń 5 paıyzy kóleminde tólem jasaǵan kúninen keıingi on eki aı kezeń úshin, árbir aı úshin (2022 jyly – 3 myń teńgeden), ekinshiden, Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda aǵymdaǵy qarjy jylyna belgilen­gen jalaqynyń eń tómen mólsheriniń 5 pa­­ıyzy kóleminde tólenbegen kezeń úshin tóleı alady. Biraq árbir aı úshin tólem kúniniń aldyndaǵy on eki aıdan asyrmaý kerek (2022 jyly – 3 myń teńgeden, 2021 jyly – 2 125 teńgeden). Osy ózgerister halyqty medısınalyq saqtandyrý júıesine tartýǵa yqpal etedi jáne obektıvti sebepter boıynsha ótip ketken kezeńder úshin jarnalardy tóleı almaǵandarǵa saqtandyrylý mártebesin yńǵaıly jáne paıdaly tásilmen alýǵa múmkindik beredi. Osy Zań alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik alpys kún ótken soń qoldanysqa engiziledi, ıaǵnı túzetýler qyrkúıek aıynyń basynda kúshine enedi», dep atap ótti qor mamandary.

Saıyp kelgende osynyń barlyǵy medısınalyq áleýetimizdi arttyrýǵa baǵyttalǵan basty qadamdar. Halyq sonyń júıeli júrgizilgenin ǵana talap etedi. Qaltasynan qıyp bergen qarjysyna qanaǵattanarlyq qyzmet alýdy qalaıdy.